૧. અવિજ્જાવગ્ગો

૧-૨. અવિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના

૧-૨. મહાવગ્ગસ્સ પઠમે પુબ્બઙ્ગમાતિ સહજાતવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચાતિ દ્વીહાકારેહિ પુબ્બઙ્ગમા. સમાપત્તિયાતિ સમાપજ્જનાય સભાવપટિલાભાય, ઉપ્પત્તિયાતિ અત્થો. અન્વદેવ અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ સા પનેસા યદેતં અલજ્જનાકારસણ્ઠિકં અહિરિકં, અભાયનાકારસણ્ઠિતઞ્ચ અનોત્તપ્પં, એતં અનુદેવ સહેવ એકતોવ, ન વિના તેન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. અવિજ્જાગતસ્સાતિ અવિજ્જાય ઉપગતસ્સ સમન્નાગતસ્સ. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ અયાથાવદિટ્ઠિ અનિય્યાનિકદિટ્ઠિ. પહોતીતિ હોતિ ઉપ્પજ્જતિ. મિચ્છાસઙ્કપ્પાદીસુપિ અયાથાવઅનિય્યાનિકવસેનેવ મિચ્છાભાવો વેદિતબ્બો. ઇતિ ઇમાનિ અટ્ઠપિ અકુસલધમ્મસમાપત્તિયા મિચ્છત્તઅઙ્ગાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ પન ન એકક્ખણે સબ્બાનિ લબ્ભન્તિ, નાનક્ખણે લબ્ભન્તિ.

કથં? યદા હિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તં કાયવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેન્તં ઉપ્પજ્જતિ, તદા મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાસઙ્કપ્પો મિચ્છાવાયામો મિચ્છાસતિ મિચ્છાસમાધિ મિચ્છાકમ્મન્તોતિ છ અઙ્ગાનિ હોન્તિ. યદા દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તં, તદા મિચ્છાદિટ્ઠિવજ્જાનિ પઞ્ચ. યદા તાનેવ દ્વે વચીવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેન્તિ, તદા મિચ્છાકમ્મન્તટ્ઠાને મિચ્છાવાચાય સદ્ધિં તાનેવ છ વા પઞ્ચ વા. અયં આજીવો નામ કુપ્પમાનો કાયવચીદ્વારેસુયેવ અઞ્ઞતરસ્મિં કુપ્પતિ, ન મનોદ્વારે. તસ્મા યદા આજીવસીસેન તાનેવ ચિત્તાનિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયો સમુટ્ઠાપેન્તિ, તદા કાયકમ્મં મિચ્છાજીવો નામ હોતિ, તથા વચીકમ્મન્તિ મિચ્છાજીવસ્સ વસેન તાનેવ છ વા પઞ્ચ વા. યદા પન વિઞ્ઞત્તિં અસમુટ્ઠાપેત્વા તાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તદા મિચ્છાદિટ્ઠિમિચ્છાસઙ્કપ્પમિચ્છાવાયામમિચ્છાસતિમિચ્છાસમાધિવસેન પઞ્ચ વા, મિચ્છાસઙ્કપ્પાદિવસેન ચત્તારિ વા હોન્તીતિ એવં ન એકક્ખણે સબ્બાનિ લબ્ભન્તિ, નાનક્ખણે લબ્ભન્તીતિ.

સુક્કપક્ખે વિજ્જાતિ કમ્મસ્સકતઞાણં. ઇહાપિ સહજાતવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચાતિ દ્વીહાકારેહિ પુબ્બઙ્ગમતા વેદિતબ્બા. હિરોત્તપ્પન્તિ હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. તત્થ લજ્જનાકારસણ્ઠિતા હિરી, ભાયનાકારસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તોવ. વિજ્જાગતસ્સાતિ વિજ્જાય ઉપગતસ્સ સમન્નાગતસ્સ. વિદ્દસુનોતિ વિદુનો પણ્ડિતસ્સ. સમ્માદિટ્ઠીતિ યાથાવદિટ્ઠિ નિય્યાનિકદિટ્ઠિ. સમ્માકમ્મન્તાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ કુસલધમ્મસમાપત્તિયા ઇમાનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ હોન્તિ, તાનિ લોકિયમગ્ગક્ખણે ન એકતો સબ્બાનિ લબ્ભન્તિ, લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પન લબ્ભન્તિ. તાનિ ચ ખો પઠમજ્ઝાનિકમગ્ગે, દુતિયજ્ઝાનિકાદીસુ પન સમ્માસઙ્કપ્પવજ્જાનિ સત્તેવ હોન્તિ.

તત્થ યો એવં વદેય્ય ‘‘યસ્મા મજ્ઝિમનિકાયમ્હિ મહાસળાયતનિકસુત્તે (મ. નિ. ૩.૪૩૧) ‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠિ, સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ. યો તથાભૂતસ્સ, સઙ્કપ્પો, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસઙ્કપ્પો. યો તથાભૂતસ્સ વાયામો, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માવાયામો. યા તથાભૂતસ્સ સતિ, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસતિ. યો તથાભૂતસ્સ સમાધિ, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસમાધિ. પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો ચ સુપરિસુદ્ધો’તિ વુત્તં તસ્મા પઞ્ચઙ્ગિકોપિ લોકુત્તરમગ્ગો હોતી’’તિ સો વત્તબ્બો – તસ્મિંયેવ સુત્તે ‘‘એવમસ્સાયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ ઇદં કસ્મા ન પસ્સસિ? યં પનેતં ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સા’’તિ વુત્તં, તં પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય પરિસુદ્ધભાવદસ્સનત્થં. પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય હિ પરિસુદ્ધાનિ કાયકમ્માદીનિ લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે અતિપરિસુદ્ધાનિ હોન્તીતિ અયમત્થો દીપિતો.

યમ્પિ અભિધમ્મે વુત્તં ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ (વિભ. ૨૧૨), તં એકં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતું વુત્તં. યસ્મિઞ્હિ કાલે મિચ્છાકમ્મન્તં પહાય સમ્માકમ્મન્તં પૂરેતિ, તસ્મિં કાલે મિચ્છાવાચા વા મિચ્છાજીવો વા ન હોતિ, દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાયામો સતિ સમાધીતિ ઇમેસુયેવ પઞ્ચસુ કારકઙ્ગેસુ સમ્માકમ્મન્તો પૂરતિ. વિરતિવસેન હિ સમ્માકમ્મન્તો પૂરતિ નામ. સમ્માવાચાસમ્માઆજીવેસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ ઇમં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતું એવં વુત્તં. લોકિયમગ્ગક્ખણે ચ પઞ્ચેવ હોન્તિ, વિરતિ પન અનિયતા. તસ્મા ‘‘છઅઙ્ગિકો’’તિ અવત્વા ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો’’ત્વેવ વુત્તં. ‘‘યા ચ, ભિક્ખવે, અરિયચિત્તસ્સ અનાસવચિત્તસ્સ અરિયમગ્ગસમઙ્ગિનો અરિયમગ્ગં ભાવયતો તીહિ કાયદુચ્ચરિતેહિ આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ વેરમણી અકિરિયા અકરણં, અયં ભિક્ખવે સમ્માકમ્મન્તો અરિયો અનાસવો લોકુત્તરમગ્ગો’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૯). એવં પન મહાચત્તાલીસકસુત્તાદીસુ અનેકેસુ સુત્તેસુ સમ્માકમ્મન્તાદીનઞ્ચ લોકુત્તરમગ્ગસ્સ અઙ્ગભાવસિદ્ધિતો અટ્ઠઙ્ગિકોવ લોકુત્તરમગ્ગો હોતીતિ વેદિતબ્બોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે અયં અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકોવ કથિતો. દુતિયં કોસલસંયુત્તે વુત્તમેવ.

૩. સારિપુત્તસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે સકલમિદં ભન્તેતિ આનન્દત્થેરો સાવકપારમીઞાણસ્સ મત્થકં અપ્પત્તતાય સકલમ્પિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં કલ્યાણમિત્તસન્નિસ્સયેન લબ્ભતીતિ ન અઞ્ઞાસિ, ધમ્મસેનાપતિ પન સાવકપારમીઞાણસ્સ મત્થકે ઠિતત્તા અઞ્ઞાસિ, તસ્મા એવમાહ. તેનેવસ્સ ભગવા સાધુ સાધૂતિ સાધુકારમદાસિ.

૪. જાણુસ્સોણિબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે સબ્બસેતેન વળવાભિરથેનાતિ સકલસેતેન ચતૂહિ વળવાહિ યુત્તરથેન. સો કિર સબ્બો સચક્કપઞ્જરકુબ્બરો રજતપરિક્ખિત્તો હોતિ. રથો ચ નામેસ દુવિધો હોતિ – યોધરથો, અલઙ્કારરથોતિ. તત્થ યોધરથો ચતુરસ્સસણ્ઠાનો હોતિ નાતિમહા દ્વિન્નં તિણ્ણં વા જનાનં ગહણસમત્થો. અલઙ્કારરથો મહા હોતિ દીઘતો દીઘો પુથુલતો પુથુલો ચ, તત્થ છત્તગ્ગાહકો વાલબીજનિગ્ગાહકો તાલવણ્ટગ્ગાહકોતિ એવં અટ્ઠ વા દસ વા સુખેનેવ ઠાતું વા નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા સક્કોન્તિ. અયમ્પિ અલઙ્કારરથોયેવ.

સેતા સુદં અસ્સાતિ તા વળવા પકતિયા સેતવણ્ણાવ. સેતાલઙ્કારાતિ પસાધનં તાસં રજતમયં અહોસિ. સેતો રથોતિ રથોપિ વુત્તનયેનેવ રજતપરિક્ખિત્તત્તા તત્થ તત્થ દન્તકમ્મખચિતત્તા ચ સેતોવ. સેતપરિવારોતિ યથા અઞ્ઞે રથા સીહચમ્મપરિવારાપિ હોન્તિ, બ્યગ્ઘચમ્મપરિવારાપિ પણ્ડુકમ્બલપરિવારાપિ હોન્તિ, ન એવં એસ. એસ પન ઘનદુકૂલેન પરિવારિતો અહોસિ. સેતા રસ્મિયોતિ રસ્મિયોપિ રજતપનાળિસુપરિક્ખિત્તા. સેતા પતોદલટ્ઠીતિ પતોદલટ્ઠિપિ રજતપરિક્ખિત્તા.

સેતં છત્તન્તિ રથમજ્ઝે ઉસ્સાપિતછત્તમ્પિ સેતમેવ અહોસિ. સેતં ઉણ્હીસન્તિ અટ્ઠઙ્ગુલવિત્થારો રજતમયો ઉણ્હીસપટ્ટો સેતો. સેતાનિ વત્થાનીતિ વત્થાનિપિ સેતાનિ ફેણપુઞ્જવણ્ણાનિ. તેસુ નિવાસનં પઞ્ચસતગ્ઘનકં, ઉત્તરાસઙ્ગો સહસ્સગ્ઘનકો. સેતા ઉપાહનાતિ ઉપાહના નામ મગ્ગારુળ્હસ્સ વા હોન્તિ અટવિં વા પવિસન્તસ્સ. અયં પન રથં અભિરુળ્હો, તેનસ્સ તદનુચ્છવિકો રજતપટિસેવિતો પાદાલઙ્કારો નામ એસ એવં વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. સેતાય સુદં વાલબીજનિયાતિ ફલિકમયદણ્ડાય સેતચમરવાલબીજનિયા. ન કેવલઞ્ચ એત્તકમેવસ્સ સેતં અહોસિ, સો પન બ્રાહ્મણો સેતવિલેપનં વિલિમ્પિ, સેતમાલં પિળન્ધિ, દસસુ અઙ્ગુલીસુ અઙ્ગુલિમુદ્દિકા કણ્ણેસુ કુણ્ડલાનીતિ એવમાદિ અલઙ્કારોપિસ્સ રજતમયોવ અહોસિ. પરિવારબ્રાહ્મણાપિસ્સ દસસહસ્સમત્તા તથેવ સેતવત્થવિલેપનમાલાલઙ્કારા અહેસું.

યં પનેતં સાવત્થિયા નિય્યાયન્તન્તિ વુત્તં, તત્રાયં નિય્યાયનવિભાવના – સો કિર છન્નં છન્નં માસાનં એકવારં નગરં પદક્ખિણં કરોતિ – ‘‘ઇતો એત્તકેહિ દિવસેહિ નગરં પદક્ખિણં કરિસ્સતી’’તિ પુરેતરમેવ ઘોસના કયિરતિ. તં સુત્વા યે નગરતો ન પક્કન્તા, તે ન પક્કમન્તિ. યેપિ પક્કન્તા, તેપિ ‘‘પુઞ્ઞવતો સિરિસમ્પત્તિં પસ્સિસ્સામા’’તિ આગચ્છન્તિ. યં દિવસં બ્રાહ્મણો નગરં અનુવિચરતિ, તદા પાતોવ નગરવીથિયો સમ્મજ્જિત્વા વાલિકં ઓકિરિત્વા લાજપઞ્ચમેહિ પુપ્ફેહિ વિપ્પકિરિત્વા પુણ્ણઘટે ઠપેત્વા કદલિયો ચ ધજે ચ ઉસ્સાપેત્વા સકલનગરં ધૂપિતવાસિતં કરોન્તિ.

બ્રાહ્મણો પાતોવ સીસં ન્હાયિત્વા પુરેભત્તં ભુઞ્જિત્વા વુત્તનયેનેવ સેતવત્થાદીહિ અત્તાનં અલઙ્કરિત્વા પાસાદા ઓરુય્હ રથં અભિરુહતિ. અથ નં તે બ્રાહ્મણા સબ્બસેતવત્થવિલેપનમાલાલઙ્કારા સેતચ્છત્તાનિ ગહેત્વા પરિવારેન્તિ. તતો મહાજનસ્સ સન્નિપાતત્થં પઠમંયેવ તરુણદારકાનં ફલાફલાનિ વિકિરન્તિ, તદનન્તરં માસકરૂપાદીનિ, તદનન્તરં કહાપણે વિકિરન્તિ. મહાજનો સન્નિપતતિ, ઉક્કુટ્ઠિયો ચેવ ચેલુક્ખેપા ચ વત્તન્તિ. અથ બ્રાહ્મણો મઙ્ગલિકસોવત્થિકાદીસુ મઙ્ગલાનિ ચેવ સુવત્થિયો ચ કરોન્તેસુ મહાસમ્પત્તિયા નગરં અનુવિચરતિ. પુઞ્ઞવન્તા મનુસ્સા એકભૂમિકાદિપાસાદે આરુય્હ સુકપત્તસદિસાનિ વાતપાનકવાટાનિ વિવરિત્વા ઓલોકેન્તિ. બ્રાહ્મણોપિ અત્તનો યસસિરિસમ્પત્તિયા નગરં અજ્ઝોત્થરન્તો વિય દક્ખિણદ્વારાભિમુખો હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

તમેનં જનો દિસ્વાતિ મહાજનો તં રથં દિસ્વા. બ્રહ્મન્તિ સેટ્ઠાધિવચનમેતં. બ્રહ્મં વત ભો યાનન્તિ સેટ્ઠયાનસદિસં વત ભો યાનન્તિ અયમેત્થ અત્થો. ઇમસ્સેવ ખો એતન્તિ, આનન્દ, મનુસ્સા નામ વણ્ણભાણકાનં ધનં દત્વા અત્તનો દારિકાનં વણ્ણગીતં ગાયાપેન્તિ ‘‘અભિરૂપો હોતિ દસ્સનીયો મહદ્ધનો મહાભોગો’’તિ, ન ચ તેન વણ્ણભણનમત્તેન અભિરૂપા વા હોન્તિ મહદ્ધના વા, એવમેવ મહાજનો બ્રાહ્મણસ્સ રથં દિસ્વા – ‘‘બ્રહ્મં વત ભો યાન’’ન્તિ કિઞ્ચાપિ એવં વણ્ણં ભણતિ, ન પનેતં યાનં વણ્ણભણનમત્તેનેવ બ્રહ્મયાનં નામ હોતિ. લામકઞ્હિ એતં છવં. પરમત્થેન પન ઇમસ્સેવ ખો એતં, આનન્દ, અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ અધિવચનં. અયઞ્હિ સબ્બદોસવિગમેન સેટ્ઠો, ઇમિના ચ અરિયા નિબ્બાનં યન્તીતિ બ્રહ્મયાનં ઇતિપિ, ધમ્મભૂતત્તા યાનત્તા ચ ધમ્મયાનં ઇતિપિ, અનુત્તરત્તા કિલેસસઙ્ગામસ્સ ચ વિજિતત્તા અનુત્તરો સઙ્ગામવિજયો ઇતિપિ વત્તું વટ્ટતિ.

ઇદાનિસ્સ નિદ્દોસભાવઞ્ચેવ સઙ્ગામવિજયભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો રાગવિનયપરિયોસાનાતિઆદિમાહ. તત્થ રાગં વિનયમાના પરિયોસાપેતિ પરિયોસાનં ગચ્છતિ નિપ્ફજ્જતીતિ રાગવિનયપરિયોસાના. એસ નયો સબ્બત્થ.

યસ્સ સદ્ધા ચ પઞ્ઞા ચાતિ યસ્સ અરિયમગ્ગયાનસ્સ સદ્ધાનુસારિવસેન સદ્ધા, ધમ્માનુસારિવસેન પઞ્ઞાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા સદા ધુરં યુત્તા, તત્રમજ્ઝત્તતાયુગે યુત્તાતિ અત્થો. હિરી ઈસાતિ અત્તના સદ્ધિં અધિવિટ્ઠેન બહિદ્ધાસમુટ્ઠાનેન ઓત્તપ્પેન સદ્ધિં અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના હિરી યસ્સ મગ્ગરથસ્સ ઈસા. મનો યોત્તન્તિ વિપસ્સનાચિત્તઞ્ચ મગ્ગચિત્તઞ્ચ યોત્તં. યથા હિ રથસ્સ વાકાદિમયં યોત્તં ગોણે એકાબદ્ધે કરોતિ એકસઙ્ગહિતે, એવં મગ્ગરથસ્સ લોકિયવિપસ્સનાચિત્તં અતિરેકપઞ્ઞાસ, લોકુત્તરવિપસ્સનાચિત્તં અતિરેકસટ્ઠિ કુસલધમ્મે એકાબદ્ધે એકસઙ્ગહે કરોતિ. તેન વુત્તં ‘‘મનો યોત્ત’’ન્તિ. સતિ આરક્ખસારથીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તા સતિ આરક્ખસારથિ. યથા હિ રથસ્સ આરક્ખો સારથિ નામ યોગ્ગિયો. ધુરં વાહેતિ યોજેતિ અક્ખં અબ્ભઞ્જતિ રથં પેસેતિ રથયુત્તકે નિબ્બિસેવને કરોતિ, એવં મગ્ગરથસ્સ સતિ. અયઞ્હિ આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના ચેવ કુસલાકુસલાનઞ્ચ ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસતીતિ વુત્તા.

રથોતિ અરિયઅટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગરથો. સીલપરિક્ખારોતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલાલઙ્કારો. ઝાનક્ખોતિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તાનં પઞ્ચન્નં ઝાનઙ્ગાનં વસેન ઝાનમયઅક્ખો. ચક્કવીરિયોતિ વીરિયચક્કો, કાયિકચેતસિકસઙ્ખાતાનિ દ્વે વીરિયાનિ અસ્સ ચક્કાનીતિ અત્થો. ઉપેક્ખા ધુરસમાધીતિ ધુરસ્સ સમાધિ, ઉન્નતોનતાકારસ્સ અભાવેન દ્વિન્નમ્પિ યુગપદેસાનં સમતાતિ અત્થો. અયઞ્હિ તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા ચિત્તુપ્પાદસ્સ લીનુદ્ધચ્ચભાવં હરિત્વા પયોગમજ્ઝત્તે ચિત્તં ઠપેતિ, તસ્મા ઇમસ્સ મગ્ગરથસ્સ ‘‘ધુરસમાધી’’તિ વુત્તા. અનિચ્છા પરિવારણન્તિ બાહિરકરથસ્સ સીહચમ્માદીનિ વિય ઇમસ્સાપિ અરિયમગ્ગરથસ્સ અલોભસઙ્ખાતા અનિચ્છા પરિવારણં નામ.

અબ્યાપાદોતિ મેત્તા ચ મેત્તાપુબ્બભાગો ચ. અવિહિંસાતિ કરુણા ચ કરુણાપુબ્બભાગો ચ. વિવેકોતિ કાયવિવેકાદિ તિવિધવિવેકો. યસ્સ આવુધન્તિ યસ્સ અરિયમગ્ગરથે ઠિતસ્સ કુલપુત્તસ્સ એતં પઞ્ચવિધં આવુધં. યથા હિ રથે ઠિતો પઞ્ચહિ આવુધેહિ સપત્તે વિજ્ઝતિ, એવં યોગાવચરોપિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમગ્ગરથે ઠિતો મેત્તાય દોસં વિજ્ઝતિ, કરુણાય વિહિંસં, કાયવિવેકેન ગણસઙ્ગણિકં, ચિત્તવિવેકેન કિલેસસઙ્ગણિકં, ઉપધિવિવેકેન સબ્બાકુસલં વિજ્ઝતિ. તેનસ્સેતં પઞ્ચવિધં ‘‘આવુધ’’ન્તિ વુત્તં. તિતિક્ખાતિ દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાનં અધિવાસનક્ખન્તિ. ચમ્મસન્નાહોતિ સન્નદ્ધચમ્મો. યથા હિ રથે ઠિતો રથિકો પટિમુક્કચમ્મો આગતાગતે સરે ખમતિ, ન નં તે વિજ્ઝન્તિ, એવં અધિવાસનક્ખન્તિસમન્નાગતો ભિક્ખુ આગતાગતે વચનપથે ખમતિ, ન નં તે વિજ્ઝન્તિ. તસ્મા ‘‘તિતિક્ખા ચમ્મસન્નાહો’’તિ વુત્તો. યોગક્ખેમાય વત્તતીતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમાય નિબ્બાનાય વત્તતિ, નિબ્બાનાભિમુખો ગચ્છતિયેવ, ન તિટ્ઠતિ ન ભિજ્જતીતિ અત્થો.

એતદત્તનિ સમ્ભૂતન્તિ એતં મગ્ગયાનં અત્તનો પુરિસકારં નિસ્સાય લદ્ધત્તા અત્તનિ સમ્ભૂતં નામ હોતિ. બ્રહ્મયાનં અનુત્તરન્તિ અસદિસં સેટ્ઠયાનં. નિય્યન્તિ ધીરા લોકમ્હાતિ યેસં એતં યાનં અત્થિ, તે ધીરા પણ્ડિતપુરિસા લોકમ્હા નિય્યન્તિ ગચ્છન્તિ. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસેન. જયં જયન્તિ રાગાદયો સપત્તે જિનન્તા જિનન્તા.

૫-૬. કિમત્થિયસુત્તાદિવણ્ણના

૫-૬. પઞ્ચમે અયમેવાતિ એવસદ્દો નિયમત્થો. તેન અઞ્ઞં મગ્ગં પટિક્ખિપતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટદુક્ખઞ્ચેવ મિસ્સકમગ્ગો ચ કથિતો. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.

૭. દુતિયઅઞ્ઞતરભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે નિબ્બાનધાતુયા ખો એતં ભિક્ખુ અધિવચનન્તિ અસઙ્ખતાય અમતાય નિબ્બાનધાતુયા એતં અધિવચનં. આસવાનં ખયો તેન વુચ્ચતીતિ અપિચ તેન રાગાદિવિનયેન આસવાનં ખયોતિપિ વુચ્ચતિ. આસવક્ખયો નામ અરહત્તં, અરહત્તસ્સાપિ એતં રાગવિનયોતિઆદિ નામમેવાતિ દીપેતિ. એતદવોચાતિ ‘‘સત્થારા નિબ્બાનધાતૂતિ વદન્તેન અમતં નિબ્બાનં કથિતં, મગ્ગો પનસ્સ ન કથિતો. તં કથાપેસ્સામી’’તિ અનુસન્ધિકુસલતાય પુચ્છન્તો એતં અવોચ.

૮. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે કતમા ચ ભિક્ખવે સમ્માદિટ્ઠીતિ એકેન પરિયાયેન અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગં વિભજિત્વા પુન અપરેન પરિયાયેન વિભજિતુકામો ઇદં દેસનં આરભિ. તત્થ દુક્ખે ઞાણન્તિ સવનસમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણવસેન ચતૂહાકારેહિ ઉપ્પન્નં ઞાણં. સમુદયેપિ એસેવ નયો. સેસેસુ પન દ્વીસુ સમ્મસનસ્સ અભાવા તિવિધમેવ વટ્ટતિ. એવમેતં ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદિના ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં દસ્સિતં.

તત્થ પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ વટ્ટં, પચ્છિમાનિ વિવટ્ટં. તેસુ ભિક્ખુનો વટ્ટે કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસો હોતિ, વિવટ્ટે નત્થિ અભિનિવેસો. પુરિમાનિ હિ દ્વે સચ્ચાનિ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખં, તણ્હા સમુદયો’’તિ એવં સઙ્ખેપેન ચ, ‘‘કતમે પઞ્ચક્ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો’’તિઆદિના નયેન વિત્થારેન ચ આચરિયસન્તિકે ઉગ્ગણ્હિત્વા વાચાય પુનપ્પુનં પરિવત્તેન્તો યોગાવચરો કમ્મં કરોતિ. ઇતરેસુ પન દ્વીસુ સચ્ચેસુ – ‘‘નિરોધસચ્ચં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપં, મગ્ગસચ્ચં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપ’’ન્તિ એવં સવનેનેવ કમ્મં કરોતિ. સો એવં કરોન્તો ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ, એકાભિસમયેન અભિસમેતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ, સમુદયં પહાનપટિવેધેન, નિરોધં સચ્છિકિરિયપટિવેધેન, મગ્ગં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાભિસમયેન…પે… મગ્ગં ભાવનાભિસમયેન અભિસમેતિ.

એવમસ્સ પુબ્બભાગે દ્વીસુ સચ્ચેસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાસવનધારણસમ્મસનપટિવેધો હોતિ, દ્વીસુ સવનપટિવેધોયેવ. અપરભાગે તીસુ કિચ્ચતો પટિવેધો હોતિ, નિરોધે આરમ્મણપટિવેધો. પચ્ચવેક્ખણા પન પત્તસચ્ચસ્સ હોતિ. ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પુબ્બે પરિગ્ગહતો – ‘‘દુક્ખં પરિજાનામિ, સમુદયં પજહામિ, નિરોધં સચ્છિકરોમિ, મગ્ગં ભાવેમી’’તિ આભોગસમન્નાહારમનસિકારપચ્ચવેક્ખણા નત્થિ, પરિગ્ગહતો પટ્ઠાય હોતિ. અપરભાગે પન દુક્ખં પરિઞ્ઞાતમેવ હોતિ…પે… મગ્ગો ભાવિતોવ હોતિ.

તત્થ દ્વે સચ્ચાનિ દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરાનિ, દ્વે ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસાનિ. દુક્ખસચ્ચઞ્હિ ઉપ્પત્તિતો પાકટં, ખાણુકણ્ટકપહારાદીસુ ‘‘અહો દુક્ખ’’ન્તિ વત્તબ્બતમ્પિ આપજ્જતિ. સમુદયમ્પિ ખાદિતુકામતાભુઞ્જિતુકામતાદિવસેન ઉપ્પત્તિતો પાકટં. લક્ખણપટિવેધતો પન ઉભયમ્પિ ગમ્ભીરં. ઇતિ તાનિ દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરાનિ. ઇતરેસં દ્વિન્નં દસ્સનત્થાય પયોગો ભવગ્ગગ્ગહણત્થં હત્થપસારણં વિય અવીચિફુસનત્થં પાદપસારણં વિય સતધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિયા કોટિં પટિપાદનં વિય ચ હોતિ. ઇતિ તાનિ ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસાનિ. એવં દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરેસુ ગમ્ભીરત્તા ચ દુદ્દસેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ઉગ્ગહાદિવસેન ઇદં ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પટિવેધક્ખણે પન એકમેવ તં ઞાણં હોતિ.

નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદીસુ કામપચ્ચનીકટ્ઠેન કામતો નિસ્સટભાવેન વા, કામં સમ્મસન્તસ્સ ઉપ્પન્નોતિ વા, કામપદઘાતં કામવૂપસમં કરોન્તો ઉપ્પન્નોતિ વા, કામવિવિત્તન્તે ઉપ્પન્નોતિ વા નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. સબ્બેપિ ચ તે નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદયો કામબ્યાપાદવિહિંસાવિરમણસઞ્ઞાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના, મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નસ્સ અકુસલસઙ્કપ્પસ્સ પદચ્છેદતો અનુપ્પત્તિસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાનો એકોવ કુસલસઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માસઙ્કપ્પો નામ.

મુસાવાદા વેરમણીઆદયોપિ મુસાવાદાદીહિ વિરમણસઞ્ઞાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના, મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નાય અકુસલદુસ્સીલ્યચેતનાય પદચ્છેદતો અનુપ્પત્તિસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ કુસલવેરમણી ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માવાચા નામ.

પાણાતિપાતા વેરમણી આદયોપિ પાણાતિપાતાદીહિ વિરમણસઞ્ઞાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના, મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નાય અકુસલદુસ્સીલ્યચેતનાય અકિરિયતો પદચ્છેદતો અનુપ્પત્તિસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ કુસલવેરમણી ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માકમ્મન્તો નામ.

મિચ્છાઆજીવન્તિ ખાદનીયભોજનીયાદીનં અત્થાય પવત્તિતં કાયવચીદુચ્ચરિતં. પહાયાતિ વજ્જેત્વા. સમ્માઆજીવેનાતિ બુદ્ધપસત્થેન આજીવેન. જીવિકં કપ્પેતીતિ જીવિતવુત્તિં પવત્તેતિ. સમ્માજીવોપિ કુહનાદીહિ વિરમણસઞ્ઞાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના. મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુયેવ સત્તસુ ઠાનેસુ ઉપ્પન્નાય મિચ્છાજીવદુસ્સીલ્યચેતનાય પદચ્છેદતો અનુપ્પત્તિસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકાવ કુસલવેરમણી ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માઆજીવો નામ.

અનુપ્પન્નાનન્તિ એકસ્મિં ભવે તથારૂપે વા આરમ્મણે અત્તનો ન ઉપ્પન્નાનં, પરસ્સ પન ઉપ્પજ્જમાને દિસ્વા – ‘‘અહો વત મે એવરૂપા પાપકા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ એવં અનુપ્પન્નાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પાદાય. છન્દન્તિ તેસં અકુસલાનં અનુપ્પાદકપટિપત્તિસાધકં વીરિયચ્છન્દં જનેતિ. વાયમતીતિ વાયામં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ વીરિયં પવત્તેતિ. ચિત્તં પગ્ગણ્હાતીતિ વીરિયેન ચિત્તં પગ્ગહિતં કરોતિ. પદહતીતિ ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતૂ’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૪) પધાનં પવત્તેતિ. ઉપ્પન્નાનન્તિ સમુદાચારવસેન અત્તનો ઉપ્પન્નપુબ્બાનં. ઇદાનિ તાદિસે ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ તેસં પહાનાય છન્દં જનેતિ.

અનુપ્પન્નાનં કુસલાનન્તિ અપટિલદ્ધાનં પઠમજ્ઝાનાદીનં. ઉપ્પન્નાનન્તિ તેસંયેવ પટિલદ્ધાનં. ઠિતિયાતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિપબન્ધવસેન ઠિતત્થં. અસમ્મોસાયાતિ અવિનાસત્થં. ભિય્યોભાવાયાતિ ઉપરિભાવાય. વેપુલ્લાયાતિ વિપુલભાવાય. પારિપૂરિયાતિ ભાવનાય પરિપૂરણત્થં. અયમ્પિ સમ્માવાયામો અનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદનાદિચિત્તનાનત્તા પુબ્બભાગે નાના. મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુયેવ ચતૂસુ ઠાનેસુ કિચ્ચસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાનં એકમેવ કુસલવીરિયં ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માવાયામો નામ.

સમ્માસતિપિ કાયાદિપરિગ્ગાહકચિત્તાનં નાનત્તા પુબ્બભાગે નાના, મગ્ગક્ખણે પન ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ કિચ્ચસાધનવસેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાના એકા સતિ ઉપ્પજ્જતિ. અયં સમ્માસતિ નામ.

ઝાનાદીનિ પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ નાના, પુબ્બભાગે સમાપત્તિવસેન નાના, મગ્ગક્ખણે નાનામગ્ગવસેન. એકસ્સ હિ પઠમમગ્ગો પઠમજ્ઝાનિકો હોતિ, દુતિયમગ્ગાદયોપિ પઠમજ્ઝાનિકા વા દુતિયાદીસુ અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકા વા. એકસ્સ પઠમમગ્ગો દુતિયાદીનં અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકો હોતિ, દુતિયાદયોપિ દુતિયાદીનં અઞ્ઞતરજ્ઝાનિકા વા પઠમજ્ઝાનિકા વા. એવં ચત્તારોપિ મગ્ગા ઝાનવસેન સદિસા વા અસદિસા વા એકચ્ચસદિસા વા હોન્તિ.

અયં પનસ્સ વિસેસો પાદકજ્ઝાનનિયમેન હોતિ. પાદકજ્ઝાનનિયમેન હિ પઠમજ્ઝાનલાભિનો પઠમજ્ઝાના વુટ્ઠાય વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નમગ્ગો પઠમજ્ઝાનિકો હોતિ, મગ્ગઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગાનિ પનેત્થ પરિપુણ્ણાનેવ હોન્તિ. દુતિયજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નો દુતિયજ્ઝાનિકો હોતિ, મગ્ગઙ્ગાનિ પનેત્થ સત્ત હોન્તિ. તતિયજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય વિપસ્સન્તસ્સ ઉપ્પન્નો તતિયજ્ઝાનિકો, મગ્ગઙ્ગાનિ પનેત્થ સત્ત, બોજ્ઝઙ્ગાનિ છ હોન્તિ. એસ નયો ચતુત્થજ્ઝાનતો પટ્ઠાય યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતના.

આરુપ્પે ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતિ, તઞ્ચ લોકુત્તરં, નો લોકિયન્તિ વુત્તં. એત્થ કથન્તિ? એત્થાપિ પઠમજ્ઝાનાદીસુ યતો વુટ્ઠાય સોતાપત્તિમગ્ગં પટિલભિત્વા અરૂપસમાપત્તિં ભાવેત્વા સો આરુપ્પે ઉપ્પન્નો, તંઝાનિકાવસ્સ તત્થ તયો મગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ. એવં પાદકજ્ઝાનમેવ નિયમેતિ. કેચિ પન થેરા – ‘‘વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા નિયમેન્તી’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘પુગ્ગલજ્ઝાસયો નિયમેતી’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સના નિયમેતી’’તિ વદન્તિ. તેસં વાદવિનિચ્છયો વિસુદ્ધિમગ્ગે વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સનાધિકારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધીતિ અયં પુબ્બભાગે લોકિયો, અપરભાગે લોકુત્તરો સમ્માસમાધીતિ વુચ્ચતિ.

૯. સૂકસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે મિચ્છાપણિહિતન્તિ સૂકં નામ ઉદ્ધગ્ગં કત્વા ઠપિતં હત્થં વા પાદં વા ભિન્દતિ, તથા અટ્ઠપિતં પન મિચ્છાપણિહિતં નામ. મિચ્છાપણિહિતાય દિટ્ઠિયાતિ મિચ્છાઠપિતાય કમ્મસ્સકતપઞ્ઞાય. અવિજ્જં ભિન્દિસ્સતીતિ ચતુસચ્ચપટિચ્છાદકં અવિજ્જં ભિન્દિસ્સતિ. વિજ્જં ઉપ્પાદેસ્સતીતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જં ઉપ્પાદેસ્સતિ. મિચ્છાપણિહિતત્તા, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિયાતિ કમ્મસ્સકતપઞ્ઞાય ચેવ મગ્ગભાવનાય ચ મિચ્છા ઠપિતત્તા, અપ્પવત્તિતત્તાતિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે કમ્મસ્સકતઞાણં મગ્ગનિસ્સિતં કત્વા મિસ્સકમગ્ગો કથિતો.

૧૦. નન્દિયસુત્તવણ્ણના

૧૦. દસમે પરિબ્બાજકોતિ છન્નપરિબ્બાજકો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

અવિજ્જાવગ્ગો પઠમો.