૮. અભયરાજકુમારસુત્તવણ્ણના

૮૩. એવં મે સુતન્તિ અભયસુત્તં. તત્થ અભયોતિ તસ્સ નામં. રાજકુમારોતિ બિમ્બિસારસ્સ ઓરસપુત્તો. વાદં આરોપેહીતિ દોસં આરોપેહિ. નેરયિકોતિ નિરયે નિબ્બત્તકો. કપ્પટ્ઠોતિ કપ્પટ્ઠિતિકો. અતેકિચ્છોતિ બુદ્ધસહસ્સેનાપિ તિકિચ્છિતું ન સક્કા. ઉગ્ગિલિતુન્તિ દ્વે અન્તે મોચેત્વા કથેતું અસક્કોન્તો ઉગ્ગિલિતું બહિ નીહરિતું ન સક્ખિતિ. ઓગિલિતુન્તિ પુચ્છાય દોસં દત્વા હારેતું અસક્કોન્તો ઓગિલિતું અન્તો પવેસેતું ન સક્ખિતિ.

એવં, ભન્તેતિ નિગણ્ઠો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો મય્હં સાવકે ભિન્દિત્વા ગણ્હાતિ, હન્દાહં એકં પઞ્હં અભિસઙ્ખરોમિ, યં પુટ્ઠો સમણો ગોતમો ઉક્કુટિકો હુત્વા નિસિન્નો ઉટ્ઠાતું ન સક્ખિસ્સતી’’તિ. સો અભયસ્સ ગેહા નીહટભત્તો સિનિદ્ધભોજનં ભુઞ્જન્તો બહૂ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા – ‘‘એત્થ સમણો ગોતમો ઇમં નામ દોસં દસ્સેસ્સતિ, એત્થ ઇમં નામા’’તિ સબ્બે પહાય ચાતુમાસમત્થકે ઇમં પઞ્હં અદ્દસ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ પુચ્છાય વા વિસ્સજ્જને વા ન સક્કા દોસો દાતું, ઓવટ્ટિકસારો અયં, કો નુ ખો ઇમં ગહેત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ વાદં આરોપેસ્સતી’’તિ. તતો ‘‘અભયો રાજકુમારો પણ્ડિતો, સો સક્ખિસ્સતીતિ તં ઉગ્ગણ્હાપેમી’’તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા ઉગ્ગણ્હાપેસિ. સો વાદજ્ઝાસયતાય તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છન્તો ‘‘એવં, ભન્તે,’’તિ આહ.

૮૪. અકાલો ખો અજ્જાતિ અયં પઞ્હો ચતૂહિ માસેહિ અભિસઙ્ખતો, તત્થ ઇદં ગહેત્વા ઇદં વિસ્સજ્જિયમાને દિવસભાગો નપ્પહોસ્સતીતિ મઞ્ઞન્તો એવં ચિન્તેસિ. સો દાનીતિ સ્વે દાનિ. અત્તચતુત્થોતિ કસ્મા બહૂહિ સદ્ધિં ન નિમન્તેસિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘બહૂસુ નિસિન્નેસુ થોકં દત્વા વદન્તસ્સ અઞ્ઞં સુત્તં અઞ્ઞં કારણં અઞ્ઞં તથારૂપં વત્થું આહરિત્વા દસ્સેસ્સતિ, એવં સન્તે કલહો વા કોલાહલમેવ વા ભવિસ્સતિ. અથાપિ એકકંયેવ નિમન્તેસ્સામિ, એવમ્પિ મે ગરહા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ ‘યાવમચ્છરી વાયં અભયો, ભગવન્તં દિવસે દિવસે ભિક્ખૂનં સતેનપિ સહસ્સેનપિ સદ્ધિં ચરન્તં દિસ્વાપિ એકકંયેવ નિમન્તેસી’’’તિ. ‘‘એવં પન દોસો ન ભવિસ્સતી’’તિ અપરેહિ તીહિ સદ્ધિં અત્તચતુત્થં નિમન્તેસિ.

૮૫. ન ખ્વેત્થ, રાજકુમાર, એકંસેનાતિ ન ખો, રાજકુમાર, એત્થ પઞ્હે એકંસેન વિસ્સજ્જનં હોતિ. એવરૂપઞ્હિ વાચં તથાગતો ભાસેય્યાપિ ન ભાસેય્યાપિ. ભાસિતપચ્ચયેન અત્થં પસ્સન્તો ભાસેય્ય, અપસ્સન્તો ન ભાસેય્યાતિ અત્થો. ઇતિ ભગવા મહાનિગણ્ઠેન ચતૂહિ માસેહિ અભિસઙ્ખતં પઞ્હં અસનિપાતેન પબ્બતકૂટં વિય એકવચનેનેવ સંચુણ્ણેસિ. અનસ્સું નિગણ્ઠાતિ નટ્ઠા નિગણ્ઠા.

૮૬. અઙ્કે નિસિન્નો હોતીતિ ઊરૂસુ નિસિન્નો હોતિ. લેસવાદિનો હિ વાદં પટ્ઠપેન્તા કિઞ્ચિદેવ ફલં વા પુપ્ફં વા પોત્થકં વા ગહેત્વા નિસીદન્તિ. તે અત્તનો જયે સતિ પરં અજ્ઝોત્થરન્તિ, પરસ્સ જયે સતિ ફલં ખાદન્તા વિય પુપ્ફં ઘાયન્તા વિય પોત્થકં વાચેન્તા વિય વિક્ખેપં દસ્સેન્તિ. અયં પન ચિન્તેસિ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો એસ ઓસટસઙ્ગામો પરવાદમદ્દનો. સચે મે જયો ભવિસ્સતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે ભવિસ્સતિ, દારકં વિજ્ઝિત્વા રોદાપેસ્સામિ. તતો પસ્સથ, ભો, અયં દારકો રોદતિ, ઉટ્ઠહથ તાવ, પચ્છાપિ જાનિસ્સામા’’તિ તસ્મા દારકં ગહેત્વા નિસીદિ. ભગવા પન રાજકુમારતો સહસ્સગુણેનપિ સતસહસ્સગુણેનપિ વાદીવરતરો, ‘‘ઇમમેવસ્સ દારકં ઉપમં કત્વા વાદં ભિન્દિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ રાજકુમારા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ મુખે આહરેય્યાતિ મુખે ઠપેય્ય. આહરેય્યસ્સાહન્તિ અપનેય્યં અસ્સ અહં. આદિકેનેવાતિ પઠમપયોગેનેવ. અભૂતન્તિ અભૂતત્થં. અતચ્છન્તિ ન તચ્છં. અનત્થસંહિતન્તિ ન અત્થસંહિતં ન વડ્ઢિનિસ્સિતં. અપ્પિયા અમનાપાતિ નેવ પિયા ન મનાપા. ઇમિના નયેનેવ સબ્બત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તત્થ અપ્પિયપક્ખે પઠમવાચા અચોરંયેવ ચોરોતિ, અદાસંયેવ દાસોતિ, અદુપ્પયુત્તંયેવ દુપ્પયુત્તોતિ પવત્તા. ન તં તથાગતો ભાસતિ. દુતિયવાચા ચોરંયેવ ચોરો અયન્તિઆદિવસેન પવત્તા. તમ્પિ તથાગતો ન ભાસતિ. તતિયવાચા ‘‘ઇદાનિ અકતપુઞ્ઞતાય દુગ્ગતો દુબ્બણ્ણો અપ્પેસક્ખો, ઇધ ઠત્વાપિ પુન પુઞ્ઞં ન કરોસિ, દુતિયચિત્તવારે કથં ચતૂહિ અપાયેહિ ન મુચ્ચિસ્સસી’’તિ એવં મહાજનસ્સ અત્થપુરેક્ખારેન ધમ્મપુરેક્ખારેન અનુસાસનીપુરેક્ખારેન ચ વત્તબ્બવાચા. તત્ર કાલઞ્ઞૂ તથાગતોતિ તસ્મિં તતિયબ્યાકરણે તસ્સા વાચાય બ્યાકરણત્થાય તથાગતો કાલઞ્ઞૂ હોતિ, મહાજનસ્સ આદાનકાલં ગહણકાલં જાનિત્વાવ બ્યાકરોતીતિ અત્થો.

પિયપક્ખે પઠમવાચા અટ્ઠાનિયકથા નામ. સા એવં વેદિતબ્બા – એવં કિર ગામવાસિમહલ્લકં નગરં આગન્ત્વા પાનાગારે પિવન્તં વઞ્ચેતુકામા સમ્બહુલા ધુત્તા પીતટ્ઠાને ઠત્વા તેન સદ્ધિં સુરં પિવન્તા ‘‘ઇમસ્સ નિવાસનપાવુરણમ્પિ હત્થે ભણ્ડકમ્પિ સબ્બં ગણ્હિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા કતિકં અકંસુ – ‘‘એકેકં અત્તપચ્ચક્ખકથં કથેમ, યો ‘અભૂત’ન્તિ કથેસિ, કથિતં વા ન સદ્દહતિ, તં દાસં કત્વા ગણ્હિસ્સામા’’તિ. તમ્પિ મહલ્લકં પુચ્છિંસુ ‘‘તુમ્હાકમ્પિ તાત રુચ્ચતી’’તિ. એવં હોતુ તાતાતિ.

એકો ધુત્તો આહ – મય્હં, ભો માતુ, મયિ કુચ્છિગતે કપિટ્ઠફલદોહલો અહોસિ. સા અઞ્ઞં કપિટ્ઠહારકં અલબ્ભમાના મંયેવ પેસેસિ. અહં ગન્ત્વા રુક્ખં અભિરુહિતું અસક્કોન્તો અત્તનાવ અત્તાનં પાદે ગહેત્વા મુગ્ગરં વિય રુક્ખસ્સ ઉપરિ ખિપિં; અથ સાખતો સાખં વિચરન્તો ફલાનિ ગહેત્વા ઓતરિતું અસક્કોન્તો ઘરં ગન્ત્વા નિસ્સેણિં આહરિત્વા ઓરુય્હ માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ફલાનિ માતુયા અદાસિં; તાનિ પન મહન્તાનિ હોન્તિ ચાટિપ્પમાણાનિ. તતો મે માતરા એકાસને નિસિન્નાય સમસટ્ઠિફલાનિ ખાદિતાનિ. મયા એકુચ્છઙ્ગેન આનીતફલેસુ સેસકાનિ કુલસન્તકે ગામે ખુદ્દકમહલ્લકાનં અહેસું. અમ્હાકં ઘરં સોળસહત્થં, સેસપરિક્ખારભણ્ડકં અપનેત્વા કપિટ્ઠફલેહેવ યાવ છદનં પૂરિતં. તતો અતિરેકાનિ ગહેત્વા ગેહદ્વારે રાસિં અકંસુ. સો અસીતિહત્થુબ્બેધો પબ્બતો વિય અહોસિ. કિં ઈદિસં, ભો સક્કા, સદ્દહિતુન્તિ?

ગામિકમહલ્લકો તુણ્હી નિસીદિત્વા સબ્બેસં કથાપરિયોસાને પુચ્છિતો આહ – ‘‘એવં ભવિસ્સતિ તાતા, મહન્તં રટ્ઠં, રટ્ઠમહન્તતાય સક્કા સદ્દહિતુ’’ન્તિ. યથા ચ તેન, એવં સેસેહિપિ તથારૂપાસુ નિક્કારણકથાસુ કથિતાસુ આહ – મય્હમ્પિ તાતા સુણાથ, ન તુમ્હાકંયેવ કુલાનિ, અમ્હાકમ્પિ કુલં મહાકુલં, અમ્હાકં પન અવસેસખેત્તેહિ કપ્પાસખેત્તં મહન્તતરં. તસ્સ અનેકકરીસસતસ્સ કપ્પાસખેત્તસ્સ મજ્ઝે એકો કપ્પાસરુક્ખો મહા અસીતિહત્થુબ્બેધો અહોસિ. તસ્સ પઞ્ચ સાખા, તાસુ અવસેસસાખા ફલં ન ગણ્હિંસુ, પાચીનસાખાય એકમેવ મહાચાટિમત્તં ફલં અહોસિ. તસ્સ છ અંસિયો, છસુ અંસીસુ છ કપ્પાસપિણ્ડિયો પુપ્ફિતા. અહં મસ્સું કારેત્વા ન્હાતવિલિત્તો ખેત્તં ગન્ત્વા તા કપ્પાસપિણ્ડિયો પુપ્ફિતા દિસ્વા ઠિતકોવ હત્થં પસારેત્વા ગણ્હિં. તા કપ્પાસપિણ્ડિયો થામસમ્પન્ના છ દાસા અહેસું. તે સબ્બે મં એકકં ઓહાય પલાતા. એત્તકે અદ્ધાને તે ન પસ્સામિ, અજ્જ દિટ્ઠા, તુમ્હે તે છ જના. ત્વં નન્દો નામ, ત્વં પુણ્ણો નામ, ત્વં વડ્ઢમાનો નામ, ત્વં ચિત્તો નામ ત્વં મઙ્ગલો નામ, ત્વં પોટ્ઠિયો નામાતિ વત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નકેયેવ ચૂળાસુ ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. તે ‘‘ન મયં દાસા’’તિપિ વત્તું નાસક્ખિંસુ. અથ ને કડ્ઢન્તો વિનિચ્છયં નેત્વા લક્ખણં આરોપેત્વા યાવજીવં દાસે કત્વા પરિભુઞ્જિ. એવરૂપિં કથં તથાગતો ન ભાસતિ.

દુતિયવાચા આમિસહેતુચાટુકમ્યતાદિવસેન નાનપ્પકારા પરેસં થોમનવાચા ચેવ, ચોરકથં રાજકથન્તિ આદિનયપ્પવત્તા તિરચ્છાનકથા ચ. તમ્પિ તથાગતો ન ભાસતિ. તતિયવાચા અરિયસચ્ચસન્નિસ્સિતકથા, યં વસ્સસતમ્પિ સુણન્તા પણ્ડિતા નેવ તિત્તિં ગચ્છન્તિ. ઇતિ તથાગતો નેવ સબ્બમ્પિ અપ્પિયવાચં ભાસતિ ન પિયવાચં. તતિયં તતિયમેવ પન ભાસિતબ્બકાલં અનતિક્કમિત્વા ભાસતિ. તત્થ તતિયં અપ્પિયવાચં સન્ધાય હેટ્ઠા દહરકુમારઉપમા આગતાતિ વેદિતબ્બં.

૮૭. ઉદાહુ ઠાનસોવેતન્તિ ઉદાહુ ઠાનુપ્પત્તિકઞાણેન તઙ્ખણંયેવ તં તથાગતસ્સ ઉપટ્ઠાતીતિ પુચ્છતિ. સઞ્ઞાતોતિ ઞાતો પઞ્ઞાતો પાકટો. ધમ્મધાતૂતિ ધમ્મસભાવો. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. તં ભગવતા સુપ્પટિવિદ્ધં, હત્થગતં ભગવતો. તસ્મા સો યં યં ઇચ્છતિ, તં તં સબ્બં ઠાનસોવ પટિભાતીતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. અયં પન ધમ્મદેસના નેય્યપુગ્ગલવસેન પરિનિટ્ઠિતાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અભયરાજકુમારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.