૨. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયેપિ વુત્તનયેનેવ સુત્તનિક્ખેપો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – પઠમં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂપુગ્ગલાનં વસેન સઙ્ખેપતો દસ્સિતં, ઇદં વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂનં વસેન વિત્થારતોતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ પન સુત્તે ચતસ્સો વલ્લિહારકપુરિસૂપમા વત્તબ્બા, તા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા એવ. યથા હિ વલ્લિહારકો પુરિસો વલ્લિયા અગ્ગં દિસ્વા તદનુસારેન મૂલં પરિયેસન્તો તં દિસ્વા વલ્લિં મૂલે છેત્વા આદાય કમ્મે ઉપનેય્ય, એવં ભગવા વિત્થારદેસનં દેસેન્તો પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ અગ્ગભૂતા જરામરણા પટ્ઠાય યાવ મૂલભૂતં અવિજ્જાપદં, તાવ દેસનં આહરિત્વા પુન વટ્ટવિવટ્ટં દેસેન્તો નિટ્ઠપેસિ.

તત્રાયં જરામરણાદીનં વિત્થારદેસનાય અત્થનિચ્છયો – જરામરણનિદ્દેસે તાવ તેસં તેસન્તિ અયં સઙ્ખેપતો અનેકેસં સત્તાનં સાધારણનિદ્દેસોતિ વિઞ્ઞાતબ્બો. યા દેવદત્તસ્સ જરા, યા સોમદત્તસ્સાતિ એવઞ્હિ દિવસમ્પિ કથેન્તસ્સ નેવ સત્તા પરિયાદાનં ગચ્છન્તિ. ઇમેહિ પન દ્વીહિ પદેહિ ન કોચિ સત્તો અપરિયાદિન્નો હોતિ. તસ્મા વુત્તં, ‘‘અયં સઙ્ખેપતો અનેકેસં સત્તાનં સાધારણનિદ્દેસો’’તિ. તમ્હિ તમ્હીતિ અયં ગતિજાતિવસેન અનેકેસં સત્તનિકાયાનં સાધારણનિદ્દેસો. સત્તનિકાયેતિ સાધારણનિદ્દેસેન નિદ્દિટ્ઠસ્સ સરૂપનિદસ્સનં. જરા જીરણતાતિઆદીસુ પન જરાતિ સભાવનિદ્દેસો. જીરણતાતિ આકારનિદ્દેસો. ખણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો તયો કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસા, પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસા. અયઞ્હિ જરાતિ ઇમિના પદેન સભાવતો દીપિતા, તેનસ્સાયં સભાવનિદ્દેસો. જીરણતાતિ ઇમિના આકારતો, તેનસ્સાયં આકારનિદ્દેસો. ખણ્ડિચ્ચન્તિ ઇમિના કાલાતિક્કમે દન્તનખાનં ખણ્ડિતભાવકરણકિચ્ચતો. પાલિચ્ચન્તિ ઇમિના કેસલોમાનં પલિતભાવકરણકિચ્ચતો. વલિત્તચતાતિ ઇમિના મંસં મિલાપેત્વા તચવલિભાવકરણકિચ્ચતો દીપિતા. તેનસ્સા ઇમે ખણ્ડિચ્ચન્તિઆદયો તયો કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસા. તેહિ ઇમેસં વિકારાનં દસ્સનવસેન પાકટીભૂતા પાકટજરા દસ્સિતા. યથેવ હિ ઉદકસ્સ વા વાતસ્સ વા અગ્ગિનો વા તિણરુક્ખાદીનં સંભગ્ગપલિભગ્ગતાય વા ઝામતાય વા ગતમગ્ગો પાકટો હોતિ, ન ચ સો ગતમગ્ગો તાનેવ ઉદકાદીનિ, એવમેવ જરાય દન્તાદીસુ ખણ્ડિચ્ચાદિવસેન ગતમગ્ગો પાકટો, ચક્ખું ઉમ્મીલેત્વાપિ ગય્હતિ ન ચ ખણ્ડિચ્ચાદીનેવ જરા. ન હિ જરા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા હોતિ.

આયુનો સંહાનિ ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકોતિ ઇમેહિ પન પદેહિ કાલાતિક્કમેયેવ અભિબ્યત્તાય આયુક્ખય-ચક્ખાદિઇન્દ્રિય-પરિપાકસઞ્ઞિતાય પકતિયા દીપિતા. તેનસ્સિમે પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ યસ્મા જરં પત્તસ્સ આયુ હાયતિ, તસ્મા જરા ‘‘આયુનો સંહાની’’તિ ફલૂપચારેન વુત્તા. યસ્મા ચ દહરકાલે સુપ્પસન્નાનિ સુખુમમ્પિ અત્તનો વિસયં સુખેનેવ ગણ્હનસમત્થાનિ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ જરં પત્તસ્સ પરિપક્કાનિ આલુળિતાનિ અવિસદાનિ, ઓળારિકમ્પિ અત્તનો વિસયં ગહેતું અસમત્થાનિ હોન્તિ, તસ્મા ‘‘ઇન્દ્રિયાનં પરિપાકો’’તિ ફલૂપચારેનેવ વુત્તા.

સા પનાયં એવં નિદ્દિટ્ઠા સબ્બાપિ જરા પાકટા પટિચ્છન્નાતિ દુવિધા હોતિ. તત્થ દન્તાદીસુ ખણ્ડાદિભાવદસ્સનતો રૂપધમ્મેસુ જરા પાકટજરા નામ, અરૂપધમ્મેસુ પન જરા તાદિસસ્સ વિકારસ્સ અદસ્સનતો પટિચ્છન્નજરા નામ. તત્થ ય્વાયં ખણ્ડાદિભાવો દિસ્સતિ, સો તાદિસાનં દન્તાદીનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વણ્ણોયેવ, તં ચક્ખુના દિસ્વા મનોદ્વારેન ચિન્તેત્વા ‘‘ઇમે દન્તા જરાય પહટા’’તિ જરં જાનાતિ ઉદકટ્ઠાને બદ્ધાનિ ગોસીસાદીનિ ઓલોકેત્વા હેટ્ઠા ઉદકસ્સ અત્થિભાવં જાનનં વિય. પુન અવીચિ સવીચીતિ એવમ્પિ દુવિધા હોતિ. તત્થ મણિ-કનક-રજત-પવાળચન્દસૂરિયાદીનં વિય મન્દદસકાદીસુ પાણીનં વિય ચ પુપ્ફફલપલ્લવાદીસુ ચ અપાણીનં વિય અન્તરન્તરા વણ્ણવિસેસાદીનં દુવિઞ્ઞેય્યત્તા જરા અવીચિજરા નામ, નિરન્તરજરાતિ અત્થો. તતો અઞ્ઞેસુ પન યથાવુત્તેસુ અન્તરન્તરા વણ્ણવિસેસાદીનં સુવિઞ્ઞેય્યત્તા જરા સવીચિજરા નામાતિ વેદિતબ્બા.

ઇતો પરં તેસં તેસન્તિઆદિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ચુતિ ચવનતાતિઆદીસુ પન ચુતીતિ ચવનકવસેન વુચ્ચતિ, એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધસામઞ્ઞવચનમેતં. ચવનતાતિ ભાવવચનેન લક્ખણનિદસ્સનં. ભેદોતિ ચુતિક્ખન્ધાનં ભઙ્ગુપ્પત્તિપરિદીપનં. અન્તરધાનન્તિ ઘટસ્સેવ ભિન્નસ્સ ભિન્નાનં ચુતિક્ખન્ધાનં યેન કેનચિ પરિયાયેન ઠાનાભાવપરિદીપનં. મચ્ચુ મરણન્તિ મચ્ચુસઙ્ખાતં મરણં, તેન સમુચ્છેદમરણાદીનિ નિસેધેતિ. કાલો નામ અન્તકો, તસ્સ કિરિયા કાલકિરિયા. એવં તેન લોકસમ્મુતિયા મરણં દીપેતિ.

ઇદાનિ પરમત્થેન દીપેતું ખન્ધાનં ભેદોતિઆદિમાહ. પરમત્થેન હિ ખન્ધાયેવ ભિજ્જન્તિ, ન સત્તો નામ કોચિ મરતિ. ખન્ધેસુ પન ભિજ્જમાનેસુ સત્તો મરતિ, ભિન્નેસુ મતોતિ વોહારો હોતિ. એત્થ ચ ચતુપઞ્ચવોકારવસેન ખન્ધાનં ભેદો, એકવોકારવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. ચતુવોકારવસેન ચ ખન્ધાનં ભેદો, સેસદ્વયવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો વેદિતબ્બો. કસ્મા? ભવદ્વયેપિ રૂપકાયસઙ્ખાતસ્સ કળેવરસ્સ સબ્ભાવતો. અથ વા યસ્મા ચાતુમહારાજિકાદીસુ ખન્ધા ભિજ્જન્તેવ, ન કિઞ્ચિ નિક્ખિપતિ, તસ્મા તેસં વસેન ખન્ધાનં ભેદો, મનુસ્સાદીસુ કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. એત્થ ચ કળેવરસ્સ નિક્ખેપકારણતો મરણં ‘‘કળેવરસ્સ નિક્ખેપો’’તિ વુત્તન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતિ અયઞ્ચ જરા ઇદઞ્ચ મરણં, ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવેતિ ઇદં ઉભયમ્પિ એકતો કત્વા જરામરણન્તિ કથીયતિ.

જાતિનિદ્દેસે જાતિ સઞ્જાતીતિઆદીસુ જાયનટ્ઠેન જાતિ, સા અપરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા. સઞ્જાયનટ્ઠેન સઞ્જાતિ, સા પરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા. ઓક્કમનટ્ઠેન ઓક્કન્તિ, સા અણ્ડજજલાબુજવસેન યુત્તા. તે હિ અણ્ડકોસઞ્ચ વત્થિકોસઞ્ચ ઓક્કમન્તા પવિસન્તા વિય પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. અભિનિબ્બત્તનટ્ઠેન અભિનિબ્બત્તિ, સા સંસેદજઓપપાતિકવસેન યુત્તા. તે હિ પાકટાયેવ હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ. અયં તાવ વોહારદેસના.

ઇદાનિ પરમત્થદેસના હોતિ. ખન્ધાયેવ હિ પરમત્થતો પાતુભવન્તિ, ન સત્તો. તત્થ ચ ખન્ધાનન્તિ એકવોકારભવે એકસ્સ, ચતુવોકારભવે ચતુન્નં, પઞ્ચવોકારભવે પઞ્ચન્નમ્પિ ગહણં વેદિતબ્બં. પાતુભાવોતિ ઉપ્પત્તિ. આયતનાનન્તિ એત્થ તત્ર તત્ર ઉપ્પજ્જમાનાયતનવસેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પટિલાભોતિ સન્તતિયં પાતુભાવોયેવ. પાતુભવન્તાનેવ હિ તાનિ પટિલદ્ધાનિ નામ હોન્તિ. અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, જાતીતિ ઇમિના પદેન વોહારતો પરમત્થતો ચ દેસિતાય જાતિયા નિગમનં કરોતીતિ.

ભવનિદ્દેસે કામભવોતિ કમ્મભવો ચ ઉપપત્તિભવો ચ. તત્થ કમ્મભવો નામ કામભવૂપગકમ્મમેવ. તઞ્હિ તત્થ ઉપપત્તિભવસ્સ કારણત્તા ‘‘સુખો બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો (ધ. પ. ૧૯૪) દુક્ખો પાપસ્સ ઉચ્ચયો’’તિઆદીનિ (ધ. પ. ૧૧૭) વિય ફલવોહારેન ભવોતિ વુત્તં. ઉપપત્તિભવો નામ તેન કમ્મેન નિબ્બત્તં ઉપાદિણ્ણક્ખન્ધપઞ્ચકં. તઞ્હિ તત્થ ભવતીતિ કત્વા ભવોતિ વુત્તં. સબ્બથાપિ ઇદં કમ્મઞ્ચ ઉપપત્તિઞ્ચ ઉભયમ્પેતમિધ ‘‘કામભવો’’તિ વુત્તં. એસ નયો રૂપારૂપભવેસૂતિ.

ઉપાદાનનિદ્દેસે કામુપાદાનન્તિઆદીસુ વત્થુકામં ઉપાદિયન્તિ એતેન, સયં વા તં ઉપાદિયતીતિ કામુપાદાનં, કામો ચ સો ઉપાદાનઞ્ચાતિ કામુપાદાનં. ઉપાદાનન્તિ દળ્હગ્ગહણં વુચ્ચતિ. દળ્હત્થો હિ એત્થ ઉપસદ્દો ઉપાયાસઉપકટ્ઠાદીસુ વિય. પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સેતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં કામુપાદાનં? યો કામેસુ કામચ્છન્દો’’તિ (ધ. સ. ૧૨૨૦; વિભ. ૯૩૮) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તથા દિટ્ઠિ ચ સા ઉપાદાનઞ્ચાતિ દિટ્ઠુપાદાનં. અથ વા દિટ્ઠિં ઉપાદિયતિ, ઉપાદિયન્તિ વા એતેન દિટ્ઠિન્તિ દિટ્ઠુપાદાનં. ઉપાદિયતિ હિ પુરિમદિટ્ઠિં ઉત્તરદિટ્ઠિ, ઉપાદિયન્તિ ચ તાય દિટ્ઠિં. યથાહ – ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૨૭). સીલબ્બતુપાદાનઅત્તવાદુપાદાનવજ્જસ્સ સબ્બદિટ્ઠિગતસ્સેતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં દિટ્ઠુપાદાનં? નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૨૨૧) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તથા સીલબ્બતમુપાદિયન્તિ એતેન, સયં વા તં ઉપાદિયતિ, સીલબ્બતઞ્ચ તં ઉપાદાનઞ્ચાતિ વા સીલબ્બતુપાદાનં. ગોસીલગોવતાદીનિ હિ ‘‘એવં સુદ્ધી’’તિ (ધ. સ. ૧૨૨૨; વિભ. ૯૩૮) અભિનિવેસતો સયમેવ ઉપાદાનાનીતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં સીલબ્બતુપાદાનં? ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધી’’તિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ ઉપાદાનં, કિં વદન્તિ ઉપાદિયન્તિ વા? અત્તાનં. અત્તનો વાદુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનં. અત્તવાદમત્તમેવ વા અત્તાતિ ઉપાદિયન્તિ એતેનાતિ અત્તવાદુપાદાનં. વીસતિવત્થુકાય સક્કાયદિટ્ઠિયા એતં અધિવચનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પનેતં, ‘‘તત્થ કતમં અત્તવાદુપાદાનં? ઇધ અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તણ્હાનિદ્દેસે રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હાતિ એતં ચક્ખુદ્વારાદીસુ જવનવીથિયા પવત્તાય તણ્હાય ‘‘સેટ્ઠિપુત્તો બ્રાહ્મણપુત્તો’’તિ એવમાદીસુ પિતિતો નામં વિય પિતિસદિસારમ્મણતો નામં. એત્થ ચ રૂપારમ્મણા તણ્હા, રૂપે તણ્હાતિ રૂપતણ્હા. સા કામરાગભાવેન રૂપં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના કામતણ્હા, સસ્સતદિટ્ઠિસહગતરાગભાવેન ‘‘રૂપં નિચ્ચં ધુવં સસ્સત’’ન્તિ એવં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના ભવતણ્હા, ઉચ્છેદદિટ્ઠિસહગતરાગભાવેન ‘‘રૂપં ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ પેચ્ચ ન ભવતી’’તિ એવં અસ્સાદેન્તી પવત્તમાના વિભવતણ્હાતિ રૂપતણ્હા એવં તિવિધા હોતિ. યથા ચ રૂપતણ્હા, તથા સદ્દતણ્હાદયોપીતિ એવં તાનિ અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. તાનિ અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ અટ્ઠારસ, બહિદ્ધારૂપાદીસુ અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ. ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ, અનાગતાનિ છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ એવં અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાય અસ્મીતિ હોતિ, ઇત્થસ્મીતિ હોતી’’તિ (વિભ. ૯૭૩) વા એવમાદીનિ અજ્ઝત્તિકરૂપાદિનિસ્સિતાનિ અટ્ઠારસ, ‘‘બાહિરસ્સ ઉપાદાય ઇમિના અસ્મીતિ હોતિ, ઇમિના ઇત્થસ્મીતિ હોતી’’તિ (વિભ. ૯૭૫) વા એવમાદીનિ બાહિરરૂપાદિનિસ્સિતાનિ અટ્ઠારસાતિ છત્તિંસ, ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસ, અનાગતાનિ છત્તિંસ, પચ્ચુપ્પન્નાનિ છત્તિંસાતિ એવમ્પિ અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાનિ હોન્તિ. પુન સઙ્ગહે કરિયમાને રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ છળેવ તણ્હાકાયા તિસ્સોયેવ કામતણ્હાદયો હોન્તીતિ. એવં –

‘‘નિદ્દેસત્થેન નિદ્દેસ, વિત્થારા વિત્થારસ્સ ચ;

પુન સઙ્ગહતો તણ્હા, વિઞ્ઞાતબ્બા વિભાવિના’’તિ.

વેદનાનિદ્દેસે વેદનાકાયાતિ વેદનાસમૂહા. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના…પે… મનોસમ્ફસ્સજાવેદનાતિ એતં ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજાવેદના અત્થિ કુસલા, અત્થિ અકુસલા, અત્થિ અબ્યાકતા’’તિ એવં વિભઙ્ગે (વિભ. ૩૪) આગતત્તા ચક્ખુદ્વારાદીસુ પવત્તાનં કુસલાકુસલાબ્યાકતવેદનાનં ‘‘સારિપુત્તો મન્તાણિપુત્તો’’તિ એવમાદીસુ માતિતો નામં વિય માતિસદિસતો વત્થુતો નામં. વચનત્થો પનેત્થ – ચક્ખુસમ્ફસ્સહેતુ જાતા વેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદનાતિ. એસેવ નયો સબ્બત્થ. અયં તાવેત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકા કથા. વિપાકવસેન પન ચક્ખુદ્વારે દ્વે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાનિ, દ્વે મનોધાતુયો, તિસ્સો મનોવિઞ્ઞાણધાતુયોતિ એતાહિ સમ્પયુત્તવસેન વેદના વેદિતબ્બા. એસેવ નયો સોતદ્વારાદીસુ. મનોદ્વારે મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તાવ.

ફસ્સનિદ્દેસે ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સો. એસ નયો સબ્બત્થ. ચક્ખુસમ્ફસ્સો…પે… કાયસમ્ફસ્સોતિ એત્તાવતા ચ કુસલાકુસલવિપાકા પઞ્ચવત્થુકા દસ ફસ્સા વુત્તા હોન્તિ. મનોસમ્ફસ્સોતિ ઇમિના સેસબાવીસતિલોકિયવિપાકમનસમ્પયુત્તા ફસ્સા.

સળાયતનનિદ્દેસે ચક્ખાયતનન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે ચેવ આયતનનિદ્દેસે ચ વુત્તમેવ.

નામરૂપનિદ્દેસે નમનલક્ખણં નામં. રુપ્પનલક્ખણં રૂપં. વિભજને પનસ્સ વેદનાતિ વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ચેતના ફસ્સો મનસિકારોતિ સઙ્ખારક્ખન્ધો વેદિતબ્બો. કામઞ્ચ અઞ્ઞેપિ સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહિતા ધમ્મા સન્તિ, ઇમે પન તયો સબ્બદુબ્બલેસુપિ ચિત્તેસુ સન્તિ, તસ્મા એતેસંયેવ વસેનેત્થ સઙ્ખારક્ખન્ધો દસ્સિતો. ચત્તારો ચ મહાભૂતાતિ એત્થ ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો. મહાભૂતાતિ પથવીઆપતેજવાયાનમેતં અધિવચનં. યેન પન કારણેન તાનિ મહાભૂતાનીતિ વુચ્ચન્તિ, યો ચેત્થ અઞ્ઞો વિનિચ્છયનયો, સો સબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગે રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસે વુત્તો. ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાયાતિ એત્થ પન ચતુન્નન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, ચત્તારિ મહાભૂતાનીતિ વુત્તં હોતિ. ઉપાદાયાતિ ઉપાદિયિત્વા, ગહેત્વાતિ અત્થો. નિસ્સાયાતિપિ એકે. ‘‘વત્તમાન’’ન્તિ અયઞ્ચેત્થ પાઠસેસો. સમૂહત્થે વા એતં સામિવચનં, ચતુન્નં મહાભૂતાનં સમૂહં ઉપાદાય વત્તમાનં રૂપન્તિ એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એવં સબ્બથાપિ યાનિ ચ ચત્તારિ પથવીઆદીનિ મહાભૂતાનિ, યઞ્ચ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય વત્તમાનં ચક્ખાયતનાદિભેદેન અભિધમ્મપાળિયમેવ વુત્તં તેવીસતિવિધં રૂપં, તં સબ્બમ્પિ રૂપન્તિ વેદિતબ્બં.

વિઞ્ઞાણનિદ્દેસે ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુમ્હિ વિઞ્ઞાણં, ચક્ખુતો વા જાતં વિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. એવં સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ. ઇતરં પન મનોયેવ વિઞ્ઞાણન્તિ મનોવિઞ્ઞાણં. દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણવજ્જિતતેભૂમકવિપાકચિત્તસ્સેતં અધિવચનં.

સઙ્ખારનિદ્દેસે અભિસઙ્ખરણલક્ખણો સઙ્ખારો. વિભજને પનસ્સ કાયસઙ્ખારોતિ કાયતો પવત્તસઙ્ખારો. કાયદ્વારે ચોપનવસેન પવત્તાનં કામાવચરકુસલતો અટ્ઠન્નં, અકુસલતો દ્વાદસન્નન્તિ વીસતિયા કાયસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં. વચીસઙ્ખારોતિ વચનતો પવત્તસઙ્ખારો, વચીદ્વારે વચનભેદવસેન પવત્તાનં વીસતિયા એવ વચીસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં. ચિત્તસઙ્ખારોતિ ચિત્તતો પવત્તસઙ્ખારો, કાયવચીદ્વારે ચોપનં અકત્વા રહો નિસીદિત્વા ચિન્તેન્તસ્સ પવત્તાનં લોકિયકુસલાકુસલવસેન એકૂનતિંસમનોસઞ્ચેતનાનમેતં અધિવચનં.

અવિજ્જાનિદ્દેસે દુક્ખે અઞ્ઞાણન્તિ દુક્ખસચ્ચે અઞ્ઞાણં, મોહસ્સેતં અધિવચનં. એસ નયો દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ. તત્થ ચતૂહિ કારણેહિ દુક્ખે અઞ્ઞાણં વેદિતબ્બં અન્તોગધતો વત્થુતો આરમ્મણતો પટિચ્છાદનતો ચ. તથા હિ તં દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નત્તા દુક્ખે અન્તોગધં, દુક્ખસચ્ચઞ્ચસ્સ નિસ્સયપચ્ચયભાવેન વત્થુ, આરમ્મણપચ્ચયભાવેન આરમ્મણં, દુક્ખસચ્ચં એતં પટિચ્છાદેતિ તસ્સ યાથાવલક્ખણપટિવેધનિવારણેન ઞાણપ્પવત્તિયા ચેત્થ અપ્પદાનેન.

દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણં તીહિ કારણેહિ વેદિતબ્બં વત્થુતો આરમ્મણતો પટિચ્છાદનતો ચ. નિરોધે પટિપદાય ચ અઞ્ઞાણં એકેનેવ કારણેન વેદિતબ્બં પટિચ્છાદનતો. નિરોધપટિપદાનઞ્હિ પટિચ્છાદકમેવ અઞ્ઞાણં તેસં યાથાવલક્ખણપટિવેધનિવારણેન તેસુ ચ ઞાણપ્પવત્તિયા અપ્પદાનેન. ન પન તં તત્થ અન્તોગધં તસ્મિં સચ્ચદ્વયે અપરિયાપન્નત્તા, ન તસ્સ તં સચ્ચદ્વયં વત્થુ અસહજાતત્તા, નારમ્મણં, તદારબ્ભ અપ્પવત્તનતો. પચ્છિમઞ્હિ સચ્ચદ્વયં ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસં, ન તત્થ અન્ધભૂતં અઞ્ઞાણં પવત્તતિ. પુરિમં પન વચનીયત્તેન સભાવલક્ખણસ્સ દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરં, તત્થ વિપલ્લાસગાહવસેન પવત્તતિ.

અપિચ ‘‘દુક્ખે’’તિ એત્તાવતા સઙ્ગહતો વત્થુતો આરમ્મણતો કિચ્ચતો ચ અવિજ્જા દીપિતા. ‘‘દુક્ખસમુદયે’’તિ એત્તાવતા વત્થુતો આરમ્મણતો કિચ્ચતો ચ. ‘‘દુક્ખનિરોધે દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયા’’તિ એત્તાવતા કિચ્ચતો. અવિસેસતો પન ‘‘અઞ્ઞાણ’’ન્તિ એતેન સભાવતો નિદ્દિટ્ઠાતિ ઞાતબ્બા.

ઇતિ ખો, ભિક્ખવેતિ એવં ખો, ભિક્ખવે. નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતિ. અપિચેત્થ સબ્બેહેવ તેહિ નિરોધપદેહિ નિબ્બાનં દેસિતં. નિબ્બાનઞ્હિ આગમ્મ તે તે ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા તં તેસં તેસં નિરોધોતિ વુચ્ચતિ. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં સુત્તે દ્વાદસહિ પદેહિ વટ્ટવિવટ્ટં દેસેન્તો અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસનં નિટ્ઠપેસિ. દેસનાપરિયોસાને વુત્તનયેનેવ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

વિભઙ્ગસુત્તં દુતિયં.