૮. મહાતણ્હાસઙ્ખયસુત્તવણ્ણના

૩૯૬. એવં મે સુતન્તિ મહાતણ્હાસઙ્ખયસુત્તં. તત્થ દિટ્ઠિગતન્તિ અલગદ્દૂપમસુત્તે લદ્ધિમત્તં દિટ્ઠિગતન્તિ વુત્તં, ઇધ સસ્સતદિટ્ઠિ. સો ચ ભિક્ખુ બહુસ્સુતો, અયં અપ્પસ્સુતો, જાતકભાણકો ભગવન્તં જાતકં કથેત્વા, ‘‘અહં, ભિક્ખવે, તેન સમયેન વેસ્સન્તરો અહોસિં, મહોસધો, વિધુરપણ્ડિતો, સેનકપણ્ડિતો, મહાજનકો રાજા અહોસિ’’ન્તિ સમોધાનેન્તં સુણાતિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમે રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારા તત્થ તત્થેવ નિરુજ્ઝન્તિ, વિઞ્ઞાણં પન ઇધલોકતો પરલોકં, પરલોકતો ઇમં લોકં સન્ધાવતિ સંસરતી’’તિ સસ્સતદસ્સનં ઉપ્પન્નં. તેનાહ – ‘‘તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ અનઞ્ઞ’’ન્તિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધેન પન, ‘‘વિઞ્ઞાણં પચ્ચયસમ્ભવં, સતિ પચ્ચયે ઉપ્પજ્જતિ, વિના પચ્ચયં નત્થિ વિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવો’’તિ વુત્તં. તસ્મા અયં ભિક્ખુ બુદ્ધેન અકથિતં કથેતિ, જિનચક્કે પહારં દેતિ, વેસારજ્જઞાણં પટિબાહતિ, સોતુકામં જનં વિસંવાદેતિ, અરિયપથે તિરિયં નિપતિત્વા મહાજનસ્સ અહિતાય દુક્ખાય પટિપન્નો. યથા નામ રઞ્ઞો રજ્જે મહાચોરો ઉપ્પજ્જમાનો મહાજનસ્સ અહિતાય દુક્ખાય ઉપ્પજ્જતિ, એવં જિનસાસને ચોરો હુત્વા મહાજનસ્સ અહિતાય દુક્ખાય ઉપ્પન્નોતિ વેદિતબ્બો. સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ જનપદવાસિનો પિણ્ડપાતિકભિક્ખૂ. તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ અયં પરિસં લભિત્વા સાસનમ્પિ અન્તરધાપેય્ય, યાવ પક્ખં ન લભતિ, તાવદેવ નં દિટ્ઠિગતા વિવેચેમાતિ સુતસુતટ્ઠાનતોયેવ અટ્ઠત્વા અનિસીદિત્વા ઉપસઙ્કમિંસુ.

૩૯૮. કતમં તં સાતિ વિઞ્ઞાણન્તિ સાતિ યં ત્વં વિઞ્ઞાણં સન્ધાય વદેસિ, કતમં તં વિઞ્ઞાણન્તિ? ય્વાયં, ભન્તે, વદો વેદેય્યો તત્ર તત્ર કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પટિસંવેદેતીતિ, ભન્તે, યો અયં વદતિ વેદયતિ, યો ચાયં તહિં તહિં કુસલાકુસલકમ્માનં વિપાકં પચ્ચનુભોતિ. ઇદં, ભન્તે, વિઞ્ઞાણં, યમહં સન્ધાય વદેમીતિ. કસ્સ નુ ખો નામાતિ કસ્સ ખત્તિયસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા વેસ્સસુદ્દગહટ્ઠપબ્બજિતદેવમનુસ્સાનં વા અઞ્ઞતરસ્સ.

૩૯૯. અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ કસ્મા આમન્તેસિ? સાતિસ્સ કિર એવં અહોસિ – ‘‘સત્થા મં ‘મોઘપુરિસો’તિ વદતિ, ન ચ મોઘપુરિસોતિ વુત્તમત્તેનેવ મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો ન હોતિ. ઉપસેનમ્પિ હિ વઙ્ગન્તપુત્તં, ‘અતિલહું ખો ત્વં મોઘપુરિસ બાહુલ્લાય આવત્તો’તિ (મહાવ. ૭૫) ભગવા મોઘપુરિસવાદેન ઓવદિ. થેરો અપરભાગે ઘટેન્તો વાયમન્તો છ અભિઞ્ઞા સચ્છાકાસિ. અહમ્પિ તથારૂપં વીરિયં પગ્ગણ્હિત્વા મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ભગવા છિન્નપચ્ચયો અયં સાસને અવિરુળ્હધમ્મોતિ દસ્સેન્તો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ. ઉસ્મીકતોતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તાધિપ્પાયમેવ. અથ ખો ભગવાતિ અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. સાતિસ્સ કિર એતદહોસિ – ‘‘ભગવા મય્હં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયો નત્થીતિ વદતિ, કિં સક્કા ઉપનિસ્સયે અસતિ કાતું? ન હિ તથાગતા સઉપનિસ્સયસ્સેવ ધમ્મં દેસેન્તિ, યસ્સ કસ્સચિ દેસેન્તિયેવ. અહં બુદ્ધસ્સ સન્તિકા સુગતોવાદં લભિત્વા સગ્ગસમ્પત્તૂપગં કુસલં કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ભગવા, ‘‘નાહં, મોઘપુરિસ, તુય્હં ઓવાદં વા અનુસાસનિં વા દેમી’’તિ સુગતોવાદં પટિપ્પસ્સમ્ભેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇદાનિ પરિસાય લદ્ધિં સોધેન્તો, ‘‘ઇધાહં ભિક્ખૂ પટિપુચ્છિસ્સામી’’તિઆદિમાહ. તં સબ્બમ્પિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪૦૦. ઇદાનિ વિઞ્ઞાણસ્સ સપ્પચ્ચયભાવં દસ્સેતું યં યદેવ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ મનઞ્ચ પટિચ્ચ ધમ્મે ચાતિ સહાવજ્જનેન ભવઙ્ગમનઞ્ચ તેભૂમકધમ્મે ચ પટિચ્ચ. કટ્ઠઞ્ચ પટિચ્ચાતિઆદિ ઓપમ્મનિદસ્સનત્થં વુત્તં. તેન કિં દીપેતિ? દ્વારસઙ્કન્તિયા અભાવં. યથા હિ કટ્ઠં પટિચ્ચ જલમાનો અગ્ગિ ઉપાદાનપચ્ચયે સતિયેવ જલતિ, તસ્મિં અસતિ પચ્ચયવેકલ્લેન તત્થેવ વૂપસમ્મતિ, ન સકલિકાદીનિ સઙ્કમિત્વા સકલિકગ્ગીતિઆદિસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, એવમેવ ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં તસ્મિં દ્વારે ચક્ખુરૂપઆલોકમનસિકારસઙ્ખાતે પચ્ચયમ્હિ સતિયેવ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં અસતિ પચ્ચયવેકલ્લેન તત્થેવ નિરુજ્ઝતિ, ન સોતાદીનિ સઙ્કમિત્વા સોતવિઞ્ઞાણન્તિઆદિસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. એસ નયો સબ્બવારેસુ. ઇતિ ભગવા નાહં વિઞ્ઞાણપ્પવત્તે દ્વારસઙ્કન્તિમત્તમ્પિ વદામિ, અયં પન સાતિ મોઘપુરિસો ભવસઙ્કન્તિં વદતીતિ સાતિં નિગ્ગહેસિ.

૪૦૧. એવં વિઞ્ઞાણસ્સ સપ્પચ્ચયભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પન પઞ્ચન્નમ્પિ ખન્ધાનં સપ્પચ્ચયભાવં દસ્સેન્તો, ભૂતમિદન્તિઆદિમાહ. તત્થ ભૂતમિદન્તિ ઇદં ખન્ધપઞ્ચકં જાતં ભૂતં નિબ્બત્તં, તુમ્હેપિ તં ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, પસ્સથાતિ. તદાહારસમ્ભવન્તિ તં પનેતં ખન્ધપઞ્ચકં આહારસમ્ભવં પચ્ચયસમ્ભવં, સતિ પચ્ચયે ઉપ્પજ્જતિ એવં પસ્સથાતિ પુચ્છતિ. તદાહારનિરોધાતિ તસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધા. ભૂતમિદં નોસ્સૂતિ ભૂતં નુ ખો ઇદં, ન નુ ખો ભૂતન્તિ. તદાહારસમ્ભવં નોસ્સૂતિ તં ભૂતં ખન્ધપઞ્ચકં પચ્ચયસમ્ભવં નુ ખો, ન નુ ખોતિ. તદાહારનિરોધાતિ તસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધા. નિરોધધમ્મં નોસ્સૂતિ તં ધમ્મં નિરોધધમ્મં નુ ખો, ન નુ ખોતિ. સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતોતિ ઇદં ખન્ધપઞ્ચકં જાતં ભૂતં નિબ્બત્તન્તિ યાથાવસરસલક્ખણતો વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સમ્મા પસ્સન્તસ્સ. પઞ્ઞાય સુદિટ્ઠન્તિ વુત્તનયેનેવ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સુટ્ઠુ દિટ્ઠં. એવં યે યે તં પુચ્છં સલ્લક્ખેસું, તેસં તેસં પટિઞ્ઞં ગણ્હન્તો પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં સપ્પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ.

ઇદાનિ યાય પઞ્ઞાય તેહિ તં સપ્પચ્ચયં સનિરોધં ખન્ધપઞ્ચકં સુદિટ્ઠં, તત્થ નિત્તણ્હભાવં પુચ્છન્તો ઇમં ચે તુમ્હેતિઆદિમાહ. તત્થ દિટ્ઠિન્તિ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિં. સભાવદસ્સનેન પરિસુદ્ધં. પચ્ચયદસ્સનેન પરિયોદાતં. અલ્લીયેથાતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ અલ્લીયિત્વા વિહરેય્યાથ. કેલાયેથાતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ કીળમાના વિહરેય્યાથ. ધનાયેથાતિ ધનં વિય ઇચ્છન્તા ગેધં આપજ્જેય્યાથ. મમાયેથાતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ મમત્તં ઉપ્પાદેય્યાથ. નિત્થરણત્થાય નો ગહણત્થાયાતિ યો સો મયા ચતુરોઘનિત્થરણત્થાય કુલ્લૂપમો ધમ્મો દેસિતો, નો નિકન્તિવસેન ગહણત્થાય. અપિ નુ તં તુમ્હે આજાનેય્યાથાતિ. વિપરિયાયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો.

૪૦૨. ઇદાનિ તેસં ખન્ધાનં પચ્ચયં દસ્સેન્તો, ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારાતિઆદિમાહ, તમ્પિ વુત્તત્થમેવ. યથા પન એકો ઇમં જાનાસીતિ વુત્તો, ‘‘ન કેવલં ઇમં, માતરમ્પિસ્સ જાનામિ, માતુ માતરમ્પી’’તિ એવં પવેણિવસેન જાનન્તો સુટ્ઠુ જાનાતિ નામ. એવમેવં ભગવા ન કેવલં ખન્ધમત્તમેવ જાનાતિ, ખન્ધાનં પચ્ચયમ્પિ તેસમ્પિ પચ્ચયાનં પચ્ચયન્તિ એવં સબ્બપચ્ચયપરમ્પરં જાનાતિ. સો તં, બુદ્ધબલં દીપેન્તો ઇદાનિ પચ્ચયપરમ્પરં દસ્સેતું, ઇમે ચ, ભિક્ખવે, ચત્તારો આહારાતિઆદિમાહ. તં વુત્તત્થમેવ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતીતિ એત્થ પન પટિચ્ચસમુપ્પાદકથા વિત્થારેતબ્બા ભવેય્ય, સા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતાવ.

૪૦૪. ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતીતિ ઇમસ્મિં અવિજ્જાદિકે પચ્ચયે સતિ ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં હોતિ. ઇમસ્સુપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમસ્સ અવિજ્જાદિકસ્સ પચ્ચયસ્સ ઉપ્પાદા ઇદં સઙ્ખારાદિકં ફલં ઉપ્પજ્જતિ, તેનેવાહ – ‘‘યદિદં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… સમુદયો હોતી’’તિ. એવં વટ્ટં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો, અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધાતિઆદિમાહ. તત્થ અવિજ્જાય ત્વેવાતિ અવિજ્જાય એવ તુ. અસેસવિરાગનિરોધાતિ વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધા અનુપ્પાદનિરોધા. સઙ્ખારનિરોધોતિ સઙ્ખારાનં અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ, એવં નિરુદ્ધાનં પન સઙ્ખારાનં નિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધો હોતિ, વિઞ્ઞાણાદીનઞ્ચ નિરોધા નામરૂપાદીનિ નિરુદ્ધાનિયેવ હોન્તીતિ દસ્સેતું સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધોતિઆદિં વત્વા એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતીતિ વુત્તં. તત્થ કેવલસ્સાતિ સકલસ્સ, સુદ્ધસ્સ વા, સત્તવિરહિતસ્સાતિ અત્થો. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ દુક્ખરાસિસ્સ. નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતિ.

૪૦૬. ઇમસ્મિં અસતીતિઆદિ વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બં.

૪૦૭. એવં વટ્ટવિવટ્ટં કથેત્વા ઇદાનિ ઇમં દ્વાદસઙ્ગપચ્ચયવટ્ટં સહ વિપસ્સનાય મગ્ગેન જાનન્તસ્સ યા પટિધાવના પહીયતિ, તસ્સા અભાવં પુચ્છન્તો અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ એવં જાનન્તાતિ એવં સહવિપસ્સનાય મગ્ગેન જાનન્તા. એવં પસ્સન્તાતિ તસ્સેવ વેવચનં. પુબ્બન્તન્તિ પુરિમકોટ્ઠાસં, અતીતખન્ધધાતુઆયતનાનીતિ અત્થો. પટિધાવેય્યાથાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન પટિધાવેય્યાથ. સેસં સબ્બાસવસુત્તે વિત્થારિતમેવ.

ઇદાનિ નેસં તત્થ નિચ્ચલભાવં પુચ્છન્તો, અપિ નુ તુમ્હે, ભિક્ખવે, એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા એવં વદેય્યાથ, સત્થા નો ગરૂતિઆદિમાહ. તત્થ ગરૂતિ ભારિકો અકામા અનુવત્તિતબ્બો. સમણોતિ બુદ્ધસમણો. અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્યાથાતિ અયં સત્થા અમ્હાકં કિચ્ચં સાધેતું ન સક્કોતીતિ અપિ નુ એવંસઞ્ઞિનો હુત્વા અઞ્ઞં બાહિરકં સત્થારં ઉદ્દિસેય્યાથ. પુથુસમણબ્રાહ્મણાનન્તિ એવંસઞ્ઞિનો હુત્વા પુથૂનં તિત્થિયસમણાનં ચેવ બ્રાહ્મણાનઞ્ચ. વતકોતૂહલમઙ્ગલાનીતિ વતસમાદાનાનિ ચ દિટ્ઠિકુતૂહલાનિ ચ દિટ્ઠસુતમુતમઙ્ગલાનિ ચ. તાનિ સારતો પચ્ચાગચ્છેય્યાથાતિ એતાનિ સારન્તિ એવંસઞ્ઞિનો હુત્વા પટિઆગચ્છેય્યાથ. એવં નિસ્સટ્ઠાનિ ચ પુન ગણ્હેય્યાથાતિ અત્થો. સામં ઞાતન્તિ સયં ઞાણેન ઞાતં. સામં દિટ્ઠન્તિ સયં પઞ્ઞાચક્ખુના દિટ્ઠં. સામં વિદિતન્તિ સયં વિભાવિતં પાકટં કતં. ઉપનીતા ખો મે તુમ્હેતિ મયા, ભિક્ખવે, તુમ્હે ઇમિના સન્દિટ્ઠિકાદિસભાવેન ધમ્મેન નિબ્બાનં ઉપનીતા, પાપિતાતિ અત્થો. સન્દિટ્ઠિકોતિઆદીનમત્થો વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતો. ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્તન્તિ એતં વચનમિદં તુમ્હેહિ સામં ઞાતાદિભાવં પટિચ્ચ વુત્તં.

૪૦૮. તિણ્ણં ખો પન, ભિક્ખવેતિ કસ્મા આરભિ? નનુ હેટ્ઠા વટ્ટવિવટ્ટવસેન દેસના મત્થકં પાપિતાતિ? આમ પાપિતા. અયં પન પાટિએક્કો અનુસન્ધિ, ‘‘અયઞ્હિ લોકસન્નિવાસો પટિસન્ધિસમ્મૂળ્હો, તસ્સ સમ્મોહટ્ઠાનં વિદ્ધંસેત્વા પાકટં કરિસ્સામી’’તિ ઇમં દેસનં આરભિ. અપિચ વટ્ટમૂલં અવિજ્જા, વિવટ્ટમૂલં બુદ્ધુપ્પાદો, ઇતિ વટ્ટમૂલં અવિજ્જં વિવટ્ટમૂલઞ્ચ બુદ્ધુપ્પાદં દસ્સેત્વાપિ, ‘‘પુન એકવારં વટ્ટવિવટ્ટવસેન દેસનં મત્થકં પાપેસ્સામી’’તિ ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ સન્નિપાતાતિ સમોધાનેન પિણ્ડભાવેન. ગબ્ભસ્સાતિ ગબ્ભે નિબ્બત્તનકસત્તસ્સ. અવક્કન્તિ હોતીતિ નિબ્બત્તિ હોતિ. કત્થચિ હિ ગબ્ભોતિ માતુકુચ્છિ વુત્તો. યથાહ –

‘‘યમેકરત્તિં પઠમં, ગબ્ભે વસતિ માણવો;

અબ્ભુટ્ઠિતોવ સો યાતિ, સ ગચ્છં ન નિવત્તતી’’તિ. (જા. ૧.૧૫.૩૬૩);

કત્થચિ ગબ્ભે નિબ્બત્તનસત્તો. યથાહ – ‘‘યથા ખો, પનાનન્દ, અઞ્ઞા ઇત્થિકા નવ વા દસ વા માસે ગબ્ભં કુચ્છિના પરિહરિત્વા વિજાયન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૦૫). ઇધ સત્તો અધિપ્પેતો, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ગબ્ભસ્સ અવક્કન્તિ હોતી’’તિ.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સત્તલોકે. માતા ચ ઉતુની હોતીતિ ઇદં ઉતુસમયં સન્ધાય વુત્તં. માતુગામસ્સ કિર યસ્મિં ઓકાસે દારકો નિબ્બત્તતિ, તત્થ મહતી લોહિતપીળકા સણ્ઠહિત્વા ભિજ્જિત્વા પગ્ઘરતિ, વત્થુ સુદ્ધં હોતિ, સુદ્ધે વત્થુમ્હિ માતાપિતૂસુ એકવારં સન્નિપતિતેસુ યાવ સત્ત દિવસાનિ ખેત્તમેવ હોતિ. તસ્મિં સમયે હત્થગ્ગાહવેણિગ્ગાહાદિના અઙ્ગપરામસનેનપિ દારકો નિબ્બત્તતિયેવ. ગન્ધબ્બોતિ તત્રૂપગસત્તો. પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતીતિ ન માતાપિતૂનં સન્નિપાતં ઓલોકયમાનો સમીપે ઠિતો પચ્ચુપટ્ઠિતો નામ હોતિ. કમ્મયન્તયન્તિતો પન એકો સત્તો તસ્મિં ઓકાસે નિબ્બત્તનકો હોતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. સંસયેનાતિ ‘‘અરોગો નુ ખો ભવિસ્સામિ અહં વા, પુત્તો વા મે’’તિ એવં મહન્તેન જીવિતસંસયેન. લોહિતઞ્હેતં, ભિક્ખવેતિ તદા કિર માતુલોહિતં તં ઠાનં સમ્પત્તં પુત્તસિનેહેન પણ્ડરં હોતિ. તસ્મા એવમાહ. વઙ્કકન્તિ ગામદારકાનં કીળનકં ખુદ્દકનઙ્ગલં. ઘટિકા વુચ્ચતિ દીઘદણ્ડેન રસ્સદણ્ડકં પહરણકીળા. મોક્ખચિકન્તિ સમ્પરિવત્તકકીળા, આકાસે વા દણ્ડકં ગહેત્વા ભૂમિયં વા સીસં ઠપેત્વા હેટ્ઠુપરિયભાવેન પરિવત્તનકીળનન્તિ વુત્તં હોતિ. ચિઙ્ગુલકં વુચ્ચતિ તાલપણ્ણાદીહિ કતં વાતપ્પહારેન પરિબ્ભમનચક્કં. પત્તાળ્હકં વુચ્ચતિ પણ્ણનાળિકા, તાય વાલિકાદીનિ મિનન્તા કીળન્તિ. રથકન્તિ ખુદ્દકરથં. ધનુકમ્પિ ખુદ્દકધનુમેવ.

૪૦૯. સારજ્જતીતિ રાગં ઉપ્પાદેતિ. બ્યાપજ્જતીતિ બ્યાપાદં ઉપ્પાદેતિ. અનુપટ્ઠિતકાયસતીતિ કાયે સતિ કાયસતિ, તં અનુપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો. પરિત્તચેતસોતિ અકુસલચિત્તો. યત્થસ્સ તે પાપકાતિ યસ્સં ફલસમાપત્તિયં એતે નિરુજ્ઝન્તિ, તં ન જાનાતિ નાધિગચ્છતીતિ અત્થો. અનુરોધવિરોધન્તિ રાગઞ્ચેવ દોસઞ્ચ. અભિનન્દતીતિ તણ્હાવસેન અભિનન્દતિ, તણ્હાવસેનેવ અહો સુખન્તિઆદીનિ વદન્તો અભિવદતિ. અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતીતિ તણ્હાઅજ્ઝોસાનગહણેન ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગણ્હાતિ. સુખં વા અદુક્ખમસુખં વા અભિનન્દતુ, દુક્ખં કથં અભિનન્દતીતિ? ‘‘અહં દુક્ખિતો મમ દુક્ખ’’ન્તિ ગણ્હન્તો અભિનન્દતિ નામ. ઉપ્પજ્જતિ નન્દીતિ તણ્હા ઉપ્પજ્જતિ. તદુપાદાનન્તિ સાવ તણ્હા ગહણટ્ઠેન ઉપાદાનં નામ. તસ્સ ઉપાદાનપચ્ચયા ભવો…પે… સમુદયો હોતીતિ, ઇદઞ્હિ ભગવતા પુન એકવારં દ્વિસન્ધિ તિસઙ્ખેપં પચ્ચયાકારવટ્ટં દસ્સિતં.

૪૧૦-૪. ઇદાનિ વિવટ્ટં દસ્સેતું ઇધ, ભિક્ખવે, તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતીતિઆદિમાહ. તત્થ અપ્પમાણચેતસોતિ અપ્પમાણં લોકુત્તરં ચેતો અસ્સાતિ અપ્પમાણચેતસો, મગ્ગચિત્તસમઙ્ગીતિ અત્થો. ઇમં ખો મે તુમ્હે, ભિક્ખવે, સંખિત્તેન તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિં ધારેથાતિ, ભિક્ખવે, ઇમં સંખિત્તેન દેસિતં મય્હં, તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તિદેસનં તુમ્હે નિચ્ચકાલં ધારેય્યાથ મા પમજ્જેય્યાથ. દેસના હિ એત્થ વિમુત્તિપટિલાભહેતુતો વિમુત્તીતિ વુત્તા. મહાતણ્હાજાલતણ્હાસઙ્ઘાટપટિમુક્કન્તિ તણ્હાવ સંસિબ્બિતટ્ઠેન મહાતણ્હાજાલં, સઙ્ઘટિતટ્ઠેન સઙ્ઘાટન્તિ વુચ્ચતિ; ઇતિ ઇમસ્મિં મહાતણ્હાજાલે તણ્હાસઙ્ઘાટે ચ ઇમં સાતિં ભિક્ખું કેવટ્ટપુત્તં પટિમુક્કં ધારેથ. અનુપવિટ્ઠો અન્તોગધોતિ નં ધારેથાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાતણ્હાસઙ્ખયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.