૧-૨. અવિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના

૧-૨. મહાવગ્ગસ્સ પઠમે પુબ્બઙ્ગમાતિ સહજાતવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચાતિ દ્વીહાકારેહિ પુબ્બઙ્ગમા. સમાપત્તિયાતિ સમાપજ્જનાય સભાવપટિલાભાય, ઉપ્પત્તિયાતિ અત્થો. અન્વદેવ અહિરિકં અનોત્તપ્પન્તિ સા પનેસા યદેતં અલજ્જનાકારસણ્ઠિકં અહિરિકં, અભાયનાકારસણ્ઠિતઞ્ચ અનોત્તપ્પં, એતં અનુદેવ સહેવ એકતોવ, ન વિના તેન ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. અવિજ્જાગતસ્સાતિ અવિજ્જાય ઉપગતસ્સ સમન્નાગતસ્સ. મિચ્છાદિટ્ઠીતિ અયાથાવદિટ્ઠિ અનિય્યાનિકદિટ્ઠિ. પહોતીતિ હોતિ ઉપ્પજ્જતિ. મિચ્છાસઙ્કપ્પાદીસુપિ અયાથાવઅનિય્યાનિકવસેનેવ મિચ્છાભાવો વેદિતબ્બો. ઇતિ ઇમાનિ અટ્ઠપિ અકુસલધમ્મસમાપત્તિયા મિચ્છત્તઅઙ્ગાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ પન ન એકક્ખણે સબ્બાનિ લબ્ભન્તિ, નાનક્ખણે લબ્ભન્તિ.

કથં? યદા હિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તં કાયવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેન્તં ઉપ્પજ્જતિ, તદા મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાસઙ્કપ્પો મિચ્છાવાયામો મિચ્છાસતિ મિચ્છાસમાધિ મિચ્છાકમ્મન્તોતિ છ અઙ્ગાનિ હોન્તિ. યદા દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તં, તદા મિચ્છાદિટ્ઠિવજ્જાનિ પઞ્ચ. યદા તાનેવ દ્વે વચીવિઞ્ઞત્તિં સમુટ્ઠાપેન્તિ, તદા મિચ્છાકમ્મન્તટ્ઠાને મિચ્છાવાચાય સદ્ધિં તાનેવ છ વા પઞ્ચ વા. અયં આજીવો નામ કુપ્પમાનો કાયવચીદ્વારેસુયેવ અઞ્ઞતરસ્મિં કુપ્પતિ, ન મનોદ્વારે. તસ્મા યદા આજીવસીસેન તાનેવ ચિત્તાનિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તિયો સમુટ્ઠાપેન્તિ, તદા કાયકમ્મં મિચ્છાજીવો નામ હોતિ, તથા વચીકમ્મન્તિ મિચ્છાજીવસ્સ વસેન તાનેવ છ વા પઞ્ચ વા. યદા પન વિઞ્ઞત્તિં અસમુટ્ઠાપેત્વા તાનિ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તદા મિચ્છાદિટ્ઠિમિચ્છાસઙ્કપ્પમિચ્છાવાયામમિચ્છાસતિમિચ્છાસમાધિવસેન પઞ્ચ વા, મિચ્છાસઙ્કપ્પાદિવસેન ચત્તારિ વા હોન્તીતિ એવં ન એકક્ખણે સબ્બાનિ લબ્ભન્તિ, નાનક્ખણે લબ્ભન્તીતિ.

સુક્કપક્ખે વિજ્જાતિ કમ્મસ્સકતઞાણં. ઇહાપિ સહજાતવસેન ચ ઉપનિસ્સયવસેન ચાતિ દ્વીહાકારેહિ પુબ્બઙ્ગમતા વેદિતબ્બા. હિરોત્તપ્પન્તિ હિરી ચ ઓત્તપ્પઞ્ચ. તત્થ લજ્જનાકારસણ્ઠિતા હિરી, ભાયનાકારસણ્ઠિતં ઓત્તપ્પં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તોવ. વિજ્જાગતસ્સાતિ વિજ્જાય ઉપગતસ્સ સમન્નાગતસ્સ. વિદ્દસુનોતિ વિદુનો પણ્ડિતસ્સ. સમ્માદિટ્ઠીતિ યાથાવદિટ્ઠિ નિય્યાનિકદિટ્ઠિ. સમ્માકમ્મન્તાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ કુસલધમ્મસમાપત્તિયા ઇમાનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ હોન્તિ, તાનિ લોકિયમગ્ગક્ખણે ન એકતો સબ્બાનિ લબ્ભન્તિ, લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે પન લબ્ભન્તિ. તાનિ ચ ખો પઠમજ્ઝાનિકમગ્ગે, દુતિયજ્ઝાનિકાદીસુ પન સમ્માસઙ્કપ્પવજ્જાનિ સત્તેવ હોન્તિ.

તત્થ યો એવં વદેય્ય ‘‘યસ્મા મજ્ઝિમનિકાયમ્હિ મહાસળાયતનિકસુત્તે (મ. નિ. ૩.૪૩૧) ‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠિ, સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠિ. યો તથાભૂતસ્સ, સઙ્કપ્પો, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસઙ્કપ્પો. યો તથાભૂતસ્સ વાયામો, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માવાયામો. યા તથાભૂતસ્સ સતિ, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસતિ. યો તથાભૂતસ્સ સમાધિ, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસમાધિ. પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો ચ સુપરિસુદ્ધો’તિ વુત્તં તસ્મા પઞ્ચઙ્ગિકોપિ લોકુત્તરમગ્ગો હોતી’’તિ સો વત્તબ્બો – તસ્મિંયેવ સુત્તે ‘‘એવમસ્સાયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ ઇદં કસ્મા ન પસ્સસિ? યં પનેતં ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સા’’તિ વુત્તં, તં પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય પરિસુદ્ધભાવદસ્સનત્થં. પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય હિ પરિસુદ્ધાનિ કાયકમ્માદીનિ લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે અતિપરિસુદ્ધાનિ હોન્તીતિ અયમત્થો દીપિતો.

યમ્પિ અભિધમ્મે વુત્તં ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગો હોતી’’તિ (વિભ. ૨૧૨), તં એકં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતું વુત્તં. યસ્મિઞ્હિ કાલે મિચ્છાકમ્મન્તં પહાય સમ્માકમ્મન્તં પૂરેતિ, તસ્મિં કાલે મિચ્છાવાચા વા મિચ્છાજીવો વા ન હોતિ, દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાયામો સતિ સમાધીતિ ઇમેસુયેવ પઞ્ચસુ કારકઙ્ગેસુ સમ્માકમ્મન્તો પૂરતિ. વિરતિવસેન હિ સમ્માકમ્મન્તો પૂરતિ નામ. સમ્માવાચાસમ્માઆજીવેસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ ઇમં કિચ્ચન્તરં દસ્સેતું એવં વુત્તં. લોકિયમગ્ગક્ખણે ચ પઞ્ચેવ હોન્તિ, વિરતિ પન અનિયતા. તસ્મા ‘‘છઅઙ્ગિકો’’તિ અવત્વા ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો’’ત્વેવ વુત્તં. ‘‘યા ચ, ભિક્ખવે, અરિયચિત્તસ્સ અનાસવચિત્તસ્સ અરિયમગ્ગસમઙ્ગિનો અરિયમગ્ગં ભાવયતો તીહિ કાયદુચ્ચરિતેહિ આરતિ વિરતિ પટિવિરતિ વેરમણી અકિરિયા અકરણં, અયં ભિક્ખવે સમ્માકમ્મન્તો અરિયો અનાસવો લોકુત્તરમગ્ગો’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૯). એવં પન મહાચત્તાલીસકસુત્તાદીસુ અનેકેસુ સુત્તેસુ સમ્માકમ્મન્તાદીનઞ્ચ લોકુત્તરમગ્ગસ્સ અઙ્ગભાવસિદ્ધિતો અટ્ઠઙ્ગિકોવ લોકુત્તરમગ્ગો હોતીતિ વેદિતબ્બોતિ. ઇમસ્મિં સુત્તે અયં અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકોવ કથિતો. દુતિયં કોસલસંયુત્તે વુત્તમેવ.