૪. વિપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે વિપસ્સિસ્સાતિ તસ્સ કિર બોધિસત્તસ્સ યથા લોકિયમનુસ્સાનં કિઞ્ચિદેવ પસ્સન્તાનં પરિત્તકમ્માભિનિબ્બત્તસ્સ કમ્મજપસાદસ્સ દુબ્બલત્તા અક્ખીનિ વિપ્ફન્દન્તિ, ન એવં વિપ્ફન્દિંસુ. બલવકમ્મનિબ્બત્તસ્સ પન કમ્મજપસાદસ્સ બલવત્તા અવિપ્ફન્દન્તેહિ અનિમિસેહિ એવ અક્ખીહિ પસ્સિ સેય્યથાપિ દેવા તાવતિંસા. તેન વુત્તં – ‘‘અનિમિસન્તો કુમારો પેક્ખતીતિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ‘વિપસ્સી વિપસ્સી’ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦). અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અન્તરન્તરા નિમિસજનિતન્ધકારવિરહેન વિસુદ્ધં પસ્સતિ, વિવટેહિ વા અક્ખીહિ પસ્સતીતિ વિપસ્સી. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ પચ્છિમભવિકાનં સબ્બબોધિસત્તાનં બલવકમ્મનિબ્બત્તસ્સ કમ્મજપસાદસ્સ બલવત્તા અક્ખીનિ ન વિપ્ફન્દન્તિ, સો પન બોધિસત્તો એતેનેવ નામં લભિ.

અપિચ વિચેય્ય વિચેય્ય પસ્સતીતિ વિપસ્સી, વિચિનિત્વા વિચિનિત્વા પસ્સતીતિ અત્થો. એકદિવસં કિર વિનિચ્છયટ્ઠાને નિસીદિત્વા અત્થે અનુસાસન્તસ્સ રઞ્ઞો અલઙ્કતપટિયત્તં મહાપુરિસં આહરિત્વા અઙ્કે ઠપયિંસુ. તસ્સ તં અઙ્કે કત્વા પલાળયમાનસ્સેવ અમચ્ચા સામિકં અસ્સામિકં અકંસુ. બોધિસત્તો અનત્તમનસદ્દં નિચ્છારેસિ. રાજા ‘‘કિમેતં ઉપધારેથા’’તિ આહ. ઉપધારયમાના અઞ્ઞં અદિસ્વા ‘‘અટ્ટસ્સ દુબ્બિનિચ્છિતત્તા એવં કતં ભવિસ્સતી’’તિ પુન સામિકમેવ સામિકં કત્વા ‘‘ઞત્વા નુ ખો કુમારો એવં કરોતી’’તિ? વીમંસન્તા પુન સામિકં અસ્સામિકમકંસુ. પુન બોધિસત્તો તથેવ સદ્દં નિચ્છારેસિ. અથ રાજા ‘‘જાનાતિ મહાપુરિસો’’તિ તતો પટ્ઠાય અપ્પમત્તો અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘વિચેય્ય વિચેય્ય કુમારો અત્થે પનાયતિ ઞાયેનાતિ ખો, ભિક્ખવે, વિપસ્સિસ્સ કુમારસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય ‘વિપસ્સી વિપસ્સી’ત્વેવ સમઞ્ઞા ઉદપાદી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૧).

ભગવતોતિ ભાગ્યસમ્પન્નસ્સ. અરહતોતિ રાગાદિઅરીનં હતત્તા, સંસારચક્કસ્સ વા અરાનં હતત્તા, પચ્ચયાનં વા અરહત્તા અરહાતિ એવં ગુણતો ઉપ્પન્નનામધેય્યસ્સ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સાતિ સમ્મા નયેન હેતુના સામં પચ્ચત્તપુરિસકારેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુદ્ધસ્સ. પુબ્બેવ સમ્બોધાતિ સમ્બોધો વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં, તતો પુબ્બેવ. બોધિસત્તસ્સેવ સતોતિ એત્થ બોધીતિ ઞાણં, બોધિમા સત્તો બોધિસત્તો, ઞાણવા પઞ્ઞવા પણ્ડિતોતિ અત્થો. પુરિમબુદ્ધાનઞ્હિ પાદમૂલે અભિનીહારતો પટ્ઠાય પણ્ડિતોવ સો સત્તો, ન અન્ધબાલોતિ બોધિસત્તો. યથા વા ઉદકતો ઉગ્ગન્ત્વા ઠિતં પરિપાકગતં પદુમં સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સેન અવસ્સં બુજ્ઝિસ્સતીતિ બુજ્ઝનકપદુમન્તિ વુચ્ચતિ, એવં બુદ્ધાનં સન્તિકે બ્યાકરણસ્સ લદ્ધત્તા અવસ્સં અનન્તરાયેન પારમિયો પૂરેત્વા બુજ્ઝિસ્સતીતિ બુજ્ઝનકસત્તોતિપિ બોધિસત્તો. યા ચ એસા ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતા બોધિ, તં પત્થયમાનો પવત્તતીતિ બોધિયં સત્તો આસત્તોતિપિ બોધિસત્તો. એવં ગુણતો ઉપ્પન્નનામવસેન બોધિસત્તસ્સેવ સતો. કિચ્છન્તિ દુક્ખં. આપન્નોતિ અનુપ્પત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – અહો અયં સત્તલોકો દુક્ખં અનુપ્પત્તોતિ. ચવતિ ચ ઉપપજ્જતિ ચાતિ ઇદં અપરાપરં ચુતિપટિસન્ધિવસેન વુત્તં. નિસ્સરણન્તિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ જરામરણદુક્ખતો નિસ્સટત્તા તસ્સ નિસ્સરણન્તિ વુચ્ચતિ. કુદાસ્સુ નામાતિ કતરસ્મિં નુ ખો કાલે.

યોનિસો મનસિકારાતિ ઉપાયમનસિકારેન પથમનસિકારેન. અહુ પઞ્ઞાય અભિસમયોતિ પઞ્ઞાય સદ્ધિં જરામરણકારણસ્સ અભિસમયો સમવાયો સમાયોગો અહોસિ, ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઇદં તેન દિટ્ઠન્તિ અત્થો. અથ વા યોનિસો મનસિકારા અહુ પઞ્ઞાયાતિ યોનિસો મનસિકારેન ચ પઞ્ઞાય ચ અભિસમયો અહુ. ‘‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણ’’ન્તિ, એવં જરામરણકારણસ્સ પટિવેધો અહોસીતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ.

ઇતિ હિદન્તિ એવમિદં. સમુદયો સમુદયોતિ એકાદસસુ ઠાનેસુ સઙ્ખારાદીનં સમુદયં સમ્પિણ્ડેત્વા નિદ્દિસતિ. પુબ્બે અનનુસ્સુતેસૂતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાનં સમુદયો હોતી’’તિ. એવં ઇતો પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ, ચતૂસુ વા અરિયસચ્ચધમ્મેસુ. ચક્ખુન્તિઆદીનિ ઞાણવેવચનાનેવ. ઞાણમેવ હેત્થ દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ, ઞાતટ્ઠેન ઞાણં, પજાનનટ્ઠેન પઞ્ઞા, પટિવેધનટ્ઠેન વિજ્જા, ઓભાસનટ્ઠેન આલોકોતિ વુત્તં. તં પનેતં ચતૂસુ સચ્ચેસુ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં નિદ્દિટ્ઠન્તિ વેદિતબ્બં. નિરોધવારેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ચતુત્થં.