૮. વાસેટ્ઠસુત્તવણ્ણના

૪૫૪. એવં મે સુતન્તિ વાસેટ્ઠસુત્તં. તત્થ ઇચ્છાનઙ્ગલવનસણ્ડેતિ ઇચ્છાનઙ્ગલગામસ્સ અવિદૂરે વનસણ્ડે. ચઙ્કીતિ આદયો પઞ્ચપિ જના રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ કોસલસ્સ પુરોહિતા એવ. અઞ્ઞે ચ અભિઞ્ઞાતાતિ અઞ્ઞે ચ બહૂ અભિઞ્ઞાતા બ્રાહ્મણા. તે કિર છટ્ઠે છટ્ઠે માસે દ્વીસુ ઠાનેસુ સન્નિપતન્તિ. યદા જાતિં સોધેતુકામા હોન્તિ, તદા પોક્ખરસાતિસ્સ સન્તિકે જાતિસોધનત્થં ઉક્કટ્ઠાય સન્નિપતન્તિ. યદા મન્તે સોધેતુકામા હોન્તિ, તદા ઇચ્છાનઙ્ગલે સન્નિપતન્તિ. ઇમસ્મિં કાલે મન્તસોધનત્થં સન્નિપતિંસુ. અયમન્તરા કથાતિ યં અત્તનો સહાયકભાવાનુરૂપં કથં કથેન્તા અનુવિચરિંસુ, તસ્સા કથાય અન્તરા અયમઞ્ઞા કથા ઉદપાદિ. સીલવાતિ ગુણવા. વત્તસમ્પન્નોતિ આચારસમ્પન્નો.

૪૫૫. અનુઞ્ઞાતપટિઞ્ઞાતાતિ સિક્ખિતા તુમ્હેતિ એવં આચરિયેહિ અનુઞ્ઞાતા, આમ આચરિય સિક્ખિતમ્હાતિ એવં સયઞ્ચ પટિઞ્ઞાતા. અસ્માતિ ભવામ. અહં પોક્ખરસાતિસ્સ, તારુક્ખસ્સાયં માણવોતિ અહં પોક્ખરસાતિસ્સ જેટ્ઠન્તેવાસી અગ્ગસિસ્સો, અયં તારુક્ખસ્સાતિ દીપેતિ.

તેવિજ્જાનન્તિ તિવેદાનં બ્રાહ્મણાનં. યદક્ખાતન્તિ યં અત્થતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ એકં પદમ્પિ અક્ખાતં. તત્ર કેવલિનોસ્મસેતિ તં સકલં જાનનતો તત્થ નિટ્ઠાગતમ્હાતિ અત્થો. ઇદાનિ તં કેવલિભાવં આવિકરોન્તો પદકસ્માતિઆદિમાહ. તત્થ જપ્પે આચરિયસાદિસાતિ કથનટ્ઠાને મયં આચરિયસદિસાયેવ.

કમ્મુનાતિ દસકુસલકમ્મપથકમ્મુના. અયઞ્હિ પુબ્બે સત્તવિધં કાયવચીકમ્મં સન્ધાય ‘‘યતો ખો, ભો, સીલવા હોતી’’તિ આહ, તિવિધં મનોકમ્મં સન્ધાય ‘‘વત્તસમ્પન્નો’’તિ. તેન સમન્નાગતો હિ આચારસમ્પન્નો હોતિ. ચક્ખુમાતિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમન્તભાવેન ભગવન્તં આલપતિ.

ખયાતીતન્તિ ઊનભાવં અતીતં, પરિપુણ્ણન્તિ અત્થો. પેચ્ચાતિ ઉપગન્ત્વા. નમસ્સન્તીતિ નમો કરોન્તિ.

ચક્ખું લોકે સમુપ્પન્નન્તિ અવિજ્જન્ધકારે લોકે તં અન્ધકારં વિધમિત્વા લોકસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થદસ્સનેન ચક્ખુ હુત્વા સમુપ્પન્નં.

૪૫૬. એવં વાસેટ્ઠેન થોમેત્વા યાચિતો ભગવા દ્વેપિ જને સઙ્ગણ્હન્તો તેસં વો અહં બ્યક્ખિસ્સન્તિઆદિમાહ. તત્થ બ્યક્ખિસ્સન્તિ બ્યાકરિસ્સામિ. અનુપુબ્બન્તિ તિટ્ઠતુ તાવ બ્રાહ્મણચિન્તા, તિણરુક્ખકીટપટઙ્ગતો પટ્ઠાય અનુપટિપાટિયા આચિક્ખિસ્સામીતિ અત્થો. જાતિવિભઙ્ગન્તિ જાતિવિત્થારં. અઞ્ઞમઞ્ઞા હિ જાતિયોતિ તેસં તેસઞ્હિ પાણાનં જાતિયો અઞ્ઞમઞ્ઞા નાનપ્પકારાતિ અત્થો.

તિણરુક્ખેતિ અનુપાદિન્નકજાતિં કત્વા પચ્છા ઉપાદિન્નકજાતિં કથેસ્સામિ, એવં તસ્સ જાતિભેદો પાકટો ભવિસ્સતીતિ ઇમં દેસનં આરભિ. મહાસીવત્થેરો પન ‘‘કિં, ભન્તે, અનુપાદિન્નકં બીજનાનતાય નાનં, ઉપાદિન્નં કમ્મનાનતાયાતિ? એવં વત્તું ન વટ્ટતી’’તિ પુચ્છિતો આમ ન વટ્ટતિ. કમ્મઞ્હિ યોનિયં ખિપતિ. યોનિસિદ્ધા ઇમે સત્તા નાનાવણ્ણા હોન્તીતિ. તિણરુક્ખેતિ એત્થ અન્તોફેગ્ગૂ બહિસારા અન્તમસો તાલનાળિકેરાદયોપિ તિણાનેવ, અન્તોસારા પન બહિફેગ્ગૂ સબ્બે રુક્ખા નામ. ન ચાપિ પટિજાનરેતિ મયં તિણા મયં રુક્ખાતિ વા, અહં તિણં, અહં રુક્ખોતિ વા એવં ન જાનન્તિ. લિઙ્ગં જાતિમયન્તિ અજાનન્તાનમ્પિ ચ તેસં જાતિમયમેવ સણ્ઠાનં અત્તનો મૂલભૂતતિણાદિસદિસમેવ હોતિ. કિં કારણા? અઞ્ઞમઞ્ઞા હિ જાતિયો. યસ્મા અઞ્ઞા તિણજાતિ, અઞ્ઞા રુક્ખજાતિ. તિણેસુપિ અઞ્ઞા તાલજાતિ, અઞ્ઞા નાળિકેરજાતિ, એવં વિત્થારેતબ્બં. ઇમિના ઇદં દસ્સેતિ – યં જાતિવસેન નાના હોતિ, તં અત્તનો પટિઞ્ઞં પરેસં વા ઉપદેસં વિનાપિ અઞ્ઞજાતિતો વિસેસેન ગય્હતિ. યદિ ચ જાતિયા બ્રાહ્મણો ભવેય્ય, સોપિ અત્તનો પટિઞ્ઞં પરેસં વા ઉપદેસં વિના ખત્તિયતો વેસ્સતો સુદ્દતો વા વિસેસેન ગય્હેય્ય, ન ચ ગય્હતિ. તસ્મા ન જાતિયા બ્રાહ્મણોતિ. પરતો પન ‘‘યથા એતાસુ જાતીસૂ’’તિ ગાથાય એતમત્થં વચીભેદેનેવ આવિકરિસ્સતિ.

એવં અનુપાદિન્નકેસુ જાતિં દસ્સેત્વા ઉપાદિન્નકેસુ દસ્સેન્તો તતો કીટેતિઆદિમાહ. યાવ કુન્થકિપિલ્લિકેતિ કુન્થકિપિલ્લિકં પરિયન્તં કત્વાતિ અત્થો. એત્થ ચ યે ઉપ્પતિત્વા ગચ્છન્તિ, તે પટઙ્ગા નામ. અઞ્ઞમઞ્ઞા હિ જાતિયોતિ તેસમ્પિ નીલરત્તાદિવણ્ણવસેન જાતિયો નાનપ્પકારાવ હોન્તિ.

ખુદ્દકેતિ કાળકાદયો. મહલ્લકેતિ સસબિળારાદયો.

પાદૂદરેતિ ઉદરપાદે, ઉદરંયેવ નેસં પાદાતિ વુત્તં હોતિ. દીઘપિટ્ઠિકેતિ સપ્પાનઞ્હિ સીસતો યાવ નઙ્ગુટ્ઠા પિટ્ઠિયેવ હોતિ, તેન તે ‘‘દીઘપિટ્ઠિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

ઉદકેતિ ઓદકે, ઉદકમ્હિ જાતે.

પક્ખીતિ સકુણે. તે હિ પત્તેહિ યન્તીતિ પત્તયાના, વેહાસં ગચ્છન્તીતિ વિહઙ્ગમા.

એવં થલજલાકાસગોચરાનં પાણાનં જાતિભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યેનાધિપ્પાયેન તં દસ્સેતિ, તં આવિકરોન્તો યથા એતાસૂતિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો સઙ્ખેપેન વુત્તોવ. વિત્થારતો પનેત્થ યં વત્તબ્બં, તં સયમેવ દસ્સેન્તો ન કેસેહીતિઆદિમાહ. તત્રાયં યોજના – યં વુત્તં ‘‘નત્થિ મનુસ્સેસુ લિઙ્ગજાતિમયં પુથૂ’’તિ, તં એવં નત્થીતિ વેદિતબ્બં. સેય્યથિદં? ન કેસેહીતિ. ન હિ – ‘‘બ્રાહ્મણાનં એદિસા કેસા હોન્તિ, ખત્તિયાનં એદિસા’’તિ નિયમો અત્થિ યથા હત્થિઅસ્સમિગાદીનન્તિ ઇમિના નયેન સબ્બં યોજેતબ્બં.

લિઙ્ગં જાતિમયં નેવ, યથા અઞ્ઞાસુ જાતિસૂતિ ઇદં પન વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્સાયં યોજના – એવં યસ્મા ઇમેહિ કેસાદીહિ નત્થિ મનુસ્સેસુ લિઙ્ગં જાતિમયં પુથુ, તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ‘‘બ્રાહ્મણાદિભેદેસુ મનુસ્સેસુ લિઙ્ગં જાતિમયં નેવ, યથા અઞ્ઞાસુ જાતિસૂ’’તિ.

૪૫૭. ઇદાનિ એવં જાતિભેદે અસતિપિ ‘‘બ્રાહ્મણો ખત્તિયો’’તિ ઇદં નાનત્તં યથા જાતં, તં દસ્સેતું પચ્ચત્તન્તિ ગાથમાહ. તત્થ વોકારન્તિ નાનત્તં. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા હિ તિરચ્છાનાનં યોનિસિદ્ધમેવ કેસાદિસણ્ઠાનેન નાનત્તં, તથા બ્રાહ્મણાદીનં અત્તનો અત્તનો સરીરે તં નત્થિ. એવં સન્તેપિ યદેતં ‘‘બ્રાહ્મણો ખત્તિયો’’તિ વોકારં, તં વોકારઞ્ચ મનુસ્સેસુ સમઞ્ઞાય પવુચ્ચતિ, વોહારમત્તેનેવ પવુચ્ચતીતિ.

એત્તાવતા ભગવા ભારદ્વાજસ્સ વાદં નિગ્ગણ્હિત્વા ઇદાનિ યદિ જાતિયા બ્રાહ્મણો ભવેય્ય, આજીવસીલાચારવિપન્નોપિ બ્રાહ્મણો ભવેય્ય. યસ્મા પન પોરાણા બ્રાહ્મણા તસ્સ બ્રાહ્મણભાવં ન ઇચ્છન્તિ, લોકે ચ અઞ્ઞેપિ પણ્ડિતમનુસ્સા, તસ્મા વાસેટ્ઠસ્સ વાદં પગ્ગણ્હન્તો યો હિ કોચિ મનુસ્સેસૂતિ અટ્ઠ ગાથા આહ. તત્થ ગોરક્ખન્તિ ખેત્તરક્ખં, કસિકમ્મન્તિ વુત્તં હોતિ. ગોતિ હિ પથવિયા નામં, તસ્મા એવમાહ. પુથુસિપ્પેનાતિ તન્તવાયકમ્માદિનાનાસિપ્પેન. વોહારન્તિ વણિજ્જં. પરપેસ્સેનાતિ પરેસં વેય્યાવચ્ચકમ્મેન. ઇસ્સત્થન્તિ આવુધજીવિકં, ઉસુઞ્ચ સત્તિં ચાતિ વુત્તં હોતિ. પોરોહિચ્ચેનાતિ પુરોહિતકમ્મેન.

એવં બ્રાહ્મણસમયેન ચ લોકવોહારેન ચ આજીવસીલાચારવિપન્નસ્સ અબ્રાહ્મણભાવં સાધેત્વા એવં સન્તે ન જાતિયા બ્રાહ્મણો, ગુણેહિ પન બ્રાહ્મણો હોતિ. તસ્મા યત્થ કત્થચિ કુલે જાતો યો ગુણવા, સો બ્રાહ્મણો, અયમેત્થ ઞાયોતિ એવમેતં ઞાયં અત્થતો આપાદેત્વા ઇદાનિ નં વચીભેદેન પકાસેન્તો ન ચાહં બ્રાહ્મણન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – અહઞ્હિ ય્વાયં ચતુન્નં યોનીનં યત્થ કત્થચિ જાતો, તત્રાપિ વિસેસેન યો બ્રાહ્મણસ્સ સંવણ્ણિતાય માતરિ સમ્ભૂતો, તં યોનિજં મત્તિસમ્ભવં, યા ચાયં ઉભતો સુજાતોતિઆદિના નયેન બ્રાહ્મણેહિ બ્રાહ્મણસ્સ પરિસુદ્ધઉપ્પત્તિમગ્ગસઙ્ખાતા યોનિ વુત્તા, સંસુદ્ધગહણિકોતિ ઇમિના ચ માતિસમ્પત્તિ, તતોપિ જાતસમ્ભૂતત્તા યોનિજો મત્તિસમ્ભવોતિ વુચ્ચતિ, તં યોનિજં મત્તિસમ્ભવં ઇમિના ચ યોનિજમત્તિસમ્ભવમત્તેન ન બ્રાહ્મણં બ્રૂમિ. કસ્મા? યસ્મા, ભો ભોતિ, વચનમત્તેન અઞ્ઞેહિ સકિઞ્ચનેહિ વિસિટ્ઠત્તા ભોવાદિ નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો સપલિબોધો. યો પનાયં યત્થ કત્થચિ જાતોપિ રાગાદિકિઞ્ચનાભાવેન અકિઞ્ચનો, સબ્બગહણપટિનિસ્સગ્ગેન અનાદાનો, અકિઞ્ચનં અનાદાનં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણં. કસ્મા? યસ્મા બાહિતપાપોતિ.

૪૫૮. કિઞ્ચભિય્યો સબ્બસંયોજનં છેત્વાતિઆદિ સત્તવીસતિ ગાથા. તત્થ સબ્બસંયોજનન્તિ દસવિધસંયોજનં. ન પરિતસ્સતીતિ તણ્હાપરિતસ્સનાય ન પરિતસ્સતિ. સઙ્ગાતિગન્તિ રાગસઙ્ગાદયો અતિક્કન્તં. વિસંયુત્તન્તિ ચતૂહિ યોનીહિ સબ્બકિલેસેહિ વા વિસંયુત્તં.

નદ્ધિન્તિ ઉપનાહં. વરત્તન્તિ તણ્હં. સન્દાનન્તિ યુત્તપાસં, દિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનસ્સેતં અધિવચનં. સહનુક્કમન્તિ અનુક્કમો વુચ્ચતિ પાસે પવેસનગણ્ઠિ, દિટ્ઠાનુસયસ્સેતં નામં. ઉક્ખિત્તપલિઘન્તિ એત્થ પલિઘોતિ અવિજ્જા. બુદ્ધન્તિ ચતુસચ્ચબુદ્ધં. તિતિક્ખતીતિ ખમતિ.

ખન્તિબલન્તિ અધિવાસનખન્તિબલં. સા પન સકિં ઉપ્પન્ના બલાનીકં નામ ન હોતિ, પુનપ્પુનં ઉપ્પન્ના પન હોતિ. તસ્સા અત્થિતાય બલાનીકં.

વતવન્તન્તિ ધુતઙ્ગવન્તં. સીલવન્તન્તિ ગુણવન્તં. અનુસ્સદન્તિ રાગાદિઉસ્સદવિરહિતં. ‘‘અનુસ્સુત’’ન્તિપિ પાઠો, અનવસ્સુતન્તિ અત્થો. દન્તન્તિ નિબ્બિસેવનં.

ન લિમ્પતીતિ ન અલ્લીયતિ. કામેસૂતિ કિલેસકામવત્થુકામેસુ.

દુક્ખસ્સ પજાનાતિ, ઇધેવ ખયન્તિ એત્થ અરહત્તફલં દુક્ખક્ખયોતિ અધિપ્પેતં. પજાનાતીતિ અધિગમવસેન જાનાતિ. પન્નભારન્તિ ઓહિતભારં, ખન્ધકિલેસઅભિસઙ્ખારકામગુણભારે ઓતારેત્વા ઠિતં. વિસંયુત્તપદં વુત્તત્થમેવ.

ગમ્ભીરપઞ્ઞન્તિ ગમ્ભીરેસુ આરમ્મણેસુ પવત્તપઞ્ઞં. મેધાવિન્તિ પકતિપઞ્ઞાય પઞ્ઞવન્તં.

અનાગારેહિ ચૂભયન્તિ અનાગારેહિ ચ વિસંસટ્ઠં ઉભયઞ્ચ, દ્વીહિપિ ચેતેહિ વિસંસટ્ઠમેવાતિ અત્થો. અનોકસારિન્તિ ઓકં વુચ્ચતિ પઞ્ચકામગુણાલયો, તં અનલ્લીયમાનન્તિ અત્થો. અપ્પિચ્છન્તિ અનિચ્છં.

તસેસૂતિ સતણ્હેસુ. થાવરેસૂતિ નિત્તણ્હેસુ.

અત્તદણ્ડેસૂતિ ગહિતદણ્ડેસુ. નિબ્બુતન્તિ કિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતં. સાદાનેસૂતિ સઉપાદાનેસુ.

ઓહિતોતિ પતિતો.

૪૫૯. અકક્કસન્તિ નિદ્દોસં. સદોસો હિ રુક્ખોપિ સકક્કસોતિ વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાપનિન્તિ અત્થવિઞ્ઞાપનિકં. સચ્ચન્તિ અવિસંવાદિકં. ઉદીરયેતિ ભણતિ. યાય નાભિસજ્જેતિ યાય ગિરાય પરસ્સ સજ્જનં વા લગ્ગનં વા ન કરોતિ, તાદિસં અફરુસં ગિરં ભાસતીતિ અત્થો.

દીઘન્તિ સુત્તારુળ્હભણ્ડં. રસ્સન્તિ વિપ્પકિણ્ણભણ્ડં. અણુન્તિ ખુદ્દકં. થૂલન્તિ મહન્તં. સુભાસુભન્તિ સુન્દરાસુન્દરં. દીઘભણ્ડઞ્હિ અપ્પગ્ઘમ્પિ હોતિ મહગ્ઘમ્પિ. રસ્સાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ એત્તાવતા ન સબ્બં પરિયાદિણ્ણં, ‘‘સુભાસુભ’’ન્તિ ઇમિના પન પરિયાદિણ્ણં હોતિ.

નિરાસયન્તિ નિત્તણ્હં.

આલયાતિ તણ્હાલયા. અઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. અમતોગધન્તિ અમતબ્ભન્તરં. અનુપ્પત્તન્તિ અનુપવિટ્ઠં.

ઉભો સઙ્ગન્તિ ઉભયમ્પેતં સઙ્ગં. પુઞ્ઞઞ્હિ સગ્ગે લગ્ગાપેતિ, અપુઞ્ઞં અપાયે, તસ્મા ઉભયમ્પેતં સઙ્ગન્તિ આહ. ઉપચ્ચગાતિ અતીતો.

અનાવિલન્તિ આવિલકરણકિલેસવિરહિતં. નન્દીભવપરિક્ખીણન્તિ પરિક્ખીણનન્દિં પરિક્ખીણભવં.

‘‘યો ઇમ’’ન્તિ ગાથાય અવિજ્જાયેવ વિસંવાદકટ્ઠેન પલિપથો, મહાવિદુગ્ગતાય દુગ્ગં, સંસરણટ્ઠેન સંસારો, મોહનટ્ઠેન મોહોતિ વુત્તો. તિણ્ણોતિ ચતુરોઘતિણ્ણો. પારઙ્ગતોતિ નિબ્બાનં ગતો. ઝાયીતિ આરમ્મણલક્ખણૂપનિજ્ઝાનવસેન ઝાયી. અનેજોતિ નિત્તણ્હો. અનુપાદાય નિબ્બુતોતિ કિઞ્ચિ ગહણં અગ્ગહેત્વા સબ્બકિલેસનિબ્બાનેન નિબ્બુતો.

કામેતિ દુવિધેપિ કામે. અનાગારોતિ અનાગારો હુત્વા. પરિબ્બજેતિ પરિબ્બજતિ. કામભવપરિક્ખીણન્તિ ખીણકામં ખીણભવં.

માનુસકં યોગન્તિ માનુસકં પઞ્ચકામગુણયોગં. દિબ્બં યોગન્તિ દિબ્બં પઞ્ચકામગુણયોગં. સબ્બયોગવિસંયુત્તન્તિ સબ્બકિલેસયોગવિસંયુત્તં.

રતિન્તિ પઞ્ચકામગુણરતિં. અરતિન્તિ કુસલભાવનાય ઉક્કણ્ઠિતં. વીરન્તિ વીરિયવન્તં.

સુગતન્તિ સુન્દરં ઠાનં ગતં, સુન્દરાય વા પટિપત્તિયા ગતં.

ગતિન્તિ નિબ્બત્તિં. પુરેતિ અતીતે. પચ્છાતિ અનાગતે. મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્ને. કિઞ્ચનન્તિ કિઞ્ચનકારકો કિલેસો.

મહેસિન્તિ મહન્તે ગુણે પરિયેસનટ્ઠેન મહેસિં. વિજિતાવિનન્તિ વિજિતવિજયં.

૪૬૦. એવં ભગવા ગુણતો ખીણાસવંયેવ બ્રાહ્મણં દસ્સેત્વા યે જાતિતો બ્રાહ્મણોતિ અભિનિવેસં કરોન્તિ, તે ઇદં અજાનન્તા, સાવ નેસં દિટ્ઠિ દુદ્દિટ્ઠીતિ દસ્સેન્તો સમઞ્ઞા હેસાતિ ગાથાદ્વયમાહ. તસ્સત્થો – યદિદં બ્રાહ્મણો ખત્તિયો ભારદ્વાજો વાસેટ્ઠોતિ નામગોત્તં પકપ્પિતં કતં અભિસઙ્ખતં, સમઞ્ઞા હેસા લોકસ્મિં, વોહારમત્તન્તિ અત્થો. કસ્મા? યસ્મા સમુચ્ચા સમુદાગતં સમઞ્ઞાય આગતં. એતઞ્હિ તત્થ તત્થ જાતકાલેયેવસ્સ ઞાતિસાલોહિતેહિ પકપ્પિતં કતં. નો ચે નં એવં પકપ્પેય્યું, ન કોચિ કિઞ્ચિ દિસ્વા અયં બ્રાહ્મણોતિ વા ભારદ્વાજોતિ વા જાનેય્ય. એવં પકપ્પિતં પેતં દીઘરત્તાનુસયિતં, દિટ્ઠિગતમજાનતં, તં પકપ્પિતં નામગોત્તં ‘‘નામગોત્તમત્તમેતં, વોહારત્થં પકપ્પિત’’ન્તિ, અજાનન્તાનં સત્તાનં હદયે દીઘરત્તં દિટ્ઠિગતમનુસયિતં. તસ્સ અનુસયિતત્તા તં નામગોત્તં અજાનન્તા નો પબ્રુન્તિ, ‘‘જાતિયા હોતિ બ્રાહ્મણો’’તિ અજાનન્તાવ એવં વદન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

એવં ‘‘યે ‘જાતિતો બ્રાહ્મણો’તિ અભિનિવેસં કરોન્તિ, તે ઇદં વોહારમત્તં અજાનન્તા, સાવ નેસં દિટ્ઠિ દુદ્દિટ્ઠી’’તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિપ્પરિયાયમેવ જાતિવાદં પટિક્ખિપન્તો કમ્મવાદઞ્ચ પતિટ્ઠપેન્તો ન જચ્ચાતિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘કમ્મુના’’તિ ઉપડ્ઢગાથાય વિત્થારણત્થં કસ્સકો કમ્મુનાતિઆદિ વુત્તં. તત્થ કમ્મુનાતિ પચ્ચુપ્પન્નેન કસિકમ્માદિનિબ્બત્તકચેતનાકમ્મુના.

પટિચ્ચસમુપ્પાદદસ્સાતિ ઇમિના પચ્ચયેન એવં હોતીતિ એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદદસ્સાવિનો. કમ્મવિપાકકોવિદાતિ સમ્માનાવમાનારહકુલે કમ્મવસેન ઉપ્પત્તિ હોતિ, અઞ્ઞાપિ હીનપણીતતા હીનપણીતે કમ્મે વિપચ્ચમાને હોતીતિ. એવં કમ્મવિપાકકુસલા.

કમ્મુના વત્તતીતિ ગાથાય પન લોકોતિ વા પજાતિ વા સત્તોતિ વા એકોયેવત્થો, વચનમત્તભેદો. પુરિમપદેન ચેત્થ ‘‘અત્થિ બ્રહ્મા મહાબ્રહ્મા સેટ્ઠો સજિતા’’તિ દિટ્ઠિયા પટિસેધો વેદિતબ્બો. કમ્મુના હિ તાસુ તાસુ ગતીસુ વત્તતિ લોકો, તસ્સ કો સજિતાતિ. દુતિયપદેન ‘‘એવં કમ્મુના નિબ્બત્તોપિ ચ પવત્તેપિ અતીતપચ્ચુપ્પન્નભેદેન કમ્મુના વત્તતિ, સુખદુક્ખાનિ પચ્ચનુભોન્તો હીનપણીતાદિભેદઞ્ચ આપજ્જન્તો પવત્તતી’’તિ દસ્સેતિ. તતિયેન તમેવત્થં નિગમેતિ ‘‘એવં સબ્બથાપિ કમ્મનિબન્ધના સત્તા કમ્મેનેવ બદ્ધા હુત્વા પવત્તન્તિ, ન અઞ્ઞથા’’તિ. ચતુત્થેન તમેત્થં ઉપમાય વિભાવેતિ. યથા હિ રથસ્સ યાયતો આણિ નિબન્ધનં હોતિ, ન તાય અનિબદ્ધો યાતિ, એવં લોકસ્સ નિબ્બત્તતો ચ પવત્તતો ચ કમ્મં નિબન્ધનં, ન તેન અનિબદ્ધો નિબ્બત્તતિ ન પવત્તતિ.

ઇદાનિ યસ્મા એવં કમ્મનિબન્ધનો લોકો, તસ્મા સેટ્ઠેન કમ્મુના સેટ્ઠભાવં દસ્સેન્તો તપેનાતિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ તપેનાતિ ધુતઙ્ગતપેન. બ્રહ્મચરિયેનાતિ મેથુનવિરતિયા. સંયમેનાતિ સીલેન. દમેનાતિ ઇન્દ્રિયદમેન. એતેનાતિ એતેન સેટ્ઠેન પરિસુદ્ધેન બ્રહ્મભૂતેન કમ્મુના બ્રાહ્મણો હોતિ. કસ્મા? યસ્મા એતં બ્રાહ્મણમુત્તમં, યસ્મા એતં કમ્મં ઉત્તમો બ્રાહ્મણગુણોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘બ્રહ્માન’’ન્તિપિ પાઠો. અયં પનેત્થ વચનત્થો – બ્રહ્મં આનેતીતિ બ્રહ્માનં, બ્રાહ્મણભાવં આવહતીતિ વુત્તં હોતિ.

દુતિયગાથાય સન્તોતિ સન્તકિલેસો. બ્રહ્મા સક્કોતિ બ્રહ્મા ચ સક્કો ચ, યો એવરૂપો, સો ન કેવલં બ્રાહ્મણો, અથ ખો બ્રહ્મા ચ સક્કો ચ સો વિજાનતં પણ્ડિતાનં, એવં વાસેટ્ઠ, જાનાહીતિ વુત્તં હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

વાસેટ્ઠસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.