૧. અજ્ઝત્તાનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧. સળાયતનવગ્ગસ્સ પઠમે ચક્ખુન્તિ દ્વે ચક્ખૂનિ – ઞાણચક્ખુ ચેવ મંસચક્ખુ ચ. તત્થ ઞાણચક્ખુ પઞ્ચવિધં – બુદ્ધચક્ખુ, ધમ્મચક્ખુ, સમન્તચક્ખુ, દિબ્બચક્ખુ, પઞ્ઞાચક્ખૂતિ. તેસુ બુદ્ધચક્ખુ નામ આસયાનુસયઞાણઞ્ચેવ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ, યં – ‘‘બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો’’તિ (મહાવ. ૯; મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૩૮) આગતં. ધમ્મચક્ખુ નામ હેટ્ઠિમા તયો મગ્ગા તીણિ ચ ફલાનિ, યં – ‘‘વિરજં વીતમલં ધમ્મચક્ખું ઉદપાદી’’તિ (મહાવ. ૧૬; મ. નિ. ૨.૩૯૫) આગતં. સમન્તચક્ખુ નામ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, યં – ‘‘પાસાદમારુય્હ સમન્તચક્ખૂ’’તિ (મહાવ. ૮; મ. નિ. ૧.૨૮૨; ૨.૩૩૮) આગતં. દિબ્બચક્ખુ નામ આલોકફરણેન ઉપ્પન્નં ઞાણં, યં – ‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેના’’તિ (પારા. ૧૩; મ. નિ. ૨.૩૪૧) આગતં. પઞ્ઞાચક્ખુ નામ ચતુસચ્ચપરિચ્છેદકઞાણં, યં – ‘‘ચક્ખું ઉદપાદી’’તિ (સ. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૫) આગતં.

મંસચક્ખુપિ દુવિધં – સસમ્ભારચક્ખુ, પસાદચક્ખૂતિ. તેસુ ય્વાયં અક્ખિકૂપકે અક્ખિપટલેહિ પરિવારિતો મંસપિણ્ડો, યત્થ ચતસ્સો ધાતુયો વણ્ણગન્ધરસોજા સમ્ભવો જીવિતં ભાવો ચક્ખુપસાદો કાયપસાદોતિ સઙ્ખેપતો તેરસ સમ્ભારા હોન્તિ. વિત્થારતો પન ચતસ્સો ધાતુયો વણ્ણગન્ધરસોજા સમ્ભવોતિ ઇમે નવ ચતુસમુટ્ઠાનવસેન છત્તિંસ, જીવિતં ભાવો ચક્ખુપસાદો કાયપસાદોતિ ઇમે કમ્મસમુટ્ઠાના તાવ ચત્તારોતિ ચત્તારીસ સમ્ભારા હોન્તિ. ઇદં સસમ્ભારચક્ખુ નામ. યં પનેત્થ સેતમણ્ડલપરિચ્છિન્નેન કણ્હમણ્ડલેન પરિવારિતે દિટ્ઠિમણ્ડલે સન્નિવિટ્ઠં રૂપદસ્સનસમત્થં પસાદમત્તં, ઇદં પસાદચક્ખુ નામ. તસ્સ તતો પરેસઞ્ચ સોતાદીનં વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાવ.

તત્થ યદિદં પસાદચક્ખુ, તં ગહેત્વા ભગવા – ચક્ખું, ભિક્ખવે, અનિચ્ચન્તિઆદિમાહ. તત્થ – ‘‘ચતૂહિ કારણેહિ અનિચ્ચં ઉદયબ્બયવન્તતાયા’’તિઆદિના નયેન વિત્થારકથા હેટ્ઠા પકાસિતાયેવ. સોતમ્પિ પસાદસોતમેવ અધિપ્પેતં, તથા ઘાનજિવ્હાકાયા. મનોતિ તેભૂમકસમ્મસનચારચિત્તં. ઇતિ ઇદં સુત્તં છસુ અજ્ઝત્તિકાયતનેસુ તીણિ લક્ખણાનિ દસ્સેત્વા કથિતે બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં.