૨. મહારાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. એવં મે સુતન્તિ મહારાહુલોવાદસુત્તં. તત્થ પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધીતિ દસ્સનં અવિજહિત્વા ગમનં અબ્બોચ્છિન્નં કત્વા પચ્છતો પચ્છતો ઇરિયાપથાનુબન્ધનેન અનુબન્ધિ. તદા હિ ભગવા પદે પદં નિક્ખિપન્તો વિલાસિતગમનેન પુરતો પુરતો ગચ્છતિ, રાહુલત્થેરો દસબલસ્સ પદાનુપદિકો હુત્વા પચ્છતો પચ્છતો.

તત્થ ભગવા સુપુપ્ફિતસાલવનમજ્ઝગતો સુભૂમિઓતરણત્થાય નિક્ખન્તમત્તવરવારણો વિય વિરોચિત્થ, રાહુલભદ્દો ચ વરવારણસ્સ પચ્છતો નિક્ખન્તગજપોતકો વિય. ભગવા સાયન્હસમયે મણિગુહતો નિક્ખમિત્વા ગોચરં પટિપન્નો કેસરસીહો વિય, રાહુલભદ્દો ચ સીહમિગરાજાનં અનુબન્ધન્તો નિક્ખન્તસીહપોતકો વિય. ભગવા મણિપબ્બતસસ્સિરિકવનસણ્ડતો દાઠબલો મહાબ્યગ્ઘો વિય, રાહુલભદ્દો ચ બ્યગ્ઘરાજાનં અનુબન્ધબ્યગ્ઘપોતકો વિય. ભગવા સિમ્બલિદાયતો નિક્ખન્તસુપણ્ણરાજા વિય, રાહુલભદ્દો ચ સુપણ્ણરાજસ્સ પચ્છતો નિક્ખન્તસુપણ્ણપોતકો વિય. ભગવા ચિત્તકૂટપબ્બતતો ગગનતલં પક્ખન્દસુવણ્ણહંસરાજા વિય, રાહુલભદ્દો ચ હંસાધિપતિં અનુપક્ખન્દહંસપોતકો વિય. ભગવા મહાસરં અજ્ઝોગાળ્હા સુવણ્ણમહાનાવા વિય, રાહુલભદ્દો ચ સુવણ્ણનાવં પચ્છા અનુબન્ધનાવાપોતકો વિય. ભગવા ચક્કરતનાનુભાવેન ગગનતલે સમ્પયાતચક્કવત્તિરાજા વિય, રાહુલભદ્દો ચ રાજાનં અનુસમ્પયાતપરિણાયકરતનં વિય. ભગવા વિગતવલાહકં નભં પટિપન્નતારકરાજા વિય, રાહુલભદ્દો ચ તારકાધિપતિનો અનુમગ્ગપટિપન્ના પરિસુદ્ધઓસધિતારકા વિય.

ભગવાપિ મહાસમ્મતપવેણિયં ઓક્કાકરાજવંસે જાતો, રાહુલભદ્દોપિ. ભગવાપિ સઙ્ખે પક્ખિત્તખીરસદિસો સુપરિસુદ્ધજાતિખત્તિયકુલે જાતો, રાહુલભદ્દોપિ. ભગવાપિ રજ્જં પહાય પબ્બજિતો, રાહુલભદ્દોપિ. ભગવતોપિ સરીરં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણપટિમણ્ડિતં દેવનગરેસુ સમુસ્સિતરતનતોરણં વિય સબ્બપાલિફુલ્લો પારિચ્છત્તકો વિય ચ અતિમનોહરણં, રાહુલભદ્દસ્સાપિ. ઇતિ દ્વેપિ અભિનીહારસમ્પન્ના, દ્વેપિ રાજપબ્બજિતા, દ્વેપિ ખત્તિયસુખુમાલા, દ્વેપિ સુવણ્ણવણ્ણા, દ્વેપિ લક્ખણસમ્પન્ના એકમગ્ગં પટિપન્ના પટિપાટિયા ગચ્છન્તાનં દ્વિન્નં ચન્દમણ્ડલાનં દ્વિન્નં સૂરિયમણ્ડલાનં દ્વિન્નં સક્કસુયામસન્તુસિતસુનિમ્મિતવસવત્તિમહાબ્રહ્માદીનં સિરિયા સિરિં અભિભવમાના વિય વિરોચિંસુ.

તત્રાયસ્મા રાહુલો ભગવતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો ગચ્છન્તોવ પાદતલતો યાવ ઉપરિ કેસન્તા તથાગતં આલોકેસિ. સો ભગવતો બુદ્ધવેસવિલાસં દિસ્વા ‘‘સોભતિ ભગવા દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવિચિત્તસરીરો બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તતાય વિપ્પકિણ્ણસુવણ્ણચુણ્ણમજ્ઝગતો વિય, વિજ્જુલતાપરિક્ખિત્તો કનકપબ્બતો વિય, યન્તસુત્તસમાકડ્ઢિતરતનવિચિત્તં સુવણ્ણઅગ્ઘિકં વિય, રત્તપંસુકૂલચીવરપટિચ્છન્નોપિ રત્તકમ્બલપરિક્ખિત્તકનકપબ્બતો વિય, પવાળલતાપટિમણ્ડિતં સુવણ્ણઅગ્ઘિકં વિય, ચીનપિટ્ઠચુણ્ણપૂજિતં સુવણ્ણચેતિયં વિય, લાખારસાનુલિત્તો કનકયૂપો વિય, રત્તવલાહકન્તરતો તઙ્ખણબ્ભુગ્ગતપુણ્ણચન્દો વિય, અહો સમતિંસપારમિતાનુભાવસજ્જિતસ્સ અત્તભાવસ્સ સિરીસમ્પત્તી’’તિ ચિન્તેસિ. તતો અત્તાનમ્પિ ઓલોકેત્વા – ‘‘અહમ્પિ સોભામિ. સચે ભગવા ચતૂસુ મહાદીપેસુ ચક્કવત્તિરજ્જં અકરિસ્સા, મય્હં પરિણાયકટ્ઠાનન્તરં અદસ્સા. એવં સન્તે અતિવિય જમ્બુદીપતલં અસોભિસ્સા’’તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસ્સિતં છન્દરાગં ઉપ્પાદેસિ.

ભગવાપિ પુરતો ગચ્છન્તોવ ચિન્તેસિ – ‘‘પરિપુણ્ણચ્છવિમંસલોહિતો દાનિ રાહુલસ્સ અત્તભાવો. રજનીયેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ હિ ચિત્તસ્સ પક્ખન્દનકાલો જાતો, કિં બહુલતાય નુ ખો રાહુલો વીતિનામેતી’’તિ. અથ સહાવજ્જનેનેવ પસન્નઉદકે મચ્છં વિય, પરિસુદ્ધે આદાસમણ્ડલે મુખનિમિત્તં વિય ચ તસ્સ તં ચિત્તુપ્પાદં અદ્દસ. દિસ્વાવ – ‘‘અયં રાહુલો મય્હં અત્રજો હુત્વા મમ પચ્છતો આગચ્છન્તો ‘અહં સોભામિ, મય્હં વણ્ણાયતનં પસન્ન’ન્તિ અત્તભાવં નિસ્સાય ગેહસ્સિતછન્દરાગં ઉપ્પાદેતિ, અતિત્થે પક્ખન્દો ઉપ્પથં પટિપન્નો અગોચરે ચરતિ, દિસામૂળ્હઅદ્ધિકો વિય અગન્તબ્બં દિસં ગચ્છતિ. અયં ખો પનસ્સ કિલેસો અબ્ભન્તરે વડ્ઢન્તો અત્તત્થમ્પિ યથાભૂતં પસ્સિતું ન દસ્સતિ, પરત્થમ્પિ, ઉભયત્થમ્પિ. તતો નિરયેપિ પટિસન્ધિં ગણ્હાપેસ્સતિ, તિરચ્છાનયોનિયમ્પિ, પેત્તિવિસયેપિ, અસુરકાયેપિ, સમ્બાધેપિ માતુકુચ્છિસ્મિન્તિ અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે પરિપાતેસ્સતિ. અયઞ્હિ –

અનત્થજનનો લોભો, લોભો ચિત્તપ્પકોપનો;

ભયમન્તરતો જાતં, તં જનો નાવબુજ્ઝતિ.

લુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, લુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતિ;

અન્ધતમં તદા હોતિ, યં લોભો સહતે નરં. (ઇતિવુ. ૮૮) –

યથા ખો પન અનેકરતનપૂરા મહાનાવા ભિન્નફલકન્તરેન ઉદકં આદિયમાના મુહુત્તમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બા હોતિ, વેગેનસ્સા વિવરં પિદહિતું વટ્ટતિ, એવમેવં અયમ્પિ ન અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બો. યાવસ્સ અયં કિલેસો અબ્ભન્તરે સીલરતનાદીનિ ન વિનાસેતિ, તાવદેવ નં નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયમકાસિ. એવરૂપેસુ પન ઠાનેસુ બુદ્ધાનં નાગવિલોકનં નામ હોતિ. તસ્મા યન્તેન પરિવત્તિતસુવણ્ણપટિમા વિય સકલકાયેનેવ પરિવત્તેત્વા ઠિતો રાહુલભદ્દં આમન્તેસિ. તં સન્ધાય ‘‘અથ ખો ભગવા અપલોકેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ યંકિઞ્ચિ રૂપન્તિઆદીનિ સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે વિત્થારિતાનિ. નેતં મમાતિઆદીનિ મહાહત્થિપદોપમે વુત્તાનિ. રૂપમેવ નુ ખો ભગવાતિ કસ્મા પુચ્છતિ? તસ્સ કિર – ‘‘સબ્બં રૂપં નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ ન મેસો અત્તા’’તિ સુત્વા – ‘‘ભગવા સબ્બં રૂપં વિપસ્સનાપઞ્ઞાય એવં દટ્ઠબ્બન્તિ વદતિ, વેદનાદીસુ નુ ખો કથં પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ નયો ઉદપાદિ. તસ્મા તસ્મિં નયે ઠિતો પુચ્છતિ. નયકુસલો હેસ આયસ્મા રાહુલો, ઇદં ન કત્તબ્બન્તિ વુત્તે ઇદમ્પિ ન કત્તબ્બં ઇદમ્પિ ન કત્તબ્બમેવાતિ નયસતેનપિ નયસહસ્સેનપિ પટિવિજ્ઝતિ. ઇદં કત્તબ્બન્તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો.

સિક્ખાકામો હિ અયં આયસ્મા, પાતોવ ગન્ધકુટિપરિવેણે પત્થમત્તં વાલિકં ઓકિરતિ – ‘‘અજ્જ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકા મય્હં ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકા એત્તકં ઓવાદં એત્તકં પરિભાસં લભામી’’તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ નં એતદગ્ગે ઠપેન્તો – ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સિક્ખાકામાનં યદિદં રાહુલો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૯) સિક્ખાયમેવ અગ્ગં કત્વા ઠપેસિ. સોપિ આયસ્મા ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે તમેવ સીહનાદં નદિ –

‘‘સબ્બમેતં અભિઞ્ઞાય, ધમ્મરાજા પિતા મમ;

સમ્મુખા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં.

સિક્ખાકામાનહં અગ્ગો, ધમ્મરાજેન થોમિતો;

સદ્ધાપબ્બજિતાનઞ્ચ, સહાયો પવરો મમ.

ધમ્મરાજા પિતા મય્હં, ધમ્મારક્ખો ચ પેત્તિયો;

સારિપુત્તો ઉપજ્ઝાયો, સબ્બં મે જિનસાસન’’ન્તિ.

અથસ્સ ભગવા યસ્મા ન કેવલં રૂપમેવ, વેદનાદયોપિ એવં દટ્ઠબ્બા, તસ્મા રૂપમ્પિ રાહુલાતિઆદિમાહ. કો નજ્જાતિ કો નુ અજ્જ. થેરસ્સ કિર એતદહોસિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો મય્હં અત્તભાવનિસ્સિતં છન્દરાગં ઞત્વા ‘સમણેન નામ એવરૂપો વિતક્કો ન વિતક્કિતબ્બો’તિ નેવ પરિયાયેન કથં કથેસિ, ગચ્છ ભિક્ખુ રાહુલં વદેહિ ‘મા પુન એવરૂપં વિતક્કં વિતક્કેસી’તિ ન દૂતં પેસેસિ. મં સમ્મુક્ખે ઠત્વાયેવ પન સભણ્ડકં ચોરં ચૂળાય ગણ્હન્તો વિય સમ્મુખા સુગતોવાદં અદાસિ. સુગતોવાદો ચ નામ અસઙ્ખેય્યેહિપિ કપ્પેહિ દુલ્લભો. એવરૂપસ્સ બુદ્ધસ્સ સમ્મુખા ઓવાદં લભિત્વા કો નુ વિઞ્ઞૂ પણ્ડિતજાતિકો અજ્જ ગામં પિણ્ડાય પવિસિસ્સતી’’તિ. અથેસ આયસ્મા આહારકિચ્ચં પહાય યસ્મિં નિસિન્નટ્ઠાને ઠિતેન ઓવાદો લદ્ધો, તતોવ પટિનિવત્તેત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ. ભગવાપિ તં આયસ્મન્તં નિવત્તમાનં દિસ્વા ન એવમાહ – ‘‘મા નિવત્ત તાવ, રાહુલ, ભિક્ખાચારકાલો તે’’તિ. કસ્મા? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અજ્જ તાવ કાયગતાસતિઅમતભોજનં ભુઞ્જતૂ’’તિ.

અદ્દસા ખો આયસ્મા સારિપુત્તોતિ ભગવતિ ગતે પચ્છા ગચ્છન્તો અદ્દસ. એતસ્સ કિરાયસ્મતો એકકસ્સ વિહરતો અઞ્ઞં વત્તં, ભગવતા સદ્ધિં વિહરતો અઞ્ઞં. યદા હિ દ્વે અગ્ગસાવકા એકાકિનો વસન્તિ, તદા પાતોવ સેનાસનં સમ્મજ્જિત્વા સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા સમાપત્તિં અપ્પેત્વા સન્નિસિન્ના અત્તનો ચિત્તરુચિયા ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તિ. ભગવતા સદ્ધિં વિહરન્તા પન થેરા એવં ન કરોન્તિ. તદા હિ ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો પઠમં ભિક્ખાચારં ગચ્છતિ. તસ્મિં ગતે થેરો અત્તનો સેનાસના નિક્ખમિત્વા – ‘‘બહૂનં વસનટ્ઠાને નામ સબ્બેવ પાસાદિકં કાતું સક્કોન્તિ વા, ન વા સક્કોન્તી’’તિ તત્થ તત્થ ગન્ત્વા અસમ્મટ્ઠં ઠાનં સમ્મજ્જતિ. સચે કચવરો અછડ્ડિતો હોતિ, તં છડ્ડેતિ. પાનીયટ્ઠપેતબ્બટ્ઠાનમ્હિ પાનીયકૂટે અસતિ પાનીયઘટં ઠપેતિ. ગિલાનાનં સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘આવુસો, તુમ્હાકં કિં આહરામિ, કિં વો ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ? પુચ્છતિ. અવસ્સિકદહરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા – ‘‘અભિરમથ, આવુસો, મા ઉક્કણ્ઠિત્થ, પટિપત્તિસારકં બુદ્ધસાસન’’ન્તિ ઓવદતિ. એવં કત્વા સબ્બપચ્છા ભિક્ખાચારં ગચ્છતિ. યથા હિ ચક્કવત્તિ કુહિઞ્ચિ ગન્તુકામો સેનાય પરિવારિતો પઠમં નિક્ખમતિ, પરિણાયકરતનં સેનઙ્ગાનિ સંવિધાય પચ્છા નિક્ખમતિ, એવં સદ્ધમ્મચક્કવત્તિ ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો પઠમં નિક્ખમતિ, તસ્સ ભગવતો પરિણાયકરતનભૂતો ધમ્મસેનાપતિ ઇમં કિચ્ચં કત્વા સબ્બપચ્છા નિક્ખમતિ. સો એવં નિક્ખન્તો તસ્મિં દિવસે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નં રાહુલભદ્દં અદ્દસ. તેન વુત્તં ‘‘પચ્છા ગચ્છન્તો અદ્દસા’’તિ.

અથ કસ્મા આનાપાનસ્સતિયં નિયોજેસિ? નિસજ્જાનુચ્છવિકત્તા. થેરો કિર ‘‘એતસ્સ ભગવતા રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથિત’’ન્તિ અનાવજ્જિત્વાવ યેનાકારેન અયં અચલો અનોબદ્ધો હુત્વા નિસિન્નો, ઇદમસ્સ એતિસ્સા નિસજ્જાય કમ્મટ્ઠાનં અનુચ્છવિકન્તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ. તત્થ આનાપાનસ્સતિન્તિ અસ્સાસપસ્સાસે પરિગ્ગહેત્વા તત્થ ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં ગણ્હાહીતિ દસ્સેતિ.

મહપ્ફલા હોતીતિ કીવમહપ્ફલા હોતિ? ઇધ ભિક્ખુ આનાપાનસ્સતિં અનુયુત્તો એકાસને નિસિન્નોવ સબ્બાસવે ખેપેત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, તથા અસક્કોન્તો મરણકાલે સમસીસી હોતિ, તથા અસક્કોન્તો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ધમ્મકથિકદેવપુત્તસ્સ ધમ્મં સુત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ, તતો વિરદ્ધો અનુપ્પન્ને બુદ્ધુપ્પાદે પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ, તં અસચ્છિકરોન્તો બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવે બાહિયત્થેરાદયો વિય ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, એવં મહપ્ફલા. મહાનિસંસાતિ તસ્સેવ વેવચનં. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘આનાપાનસ્સતી યસ્સ, પરિપુણ્ણા સુભાવિતા;

અનુપુબ્બં પરિચિતા, યથા બુદ્ધેન દેસિતા;

સોમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ. (થેરગા. ૫૪૮; પટિ. મ. ૧.૧.૬૦) –

ઇમં મહપ્ફલતં સમ્પસ્સમાનો થેરો સદ્ધિવિહારિકં તત્થ નિયોજેતિ.

ઇતિ ભગવા રૂપકમ્મટ્ઠાનં, થેરો આનાપાનસ્સતિન્તિ ઉભોપિ કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા ગતા, રાહુલભદ્દો વિહારેયેવ ઓહીનો. ભગવા તસ્સ ઓહીનભાવં જાનન્તોપિ નેવ અત્તના ખાદનીયં ભોજનીયં ગહેત્વા અગમાસિ, ન આનન્દત્થેરસ્સ હત્થે પેસેસિ, ન પસેનદિમહારાજઅનાથપિણ્ડિકાદીનં સઞ્ઞં અદાસિ. સઞ્ઞામત્તકઞ્હિ લભિત્વા તે કાજભત્તં અભિહરેય્યું. યથા ચ ભગવા, એવં સારિપુત્તત્થેરોપિ ન કિઞ્ચિ અકાસિ. રાહુલત્થેરો નિરાહારો છિન્નભત્તો અહોસિ. તસ્સ પનાયસ્મતો – ‘‘ભગવા મં વિહારે ઓહીનં જાનન્તોપિ અત્તના લદ્ધપિણ્ડપાતં નાપિ સયં ગહેત્વા આગતો, ન અઞ્ઞસ્સ હત્થે પહિણિ, ન મનુસ્સાનં સઞ્ઞં અદાસિ, ઉપજ્ઝાયોપિ મે ઓહીનભાવં જાનન્તો તથેવ ન કિઞ્ચિ અકાસી’’તિ ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પન્નં, કુતો તપ્પચ્ચયા ઓમાનં વા અતિમાનં વા જનેસ્સતિ. ભગવતા પન આચિક્ખિતકમ્મટ્ઠાનમેવ પુરેભત્તમ્પિ પચ્છાભત્તમ્પિ – ‘‘ઇતિપિ રૂપં અનિચ્ચં, ઇતિપિ દુક્ખં, ઇતિપિ અસુભં, ઇતિપિ અનત્તા’’તિ અગ્ગિં અભિમત્થેન્તો વિય નિરન્તરં મનસિકત્વા સાયન્હસમયે ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઉપજ્ઝાયેન આનાપાનસ્સતિં ભાવેહીતિ વુત્તો, તસ્સ વચનં ન કરિસ્સામિ. આચરિયુપજ્ઝાયાનઞ્હિ વચનં અકરોન્તો દુબ્બચો નામ હોતિ. ‘દુબ્બચો રાહુલો, ઉપજ્ઝાયસ્સપિ વચનં ન કરોતી’તિ ચ ગરહુપ્પત્તિતો કક્ખળતરા પીળા નામ નત્થી’’તિ ભાવનાવિધાનં પુચ્છિતુકામો ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. તં દસ્સેતું અથ ખો આયસ્મા રાહુલોતિઆદિ વુત્તં.

૧૧૪. તત્થ પટિસલ્લાનાતિ એકીભાવતો. યંકિઞ્ચિ રાહુલાતિ કસ્મા? ભગવા આનાપાનસ્સતિં પુટ્ઠો રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથેતીતિ. રૂપે છન્દરાગપ્પહાનત્થં. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘રાહુલસ્સ અત્તભાવં નિસ્સાય છન્દરાગો ઉપ્પન્નો, હેટ્ઠા ચસ્સ સઙ્ખેપેન રૂપકમ્મટ્ઠાનં કથિતં. ઇદાનિસ્સાપિ દ્વિચત્તાલીસાય આકારેહિ અત્તભાવં વિરાજેત્વા વિસઙ્ખરિત્વા તંનિસ્સિતં છન્દરાગં અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેસ્સામી’’તિ. અથ આકાસધાતું કસ્મા વિત્થારેસીતિ? ઉપાદારૂપદસ્સનત્થં. હેટ્ઠા હિ ચત્તારિ મહાભૂતાનેવ કથિતાનિ, ન ઉપાદારૂપં. તસ્મા ઇમિના મુખેન તં દસ્સેતું આકાસધાતું વિત્થારેસિ. અપિચ અજ્ઝત્તિકેન આકાસેન પરિચ્છિન્નરૂપમ્પિ પાકટં હોતિ.

આકાસેન પરિચ્છિન્નં, રૂપં યાતિ વિભૂતતં;

તસ્સેવં આવિભાવત્થં, તં પકાસેસિ નાયકો.

એત્થ પન પુરિમાસુ તાવ ચતૂસુ ધાતૂસુ યં વત્તબ્બં, તં મહાહત્થિપદોપમે વુત્તમેવ.

૧૧૮. આકાસધાતુયં આકાસગતન્તિ આકાસભાવં ગતં. ઉપાદિન્નન્તિઆદિન્નં ગહિતં પરામટ્ઠં, સરીરટ્ઠકન્તિ અત્થો. કણ્ણચ્છિદ્દન્તિ મંસલોહિતાદીહિ અસમ્ફુટ્ઠકણ્ણવિવરં. નાસચ્છિદ્દાદીસુપિ એસેવ નયો. યેન ચાતિ યેન છિદ્દેન. અજ્ઝોહરતીતિ અન્તો પવેસેતિ, જિવ્હાબન્ધનતો હિ યાવ ઉદરપટલા મનુસ્સાનં વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં છિદ્દટ્ઠાનં હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યત્થ ચાતિ યસ્મિં ઓકાસે. સન્તિટ્ઠતીતિ પતિટ્ઠાતિ. મનુસ્સાનઞ્હિ મહન્તં પટપરિસ્સાવનમત્તઞ્ચ ઉદરપટલં નામ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અધોભાગં નિક્ખમતીતિ યેન હેટ્ઠા નિક્ખમતિ. દ્વત્તિંસહત્થમત્તં એકવીસતિયા ઠાનેસુ વઙ્કં અન્તં નામ હોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યં વા પનઞ્ઞમ્પીતિ ઇમિના સુખુમસુખુમં ચમ્મમંસાદિઅન્તરગતઞ્ચેવ લોમકૂપભાવેન ચ ઠિતં આકાસં દસ્સેતિ. સેસમેત્થાપિ પથવીધાતુઆદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૧૧૯. ઇદાનિસ્સ તાદિભાવલક્ખણં આચિક્ખન્તો પથવીસમન્તિઆદિમાહ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ હિ અરજ્જન્તો અદુસ્સન્તો તાદી નામ હોતિ. મનાપામનાપાતિ એત્થ અટ્ઠ લોભસહગતચિત્તસમ્પયુત્તા મનાપા નામ, દ્વે દોમનસ્સચિત્તસમ્પયુત્તા અમનાપા નામ. ચિત્તં ન પરિયાદાય ઠસ્સન્તીતિ એતે ફસ્સા ઉપ્પજ્જિત્વા તવ ચિત્તં અન્તોમુટ્ઠિગતં કરોન્તો વિય પરિયાદાય ગહેત્વા ઠાતું ન સક્ખિસ્સન્તિ ‘‘અહં સોભામિ, મય્હં વણ્ણાયતનં પસન્ન’’ન્તિ પુન અત્તભાવં નિસ્સાય છન્દરાગો નુપ્પજ્જિસ્સતિ. ગૂથગતન્તિઆદીસુ ગૂથમેવ ગૂથગતં. એવં સબ્બત્થ.

ન કત્થચિ પતિટ્ઠિતોતિ પથવીપબ્બતરુક્ખાદીસુ એકસ્મિમ્પિ ન પતિટ્ઠિતો, યદિ હિ પથવિયં પતિટ્ઠિતો ભવેય્ય, પથવિયા ભિજ્જમાનાય સહેવ ભિજ્જેય્ય, પબ્બતે પતમાને સહેવ પતેય્ય, રુક્ખે છિજ્જમાને સહેવ છિજ્જેય્ય.

૧૨૦. મેત્તં રાહુલાતિ કસ્મા આરભિ? તાદિભાવસ્સ કારણદસ્સનત્થં. હેટ્ઠા હિ તાદિભાવલક્ખણં દસ્સિતં, ન ચ સક્કા અહં તાદી હોમીતિ અકારણા ભવિતું, નપિ ‘‘અહં ઉચ્ચાકુલપ્પસુતો બહુસ્સુતો લાભી, મં રાજરાજમહામત્તાદયો ભજન્તિ, અહં તાદી હોમી’’તિ ઇમેહિ કારણેહિ કોચિ તાદી નામ હોતિ, મેત્તાદિભાવનાય પન હોતીતિ તાદિભાવસ્સ કારણદસ્સનત્થં ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ ભાવયતોતિ ઉપચારં વા અપ્પનં વા પાપેન્તસ્સ. યો બ્યાપાદોતિ યો સત્તે કોપો, સો પહીયિસ્સતિ. વિહેસાતિ પાણિઆદીહિ સત્તાનં વિહિંસનં. અરતીતિ પન્તસેનાસનેસુ ચેવ અધિકુસલધમ્મેસુ ચ ઉક્કણ્ઠિતતા. પટિઘોતિ યત્થ કત્થચિ સત્તેસુ સઙ્ખારેસુ ચ પટિહઞ્ઞનકિલેસો. અસુભન્તિ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ ઉપચારપ્પનં. ઉદ્ધુમાતકાદીસુ અસુભભાવના ચ નામેસા વિત્થારતો વિસુદ્ધિમગ્ગે કથિતાવ. રાગોતિ પઞ્ચકામગુણિકરાગો. અનિચ્ચસઞ્ઞન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય સહજાતસઞ્ઞં. વિપસ્સના એવ વા એસા અસઞ્ઞાપિ સઞ્ઞાસીસેન સઞ્ઞાતિ વુત્તા. અસ્મિમાનોતિ રૂપાદીસુ અસ્મીતિ માનો.

૧૨૧. ઇદાનિ થેરેન પુચ્છિતં પઞ્હં વિત્થારેન્તો આનાપાનસ્સતિન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઇદં કમ્મટ્ઠાનઞ્ચ કમ્મટ્ઠાનભાવના ચ પાળિઅત્થો ચ સદ્ધિં આનિસંસકથાય સબ્બો સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે અનુસ્સતિનિદ્દેસે વિત્થારિતોયેવ. ઇમં દેસનં ભગવા નેય્યપુગ્ગલવસેનેવ પરિનિટ્ઠાપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

માહારાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.