૪. મહામાલુક્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. એવં મે સુતન્તિ મહામાલુક્યસુત્તં. તત્થ ઓરમ્ભાગિયાનીતિ હેટ્ઠા કોટ્ઠાસિકાનિ કામભવે નિબ્બત્તિસંવત્તનિકાનિ. સંયોજનાનીતિ બન્ધનાનિ. કસ્સ ખો નામાતિ કસ્સ દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વા દેસિતાનિ ધારેસિ, કિં ત્વમેવેકો અસ્સોસિ, ન અઞ્ઞો કોચીતિ? અનુસેતીતિ અપ્પહીનતાય અનુસેતિ. અનુસયમાનો સંયોજનં નામ હોતિ.

એત્થ ચ ભગવતા સંયોજનં પુચ્છિતં, થેરેનપિ સંયોજનમેવ બ્યાકતં. એવં સન્તેપિ તસ્સ વાદે ભગવતા દોસો આરોપિતો. સો કસ્માતિ ચે? થેરસ્સ તથાલદ્ધિકત્તા. અયઞ્હિ તસ્સ લદ્ધિ ‘‘સમુદાચારક્ખણેયેવ કિલેસેહિ સંયુત્તો નામ હોતિ, ઇતરસ્મિં ખણે અસંયુત્તો’’તિ. તેનસ્સ ભગવતા દોસો આરોપિતો. અથાયસ્મા આનન્દો ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવતા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ધમ્મં દેસેસ્સામીતિ અત્તનો ધમ્મતાયેવ અયં ધમ્મદેસના આરદ્ધા, સા ઇમિના અપણ્ડિતેન ભિક્ખુના વિસંવાદિતા. હન્દાહં ભગવન્તં યાચિત્વા ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ. સો એવમકાસિ. તં દસ્સેતું ‘‘એવં વુત્તે આયસ્મા આનન્દો’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ સક્કાયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠિતેનાતિ સક્કાયદિટ્ઠિયા ગહિતેન અભિભૂતેન. સક્કાયદિટ્ઠિપરેતેનાતિ સક્કાયદિટ્ઠિયા અનુગતેન. નિસ્સરણન્તિ દિટ્ઠિનિસ્સરણં નામ નિબ્બાનં, તં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. અપ્પટિવિનીતાતિ અવિનોદિતા અનીહટા. ઓરમ્ભાગિયં સંયોજનન્તિ હેટ્ઠાભાગિયસંયોજનં નામ હોતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સુક્કપક્ખો ઉત્તાનત્થોયેવ. ‘‘સાનુસયા પહીયતી’’તિ વચનતો પનેત્થ એકચ્ચે ‘‘અઞ્ઞં સંયોજનં અઞ્ઞો અનુસયો’’તિ વદન્તિ. ‘‘યથા હિ સબ્યઞ્જનં ભત્ત’’ન્તિ વુત્તે ભત્તતો અઞ્ઞં બ્યઞ્જનં હોતિ, એવં ‘‘સાનુસયા’’તિ વચનતો પરિયુટ્ઠાનસક્કાયદિટ્ઠિતો અઞ્ઞેન અનુસયેન ભવિતબ્બન્તિ તેસં લદ્ધિ. તે ‘‘સસીસં પારુપિત્વા’’તિઆદીહિ પટિક્ખિપિતબ્બા. ન હિ સીસતો અઞ્ઞો પુરિસો અત્થિ. અથાપિ સિયા – ‘‘યદિ તદેવ સંયોજનં સો અનુસયો, એવં સન્તે ભગવતા થેરસ્સ તરુણૂપમો ઉપારમ્ભો દુઆરોપિતો હોતી’’તિ. ન દુઆરોપિતો, કસ્મા? એવંલદ્ધિકત્તાતિ વિત્થારિતમેતં. તસ્મા સોયેવ કિલેસો બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનં, અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ભગવતા ‘‘સાનુસયા પહીયતી’’તિ એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૩૨. તચં છેત્વાતિઆદીસુ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – તચચ્છેદો વિય હિ સમાપત્તિ દટ્ઠબ્બા, ફેગ્ગુચ્છેદો વિય વિપસ્સના, સારચ્છેદો વિય મગ્ગો. પટિપદા પન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાવ વટ્ટતિ. એવમેતે દટ્ઠબ્બાતિ એવરૂપા પુગ્ગલા એવં દટ્ઠબ્બા.

૧૩૩. ઉપધિવિવેકાતિ ઉપધિવિવેકેન. ઇમિના પઞ્ચકામગુણવિવેકો કથિતો. અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાતિ ઇમિના નીવરણપ્પહાનં કથિતં. કાયદુટ્ઠુલ્લાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ ઇમિના કાયાલસિયપટિપ્પસ્સદ્ધિ કથિતા. વિવિચ્ચેવ કામેહીતિ ઉપધિવિવેકેન કામેહિ વિના હુત્વા. વિવિચ્ચ અકુસલેહીતિ અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનેન કાયદુટ્ઠુલ્લાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા ચ અકુસલેહિ વિના હુત્વા. યદેવ તત્થ હોતીતિ યં તત્થ અન્તોસમાપત્તિક્ખણેયેવ સમાપત્તિસમુટ્ઠિતઞ્ચ રૂપાદિધમ્મજાતં હોતિ. તે ધમ્મેતિ તે રૂપગતન્તિઆદિના નયેન વુત્તે રૂપાદયો ધમ્મે. અનિચ્ચતોતિ ન નિચ્ચતો. દુક્ખતોતિ ન સુખતો. રોગતોતિઆદીસુ આબાધટ્ઠેન રોગતો, અન્તોદોસટ્ઠેન ગણ્ડતો, અનુપવિદ્ધટ્ઠેન દુક્ખજનનટ્ઠેન ચ સલ્લતો, દુક્ખટ્ઠેન અઘતો, રોગટ્ઠેન આબાધતો, અસકટ્ઠેન પરતો, પલુજ્જનટ્ઠેન પલોકતો, નિસ્સત્તટ્ઠેન સુઞ્ઞતો, ન અત્તટ્ઠેન અનત્તતો. તત્થ અનિચ્ચતો, પલોકતોતિ દ્વીહિ પદેહિ અનિચ્ચલક્ખણં કથિતં, દુક્ખતોતિઆદીહિ છહિ દુક્ખલક્ખણં, પરતો સુઞ્ઞતો અનત્તતોતિ તીહિ અનત્તલક્ખણં.

સો તેહિ ધમ્મેહીતિ સો તેહિ એવં તિલક્ખણં આરોપેત્વા દિટ્ઠેહિ અન્તોસમાપત્તિયં પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મેહિ. ચિત્તં પટિવાપેતીતિ ચિત્તં પટિસંહરતિ મોચેતિ અપનેતિ. ઉપસંહરતીતિ વિપસ્સનાચિત્તં તાવ સવનવસેન થુતિવસેન પરિયત્તિવસેન પઞ્ઞત્તિવસેન ચ એતં સન્તં નિબ્બાનન્તિ એવં અસઙ્ખતાય અમતાય ધાતુયા ઉપસંહરતિ. મગ્ગચિત્તં નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેનેવ એતં સન્તમેતં પણીતન્તિ ન એવં વદતિ, ઇમિના પન આકારેન તં પટિવિજ્ઝન્તો તત્થ ચિત્તં ઉપસંહરતીતિ અત્થો. સો તત્થ ઠિતોતિ તાય તિલક્ખણારમ્મણાય વિપસ્સનાય ઠિતો. આસવાનં ખયં પાપુણાતીતિ અનુક્કમેન ચત્તારો મગ્ગે ભાવેત્વા પાપુણાતિ. તેનેવ ધમ્મરાગેનાતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મે છન્દરાગેન. સમથવિપસ્સનાસુ હિ સબ્બસો છન્દરાગં પરિયાદાતું સક્કોન્તો અરહત્તં પાપુણાતિ, અસક્કોન્તો અનાગામી હોતિ.

યદેવ તત્થ હોતિ વેદનાગતન્તિ ઇધ પન રૂપં ન ગહિતં. કસ્મા? સમતિક્કન્તત્તા. અયઞ્હિ હેટ્ઠા રૂપાવચરજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા રૂપં અતિક્કમિત્વા અરૂપાવચરસમાપત્તિં સમાપન્નોતિ સમથવસેનપિનેન રૂપં અતિક્કન્તં, હેટ્ઠા રૂપં સમ્મદેવ સમ્મસિત્વા તં અતિક્કમ્મ ઇદાનિ અરૂપં સમ્મસતીતિ વિપસ્સનાવસેનપિનેન રૂપં અતિક્કન્તં. અરૂપે પન સબ્બસોપિ રૂપં નત્થીતિ તં સન્ધાયપિ ઇધ રૂપં ન ગહિતં.

અથ કિઞ્ચરહીતિ કિં પુચ્છામીતિ પુચ્છતિ? સમથવસેન ગચ્છતો ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતિ, સો ચેતોવિમુત્તો નામ. વિપસ્સનાવસેન ગચ્છતો પઞ્ઞા ધુરં હોતિ, સો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામાતિ એત્થ થેરસ્સ કઙ્ખા નત્થિ. અયં સભાવધમ્મોયેવ, સમથવસેનેવ પન ગચ્છન્તેસુ એકો ચેતોવિમુત્તો નામ હોતિ, એકો પઞ્ઞાવિમુત્તો. વિપસ્સનાવસેન ગચ્છન્તેસુપિ એકો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ, એકો ચેતોવિમુત્તોતિ એત્થ કિં કારણન્તિ પુચ્છતિ.

ઇન્દ્રિયવેમત્તતં વદામીતિ ઇન્દ્રિયનાનત્તતં વદામિ. ઇદં વુત્તં હોતિ, ન ત્વં, આનન્દ, દસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિજ્ઝિ, તેન તે એતં અપાકટં. અહં પન પટિવિજ્ઝિં, તેન મે એતં પાકટં. એત્થ હિ ઇન્દ્રિયનાનત્તતા કારણં. સમથવસેનેવ હિ ગચ્છન્તેસુ એકસ્સ ભિક્ખુનો ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતિ, સો ચેતોવિમુત્તો નામ હોતિ. એકસ્સ પઞ્ઞા ધુરં હોતિ, સો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ. વિપસ્સનાવસેનેવ ચ ગચ્છન્તેસુ એકસ્સ પઞ્ઞા ધુરં હોતિ, સો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ. એકસ્સ ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતિ, સો ચેતોવિમુત્તો નામ હોતિ. દ્વે અગ્ગસાવકા સમથવિપસ્સનાધુરેન અરહત્તં પત્તા. તેસુ ધમ્મસેનાપતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો જાતો, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ચેતોવિમુત્તો. ઇતિ ઇન્દ્રિયવેમત્તમેત્થ કારણન્તિ વેદિતબ્બં. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહામાલુક્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.