૮. મહાહત્થિપદોપમસુત્તવણ્ણના

૩૦૦. એવં મે સુતન્તિ મહાહત્થિપદોપમસુત્તં. તત્થ જઙ્ગલાનન્તિ પથવીતલચારીનં. પાણાનન્તિ સપાદકપાણાનં. પદજાતાનીતિ પદાનિ. સમોધાનં ગચ્છન્તીતિ ઓધાનં પક્ખેપં ગચ્છન્તિ. અગ્ગમક્ખાયતીતિ સેટ્ઠં અક્ખાયતિ. યદિદં મહન્તત્તેનાતિ મહન્તભાવેન અગ્ગં અક્ખાયતિ, ન ગુણવસેનાતિ અત્થો. યે કેચિ કુસલા ધમ્માતિ યે કેચિ લોકિયા વા લોકુત્તરા વા કુસલા ધમ્મા. સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ એત્થ ચતુબ્બિધો સઙ્ગહો – સજાતિસઙ્ગહો, સઞ્જાતિસઙ્ગહો, કિરિયસઙ્ગહો, ગણનસઙ્ગહોતિ. તત્થ ‘‘સબ્બે ખત્તિયા આગચ્છન્તુ સબ્બે બ્રાહ્મણા’’તિ એવં સમાનજાતિવસેન સઙ્ગહો સજાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘સબ્બે કોસલકા સબ્બે માગધકા’’તિ એવં સઞ્જાતિદેસવસેન સઙ્ગહો સઞ્જાતિસઙ્ગહો નામ. ‘‘સબ્બે રથિકા સબ્બે ધનુગ્ગહા’’તિ એવં કિરિયવસેન સઙ્ગહો કિરિયસઙ્ગહો નામ. ‘‘ચક્ખાયતનં કતમક્ખન્ધગણનં ગચ્છતીતિ? ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ. હઞ્ચિ ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધગણનં ગચ્છતિ, તેન વત રે વત્તબ્બે ચક્ખાયતનં રૂપક્ખન્ધેન સઙ્ગહિત’’ન્તિ (કથા. ૪૭૧), અયં ગણનસઙ્ગહો નામ. ઇમસ્મિમ્પિ ઠાને અયમેવ અધિપ્પેતો.

નનુ ચ ‘‘ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં કતિ કુસલા કતિ અકુસલા કતિ અબ્યાકતાતિ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને સમુદયસચ્ચં અકુસલં, મગ્ગસચ્ચં કુસલં, નિરોધસચ્ચં અબ્યાકતં, દુક્ખસચ્ચં સિયા કુસલં, સિયા અકુસલં, સિયા અબ્યાકત’’ન્તિ (વિભ. ૨૧૬-૨૧૭) આગતત્તા ચતુભૂમકમ્પિ કુસલં દિયડ્ઢમેવ સચ્ચં ભજતિ. અથ કસ્મા મહાથેરો ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ ગણનં ગચ્છતીતિ આહાતિ? સચ્ચાનં અન્તોગધત્તા. યથા હિ ‘‘સાધિકમિદં, ભિક્ખવે, દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં અન્વદ્ધમાસં ઉદ્દેસં આગચ્છતિ, યત્થ અત્તકામા કુલપુત્તા સિક્ખન્તિ. તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, સિક્ખા અધિસીલસિક્ખા અધિચિત્તસિક્ખા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૮) એત્થ સાધિકમિદં દિયડ્ઢસિક્ખાપદસતં એકા અધિસીલસિક્ખાવ હોતિ, તં સિક્ખન્તોપિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખતીતિ દસ્સિતો, સિક્ખાનં અન્તોગધત્તા. યથા ચ એકસ્સ હત્થિપદસ્સ ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ એકસ્મિં કોટ્ઠાસે ઓતિણ્ણાનિપિ દ્વીસુ તીસુ ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ ઓતિણ્ણાનિપિ સિઙ્ગાલસસમિગાદીનં પાદાનિ હત્થિપદે સમોધાનં ગતાનેવ હોન્તિ. હત્થિપદતો અમુચ્ચિત્વા તસ્સેવ અન્તોગધત્તા. એવમેવ એકસ્મિમ્પિ દ્વીસુપિ તીસુપિ ચતૂસુપિ સચ્ચેસુ ગણનં ગતા ધમ્મા ચતૂસુ સચ્ચેસુ ગણનં ગતાવ હોન્તિ; સચ્ચાનં અન્તોગધત્તાતિ દિયડ્ઢસચ્ચગણનં ગતેપિ કુસલધમ્મે ‘‘સબ્બે તે ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિ આહ. ‘‘દુક્ખે અરિયસચ્ચે’’તિઆદીસુ ઉદ્દેસપદેસુ ચેવ જાતિપિ દુક્ખાતિઆદીસુ નિદ્દેસપદેસુ ચ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તમેવ. કેવલં પનેત્થ દેસનાનુક્કમોવ વેદિતબ્બો.

૩૦૧. યથા હિ છેકો વિલીવકારો સુજાતં વેળું લભિત્વા ચતુધા છેત્વા તતો તયો કોટ્ઠાસે ઠપેત્વા એકં ગણ્હિત્વા પઞ્ચધા ભિન્દેય્ય, તતોપિ ચત્તારો ઠપેત્વા એકં ગણ્હિત્વા ફાલેન્તો પઞ્ચ પેસિયો કરેય્ય, તતો ચતસ્સો ઠપેત્વા એકં ગણ્હિત્વા કુચ્છિભાગં પિટ્ઠિભાગન્તિ દ્વિધા ફાલેત્વા પિટ્ઠિભાગં ઠપેત્વા કુચ્છિભાગં આદાય તતો સમુગ્ગબીજનિતાલવણ્ટાદિનાનપ્પકારં વેળુવિકતિં કરેય્ય, સો પિટ્ઠિભાગઞ્ચ ઇતરા ચ ચતસ્સો પેસિયો ઇતરે ચ ચત્તારો કોટ્ઠાસે ઇતરે ચ તયો કોટ્ઠાસે કમ્માય ન ઉપનેસ્સતીતિ ન વત્તબ્બો. એકપ્પહારેન પન ઉપનેતું ન સક્કા, અનુપુબ્બેન ઉપનેસ્સતિ. એવમેવ અયં મહાથેરોપિ વિલીવકારો સુજાતં વેળું લભિત્વા ચત્તારો કોટ્ઠાસે વિય, ઇમં મહન્તં સુત્તન્તં આરભિત્વા ચતુઅરિયસચ્ચવસેન માતિકં ઠપેસિ. વિલીવકારસ્સ તયો કોટ્ઠાસે ઠપેત્વા એકં ગહેત્વા તસ્સ પઞ્ચધા કરણં વિય થેરસ્સ તીણિ અરિયસચ્ચાનિ ઠપેત્વા એકં દુક્ખસચ્ચં ગહેત્વા ભાજેન્તસ્સ ખન્ધવસેન પઞ્ચધા કરણં. તતો યથા સો વિલીવકારો ચત્તારો કોટ્ઠાસે ઠપેત્વા એકં ભાગં ગહેત્વા પઞ્ચધા ફાલેસિ, એવં થેરો ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધે ઠપેત્વા રૂપક્ખન્ધં વિભજન્તો ચત્તારિ ચ મહાભૂતાનિ ચતુન્નઞ્ચ મહાભૂતાનં ઉપાદાય રૂપન્તિ પઞ્ચધા અકાસિ. તતો યથા સો વિલીવકારો ચતસ્સો પેસિયો ઠપેત્વા એકં ગહેત્વા કુચ્છિભાગં પિટ્ઠિભાગન્તિ દ્વિધા ફાલેસિ, એવં થેરો ઉપાદાય રૂપઞ્ચ તિસ્સો ચ ધાતુયો ઠપેત્વા એકં પથવીધાતું વિભજન્તો અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન દ્વિધા દસ્સેસિ. યથા સો વિલીવકારો પિટ્ઠિભાગં ઠપેત્વા કુચ્છિભાગં આદાય નાનપ્પકારં વિલીવવિકતિં અકાસિ, એવં થેરો બાહિરં પથવીધાતું ઠપેત્વા અજ્ઝત્તિકં પથવીધાતું વીસતિયા આકારેહિ વિભજિત્વા દસ્સેતું કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતૂતિઆદિમાહ.

યથા પન વિલીવકારો પિટ્ઠિભાગઞ્ચ ઇતરા ચ ચત્તસ્સો પેસિયો ઇતરે ચ ચત્તારો કોટ્ઠાસે ઇતરે ચ તયો કોટ્ઠાસે અનુપુબ્બેન કમ્માય ઉપનેસ્સતિ, ન હિ સક્કા એકપ્પહારેન ઉપનેતું, એવં થેરોપિ બાહિરઞ્ચ પથવીધાતું ઇતરા ચ તિસ્સો ધાતુયો ઉપાદારૂપઞ્ચ ઇતરે ચ ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધે ઇતરાનિ ચ તીણિ અરિયસચ્ચાનિ અનુપુબ્બેન વિભજિત્વા દસ્સેસ્સતિ, ન હિ સક્કા એકપ્પહારેન દસ્સેતું. અપિચ રાજપુત્તૂપમાયપિ અયં કમો વિભાવેતબ્બો –

એકો કિર મહારાજા, તસ્સ પરોસહસ્સં પુત્તા. સો તેસં પિળન્ધનપરિક્ખારં ચતૂસુ પેળાસુ ઠપેત્વા જેટ્ઠપુત્તસ્સ અપ્પેસિ – ‘‘ઇદં તે, તાત, ભાતિકાનં પિળન્ધનભણ્ડં તથારૂપે છણે સમ્પત્તે પિળન્ધનં નો દેહીતિ યાચન્તાનં દદેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધુ દેવા’’તિ સારગબ્ભે પટિસામેસિ, તથારૂપે છણદિવસે રાજપુત્તા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘પિળન્ધનં નો, તાત, દેથ, નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ આહંસુ. તાતા, જેટ્ઠભાતિકસ્સ વો હત્થે મયા પિળન્ધનં ઠપિતં, તં આહરાપેત્વા પિળન્ધથાતિ. તે સાધૂતિ પટિસ્સુણિત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘તુમ્હાકં કિર નો હત્થે પિળન્ધનભણ્ડં, તં દેથા’’તિ આહંસુ. સો એવં કરિસ્સામીતિ ગબ્ભં વિવરિત્વા, ચતસ્સો પેળાયો નીહરિત્વા તિસ્સો ઠપેત્વા એકં વિવરિત્વા, તતો પઞ્ચ સમુગ્ગે નીહરિત્વા ચત્તારો ઠપેત્વા એકં વિવરિત્વા, તતો પઞ્ચસુ કરણ્ડેસુ નીહરિતેસુ ચત્તારો ઠપેત્વા એકં વિવરિત્વા પિધાનં પસ્સે ઠપેત્વા તતો હત્થૂપગપાદૂપગાદીનિ નાનપ્પકારાનિ પિળન્ધનાનિ નીહરિત્વા અદાસિ. સો કિઞ્ચાપિ ઇતરેહિ ચતૂહિ કરણ્ડેહિ ઇતરેહિ ચતૂહિ સમુગ્ગેહિ ઇતરાહિ તીહિ પેળાહિ ન તાવ ભાજેત્વા દેતિ, અનુપુબ્બેન પન દસ્સતિ, ન હિ સક્કા એકપ્પહારેન દાતું.

તત્થ મહારાજા વિય ભગવા દટ્ઠબ્બો. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘રાજાહમસ્મિ સેલાતિ ભગવા, ધમ્મરાજા અનુત્તરો’’તિ (સુ. નિ. ૫૫૯). જેટ્ઠપુત્તો વિય સારિપુત્તત્થેરો, વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘યં ખો તં, ભિક્ખવે, સમ્મા વદમાનો વદેય્ય, ‘ભગવતો પુત્તો ઓરસો મુખતો જાતો ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો ધમ્મદાયાદો, નો આમિસદાયાદો’તિ સારિપુત્તમેવ તં સમ્મા વદમાનો વદેય્ય, ભગવતો પુત્તો…પે… નો આમિસદાયાદો’’તિ (મ. નિ. ૩.૯૭). પરોસહસ્સરાજપુત્તા વિય ભિક્ખુસઙ્ઘો દટ્ઠબ્બો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘પરોસહસ્સં ભિક્ખૂનં, સુગતં પયિરુપાસતિ;

દેસેન્તં વિરજં ધમ્મં, નિબ્બાનં અકુતોભય’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૧૬);

રઞ્ઞો તેસં પુત્તાનં પિળન્ધનં ચતૂસુ પેળાસુ પક્ખિપિત્વા જેટ્ઠપુત્તસ્સ હત્થે ઠપિતકાલો વિય ભગવતો ધમ્મસેનાપતિસ્સ હત્થે ચતુસચ્ચપ્પકાસનાય ઠપિતકાલો, તેનેવાહ – ‘‘સારિપુત્તો, ભિક્ખવે, પહોતિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ વિત્થારેન આચિક્ખિતું દેસેતું પઞ્ઞાપેતું પટ્ઠપેતું વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતુ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૧). તથારૂપે ખણે તેસં રાજપુત્તાનં તં રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા પિળન્ધનં યાચનકાલો વિય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વસ્સૂપનાયિકસમયે આગન્ત્વા ધમ્મદેસનાય યાચિતકાલો. ઉપકટ્ઠાય કિર વસ્સૂપનાયિકાય ઇદં સુત્તં દેસિતં. રઞ્ઞો, ‘‘તાતા, જેટ્ઠભાતિકસ્સ વો હત્થે મયા પિળન્ધનં ઠપિતં તં આહરાપેત્વા પિળન્ધથા’’તિ વુત્તકાલો વિય સમ્બુદ્ધેનાપિ, ‘‘સેવેથ, ભિક્ખવે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને, ભજથ, ભિક્ખવે, સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાને. પણ્ડિતા ભિક્ખૂ અનુગ્ગાહકા સબ્રહ્મચારીન’’ન્તિ એવં ધમ્મસેનાપતિનો સન્તિકે ભિક્ખૂનં પેસિતકાલો.

રાજપુત્તેહિ રઞ્ઞો કથં સુત્વા જેટ્ઠભાતિકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પિળન્ધનં યાચિતકાલો વિય ભિક્ખૂહિ સત્થુકથં સુત્વા ધમ્મસેનાપતિં ઉપસઙ્કમ્મ ધમ્મદેસનં આયાચિતકાલો. જેટ્ઠભાતિકસ્સ ગબ્ભં વિવરિત્વા ચતસ્સો પેળાયો નીહરિત્વા ઠપનં વિય ધમ્મસેનાપતિસ્સ ઇમં સુત્તન્તં આરભિત્વા ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં વસેન માતિકાય ઠપનં. તિસ્સો પેળાયો ઠપેત્વા એકં વિવરિત્વા તતો પઞ્ચસમુગ્ગનીહરણં વિય તીણિ અરિયસચ્ચાનિ ઠપેત્વા દુક્ખં અરિયસચ્ચં વિભજન્તસ્સ પઞ્ચક્ખન્ધદસ્સનં. ચત્તારો સમુગ્ગે ઠપેત્વા એકં વિવરિત્વા તતો પઞ્ચકરણ્ડનીહરણં વિય ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધે ઠપેત્વા એકં રૂપક્ખન્ધં વિભજન્તસ્સ ચતુમહાભૂતઉપાદારૂપવસેન પઞ્ચકોટ્ઠાસદસ્સનં.

૩૦૨. ચત્તારો કરણ્ડે ઠપેત્વા એકં વિવરિત્વા પિધાનં પસ્સે ઠપેત્વા હત્થૂપગપાદૂપગાદિપિળન્ધનદાનં વિય તીણિ મહાભૂતાનિ ઉપાદારૂપઞ્ચ ઠપેત્વા એકં પથવીધાતું વિભજન્તસ્સ બાહિરં તાવ પિધાનં વિય ઠપેત્વા અજ્ઝત્તિકાય પથવીધાતુયા નાનાસભાવતો વીસતિયા આકારેહિ દસ્સનત્થં ‘‘કતમા ચાવુસો અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતૂ’’તિઆદિવચનં.

તસ્સ પન રાજપુત્તસ્સ તેહિ ચતૂહિ કરણ્ડેહિ ચતૂહિ સમુગ્ગેહિ તીહિ ચ પેળાહિ પચ્છા અનુપુબ્બેન નીહરિત્વા પિળન્ધનદાનં વિય થેરસ્સાપિ ઇતરેસઞ્ચ તિણ્ણં મહાભૂતાનં ઉપાદારૂપાનઞ્ચ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનઞ્ચ તિણ્ણં અરિયસચ્ચાનઞ્ચ પચ્છા અનુપુબ્બેન ભાજેત્વા દસ્સનં વેદિતબ્બં. યં પનેતં ‘‘કતમા ચાવુસો, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તન્તિ ઉભયમ્પેતં નિયકાધિવચનમેવ. કક્ખળન્તિ થદ્ધં. ખરિગતન્તિ ફરુસં. ઉપાદિન્નન્તિ ન કમ્મસમુટ્ઠાનમેવ, અવિસેસેન પન સરીરટ્ઠકસ્સેતં ગહણં. સરીરટ્ઠકઞ્હિ ઉપાદિન્નં વા હોતુ, અનુપાદિન્નં વા, આદિન્નગહિતપરામટ્ઠવસેન સબ્બં ઉપાદિન્નમેવ નામ. સેય્યથિદં – કેસા લોમા…પે… ઉદરિયં કરીસન્તિ ઇદં ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ કુલપુત્તસ્સ અજ્ઝત્તિકપથવીધાતુવસેન તાવ કમ્મટ્ઠાનં વિભત્તં. એત્થ પન મનસિકારં આરભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં ગહેતુકામેન યં કાતબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતમેવ. મત્થલુઙ્ગં પન ન ઇધ પાળિઆરુળ્હં. તમ્પિ આહરિત્વા, વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેનેવ વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન વવત્થપેત્વા, ‘‘અયમ્પિ અચેતના અબ્યાકતા સુઞ્ઞા થદ્ધા પથવીધાતુ એવા’’તિ મનસિ કાતબ્બં. યં વા પનઞ્ઞમ્પીતિ ઇદં ઇતરેસુ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ અનુગતાય પથવીધાતુયા ગહણત્થં વુત્તં. યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતૂતિ યા ચ અયં વુત્તપ્પકારા અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ. યા ચ બાહિરાતિ યા ચ વિભઙ્ગે, ‘‘અયો લોહં તિપુ સીસ’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૧૭૩) નયેન આગતા બાહિરા પથવીધાતુ.

એત્તાવતા થેરેન અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ નાનાસભાવતો વીસતિયા આકારેહિ વિત્થારેન દસ્સિતા, બાહિરા સઙ્ખેપેન. કસ્મા? યસ્મિઞ્હિ ઠાને સત્તાનં આલયો નિકન્તિ પત્થના પરિયુટ્ઠાનં ગહણં પરામાસો બલવા હોતિ, તત્થ તેસં આલયાદીનં ઉદ્ધરણત્થં બુદ્ધા વા બુદ્ધસાવકા વા વિત્થારકથં કથેન્તિ. યત્થ પન ન બલવા, તત્થ કત્તબ્બકિચ્ચાભાવતો સઙ્ખેપેન કથેન્તિ. યથા હિ કસ્સકો ખેત્તં કસમાનો યત્થ મૂલસન્તાનકાનં બલવતાય નઙ્ગલં લગ્ગતિ, તત્થ ગોણે ઠપેત્વા પંસું વિયૂહિત્વા મૂલસન્તાનકાનિ છેત્વા છેત્વા ઉદ્ધરન્તો બહું વાયામં કરોતિ. યત્થ તાનિ નત્થિ, તત્થ બલવં પયોગં કત્વા ગોણે પિટ્ઠિયં પહરમાનો કસતિયેવ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

પથવીધાતુરેવેસાતિ દુવિધાપેસા થદ્ધટ્ઠેન કક્ખળટ્ઠેન ફરુસટ્ઠેન એકલક્ખણા પથવીધાતુયેવ, આવુસોતિ અજ્ઝત્તિકં બાહિરાય સદ્ધિં યોજેત્વા દસ્સેતિ. યસ્મા બાહિરાય પથવીધાતુયા અચેતનાભાવો પાકટો, ન અજ્ઝત્તિકાય, તસ્મા સા બાહિરાય સદ્ધિં એકસદિસા અચેતનાયેવાતિ ગણ્હન્તસ્સ સુખપરિગ્ગહો હોતિ. યથા કિં? યથા દન્તેન ગોણેન સદ્ધિં યોજિતો અદન્તો કતિપાહમેવ વિસૂકાયતિ વિપ્ફન્દતિ, અથ ન ચિરસ્સેવ દમથં ઉપેતિ. એવં અજ્ઝત્તિકાપિ બાહિરાય સદ્ધિં એકસદિસાતિ ગણ્હન્તસ્સ કતિપાહમેવ અચેતનાભાવો ન ઉપટ્ઠાતિ, અથ ન ચિરેનેવસ્સા અચેતનાભાવો પાકટો હોતિ. તં નેતં મમાતિ તં ઉભયમ્પિ ન એતં મમ, ન એસોહમસ્મિ, ન એસો મે અત્તાતિ એવં યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. યથાભૂતન્તિ યથાસભાવં, તઞ્હિ અનિચ્ચાદિસભાવં, તસ્મા અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તાતિ એવં દટ્ઠબ્બન્તિ અત્થો.

હોતિ ખો સો, આવુસોતિ કસ્મા આરભિ? બાહિરઆપોધાતુવસેન બાહિરાય પથવીધાતુયા વિનાસં દસ્સેત્વા તતો વિસેસતરેન ઉપાદિન્નાય સરીરટ્ઠકપથવીધાતુયા વિનાસદસ્સનત્થં. પકુપ્પતીતિ આપોસંવટ્ટવસેન વડ્ઢમાના કુપ્પતિ. અન્તરહિતા તસ્મિં સમયે બાહિરા પથવીધાતુ હોતીતિ તસ્મિં સમયે કોટિસતસહસ્સચક્કવાળે ખારોદકેન વિલીયમાના ઉદકાનુગતા હુત્વા સબ્બા પબ્બતાદિવસેન સણ્ઠિતા પથવીધાતુ અન્તરહિતા હોતિ. વિલીયિત્વા ઉદકમેવ હોતિ. તાવ મહલ્લિકાયાતિ તાવ મહન્તાય.

દુવે સતસહસ્સાનિ, ચત્તારિ નહુતાનિ ચ;

એત્તકં બહલત્તેન, સઙ્ખાતાયં વસુન્ધરાતિ. –

એવં બહલત્તેનેવ મહન્તાય, વિત્થારતો પન કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપ્પમાણાય. અનિચ્ચતાતિ હુત્વા અભાવતા. ખયધમ્મતાતિ ખયં ગમનસભાવતા. વયધમ્મતાતિ વયં ગમનસભાવતા. વિપરિણામધમ્મતાતિ પકતિવિજહનસભાવતા, ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ અનિચ્ચલક્ખણમેવ વુત્તં. યં પન અનિચ્ચં, તં દુક્ખં. યં દુક્ખં, તં અનત્તાતિ તીણિપિ લક્ખણાનિ આગતાનેવ હોન્તિ. મત્તટ્ઠકસ્સાતિ પરિત્તટ્ઠિતિકસ્સ, તત્થ દ્વીહાકારેહિ ઇમસ્સ કાયસ્સ પરિત્તટ્ઠિતિતા વેદિતબ્બા ઠિતિપરિત્તતાય ચ સરસપરિત્તતાય ચ. અયઞ્હિ અતીતે ચિત્તક્ખણે જીવિત્થ, ન જીવતિ, ન જીવિસ્સતિ. અનાગતે ચિત્તક્ખણે જીવિસ્સતિ, ન જીવતિ, ન જીવિત્થ. પચ્ચુપ્પન્ને ચિત્તક્ખણે જીવતિ, ન જીવિત્થ, ન જીવિસ્સતીતિ વુચ્ચતિ.

‘‘જીવિતં અત્તભાવો ચ, સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા, લહુ સો વત્તતે ખણો’’તિ. –

ઇદં એતસ્સેવ પરિત્તટ્ઠિતિદસ્સનત્થં વુત્તં. એવં ઠિતિપરિત્તતાય પરિત્તટ્ઠિતિતા વેદિતબ્બા.

અસ્સાસપસ્સાસૂપનિબદ્ધાદિભાવેન પનસ્સ સરસપરિત્તતા વેદિતબ્બા. સત્તાનઞ્હિ અસ્સાસૂપનિબદ્ધં જીવિતં, પસ્સાસૂપનિબદ્ધં જીવિતં, અસ્સાસપસ્સાસૂપનિબદ્ધં જીવિતં, મહાભૂતૂપનિબદ્ધં જીવિતં, કબળીકારાહારૂપનિબદ્ધં જીવિતં, વિઞ્ઞાણૂપનિબદ્ધં જીવિતન્તિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતં.

તણ્હુપાદિન્નસ્સાતિ તણ્હાય આદિન્નગહિતપરામટ્ઠસ્સ અહન્તિ વા મમન્તિ વા અસ્મીતિ વા. અથ ખ્વાસ્સ નોતેવેત્થ હોતીતિ અથ ખો અસ્સ ભિક્ખુનો એવં તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા પસ્સન્તસ્સ એત્થ અજ્ઝત્તિકાય પથવીધાતુયા અહન્તિ વાતિઆદિ તિવિધો તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહો નોતેવ હોતિ, ન હોતિયેવાતિ અત્થો. યથા ચ આપોધાતુવસેન, એવં તેજોધાતુવાયોધાતુવસેનપિ બાહિરાય પથવીધાતુયા અન્તરધાનં હોતિ. ઇધ પન એકંયેવ આગતં. ઇતરાનિપિ અત્થતો વેદિતબ્બાનિ.

તઞ્ચે, આવુસોતિ ઇધ તસ્સ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ ભિક્ખુનો સોતદ્વારે પરિગ્ગહં પટ્ઠપેન્તો બલં દસ્સેતિ. અક્કોસન્તીતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ. પરિભાસન્તીતિ તયા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કતં, એવઞ્ચ એવઞ્ચ તં કરિસ્સામાતિ વાચાય પરિભાસન્તિ. રોસેન્તીતિ ઘટ્ટેન્તિ. વિહેસેન્તીતિ દુક્ખાપેન્તિ, સબ્બં વાચાય ઘટ્ટનમેવ વુત્તં. સો એવન્તિ સો ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકો એવં સમ્પજાનાતિ. ઉપ્પન્ના ખો મે અયન્તિ સમ્પતિવત્તમાનુપ્પન્નભાવેન ચ સમુદાચારુપ્પન્નભાવેન ચ ઉપ્પન્ના. સોતસમ્ફસ્સજાતિ ઉપનિસ્સયવસેન સોતસમ્ફસ્સતો જાતા સોતદ્વારજવનવેદના, ફસ્સો અનિચ્ચોતિ સોતસમ્ફસ્સો હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચોતિ પસ્સતિ. વેદનાદયોપિ સોતસમ્ફસ્સસમ્પયુત્તાવ વેદિતબ્બા. ધાતારમ્મણમેવાતિ ધાતુસઙ્ખાતમેવ આરમ્મણં. પક્ખન્દતીતિ ઓતરતિ. પસીદતીતિ તસ્મિં આરમ્મણે પસીદતિ, ભુમ્મવચનમેવ વા એતં. બ્યઞ્જનસન્ધિવસેન ‘‘ધાતારમ્મણમેવા’’તિ વુત્તં, ધાતારમ્મણેયેવાતિ અયમેત્થ અત્થો. અધિમુચ્ચતીતિ ધાતુવસેન એવન્તિ અધિમોક્ખં લભતિ, ન રજ્જતિ, ન દુસ્સતિ. અયઞ્હિ સોતદ્વારમ્હિ આરમ્મણે આપાથગતે મૂલપરિઞ્ઞાઆગન્તુકતાવકાલિકવસેન પરિગ્ગહં કરોતિ, તસ્સ વિત્થારકથા સતિપટ્ઠાને સતિસમ્પજઞ્ઞપબ્બે વુત્તા. સા પન તત્થ ચક્ખુદ્વારવસેન વુત્તા, ઇધ સોતદ્વારવસેન વેદિતબ્બા.

એવં કતપરિગ્ગહસ્સ હિ ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ બલવવિપસ્સકસ્સ સચેપિ ચક્ખુદ્વારાદીસુ આરમ્મણે આપાથગતે અયોનિસો આવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ, વોટ્ઠબ્બનં પત્વા એકં દ્વે વારે આસેવનં લભિત્વા ચિત્તં ભવઙ્ગમેવ ઓતરતિ, ન રાગાદિવસેન ઉપ્પજ્જતિ, અયં કોટિપ્પત્તો તિક્ખવિપસ્સકો. અપરસ્સ રાગાદિવસેન એકં વારં જવનં જવતિ, જવનપરિયોસાને પન રાગાદિવસેન એવં મે જવનં જવિતન્તિ આવજ્જતો આરમ્મણં પરિગ્ગહિતમેવ હોતિ, પુન વારં તથા ન જવતિ. અપરસ્સ એકવારં એવં આવજ્જતો પુન દુતિયવારં રાગાદિવસેન જવનં જવતિયેવ, દુતિયવારાવસાને પન એવં મે જવનં જવિતન્તિ આવજ્જતો આરમ્મણં પરિગ્ગહિતમેવ હોતિ, તતિયવારે તથા ન ઉપ્પજ્જતિ. એત્થ પન પઠમો અતિતિક્ખો, તતિયો અતિમન્દો, દુતિયસ્સ પન વસેન ઇમસ્મિં સુત્તે, લટુકિકોપમે, ઇન્દ્રિયભાવને ચ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

એવં સોતદ્વારે પરિગ્ગહિતવસેન ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ બલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કાયદ્વારે દીપેન્તો તઞ્ચે, આવુસોતિઆદિમાહ. અનિટ્ઠારમ્મણઞ્હિ પત્વા દ્વીસુ વારેસુ કિલમતિ સોતદ્વારે ચ કાયદ્વારે ચ. તસ્મા યથા નામ ખેત્તસ્સામી પુરિસો કુદાલં ગહેત્વા ખેત્તં અનુસઞ્ચરન્તો યત્થ વા તત્થ વા મત્તિકપિણ્ડં અદત્વા દુબ્બલટ્ઠાનેસુયેવ કુદાલેન ભૂમિં ભિન્દિત્વા સતિણમત્તિકપિણ્ડં દેતિ. એવમેવ મહાથેરો અનાગતે સિક્ખાકામા પધાનકમ્મિકા કુલપુત્તા ઇમેસુ દ્વારેસુ સંવરં પટ્ઠપેત્વા ખિપ્પમેવ જાતિજરામરણસ્સ અન્તં કરિસ્સન્તીતિ ઇમેસુયેવ દ્વીસુ દ્વારેસુ ગાળ્હં કત્વા સંવરં દેસેન્તો ઇમં દેસનં આરભિ.

તત્થ સમુદાચરન્તીતિ ઉપક્કમન્તિ. પાણિસમ્ફસ્સેનાતિ પાણિપ્પહારેન, ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. તથાભૂતોતિ તથાસભાવો. યથાભૂતસ્મિન્તિ યથાસભાવે. કમન્તીતિ પવત્તન્તિ. એવં બુદ્ધં અનુસ્સરતોતિઆદીસુ ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદિના નયેન અનુસ્સરન્તોપિ બુદ્ધં અનુસ્સરતિ, વુત્તં ખો પનેતં ભગવતાતિ અનુસ્સરન્તોપિ અનુસ્સરતિયેવ. સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મોતિઆદિના નયેન અનુસ્સરન્તોપિ ધમ્મં અનુસ્સરતિ, કકચૂપમોવાદં અનુસ્સરન્તોપિ અનુસ્સરતિયેવ. સુપ્પટિપન્નોતિઆદિના નયેન અનુસ્સરન્તોપિ સઙ્ઘં અનુસ્સરતિ, કકચોકન્તનં અધિવાસયમાનસ્સ ભિક્ખુનો ગુણં અનુસ્સરમાનોપિ અનુસ્સરતિયેવ.

ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા ન સણ્ઠાતીતિ ઇધ વિપસ્સનુપેક્ખા અધિપ્પેતા. ઉપેક્ખા કુસલનિસ્સિતા સણ્ઠાતીતિ ઇધ છળઙ્ગુપેક્ખા, સા પનેસા કિઞ્ચાપિ ખીણાસવસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ આરમ્મણેસુ અરજ્જનાદિવસેન પવત્તતિ, અયં પન ભિક્ખુ વીરિયબલેન ભાવનાસિદ્ધિયા અત્તનો વિપસ્સનં ખીણાસવસ્સ છળઙ્ગુપેક્ખાઠાને ઠપેતીતિ વિપસ્સનાવ છળઙ્ગુપેક્ખા નામ જાતા.

૩૦૩. આપોધાતુનિદ્દેસે આપોગતન્તિ સબ્બઆપેસુ ગતં અલ્લયૂસભાવલક્ખણં. પિત્તં સેમ્હન્તિઆદીસુ પન યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં સદ્ધિં ભાવનાનયેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તં. પકુપ્પતીતિ ઓઘવસેન વડ્ઢતિ, સમુદ્દતો વા ઉદકં ઉત્તરતિ, અયમસ્સ પાકતિકો પકોપો, આપોસંવટ્ટકાલે પન કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં ઉદકપૂરમેવ હોતિ. ઓગચ્છન્તીતિ હેટ્ઠા ગચ્છન્તિ, ઉદ્ધને આરોપિતઉદકં વિય ખયં વિનાસં પાપુણન્તિ. સેસં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩૦૪. તેજોધાતુનિદ્દેસે તેજોગતન્તિ સબ્બતેજેસુ ગતં ઉણ્હત્તલક્ખણં. તેજો એવ વા તેજોભાવં ગતન્તિ તેજોગતં. પુરિમે આપોગતેપિ પચ્છિમે વાયોગતેપિ એસેવ નયો. યેન ચાતિ યેન તેજોગતેન. તસ્મિં કુપ્પિતે અયં કાયો સન્તપ્પતિ, એકાહિકજરાદિભાવેન ઉસુમજાતો હોતિ. યેન ચ જીરીયતીતિ યેન અયં કાયો જીરતિ, ઇન્દ્રિયવેકલ્લત્તં બલપરિક્ખયં વલિપલિતાદિભાવઞ્ચ પાપુણાતિ. યેન ચ પરિડય્હતીતિ યેન કુપ્પિતેન અયં કાયો દય્હતિ, સો ચ પુગ્ગલો દય્હામિ દય્હામીતિ કન્દન્તો સતધોતસપ્પિગોસીતચન્દનાદિલેપઞ્ચ તાલવણ્ટવાતઞ્ચ પચ્ચાસીસતિ. યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતીતિ યેન તં અસિતં વા ઓદનાદિ, પીતં વા પાનકાદિ, ખાયિતં વા પિટ્ઠખજ્જકાદિ, સાયિતં વા અમ્બપક્કમધુફાણિતાદિ સમ્મા પરિપાકં ગચ્છતિ, રસાદિભાવેન વિવેકં ગચ્છતીતિ અત્થો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં સદ્ધિં ભાવનાનયેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તં.

હરિતન્તન્તિ હરિતમેવ. અલ્લતિણાદિં આગમ્મ નિબ્બાયતીતિ અત્થો. પન્થન્તન્તિ મહામગ્ગમેવ. સેલન્તન્તિ પબ્બતં. ઉદકન્તન્તિ ઉદકં. રમણીયં વા ભૂમિભાગન્તિ તિણગુમ્બાદિરહિતં, વિવિત્તં અબ્ભોકાસં ભૂમિભાગં. અનાહારાતિ નિરાહારા નિરુપાદાના, અયમ્પિ પકતિયાવ તેજોવિકારો વુત્તો, તેજોસંવટ્ટકાલે પન કોટિસતસહસ્સચક્કવાળં ઝાપેત્વા છારિકામત્તમ્પિ ન તિટ્ઠતિ. ન્હારુદદ્દુલેનાતિ ચમ્મનિલ્લેખનેન. અગ્ગિં ગવેસન્તીતિ એવરૂપં સુખુમં ઉપાદાનં ગહેત્વા અગ્ગિં પરિયેસન્તિ, યં અપ્પમત્તકમ્પિ ઉસુમં લભિત્વા પજ્જલતિ, સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૩૦૫. વાયોધાતુનિદ્દેસે ઉદ્ધઙ્ગમા વાતાતિ ઉગ્ગારહિક્કારાદિપવત્તકા ઉદ્ધં આરોહનવાતા. અધોગમા વાતાતિ ઉચ્ચારપસ્સાવાદિનીહરણકા અધો ઓરોહનવાતા. કુચ્છિસયા વાતાતિ અન્તાનં બહિવાતા. કોટ્ઠાસયા વાતાતિ અન્તાનં અન્તોવાતા. અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનોતિ ધમનીજાલાનુસારેન સકલસરીરે અઙ્ગમઙ્ગાનિ અનુસટા સમિઞ્જનપસારણાદિનિબ્બત્તકવાતા. અસ્સાસોતિ અન્તોપવિસનનાસિકવાતો. પસ્સાસોતિ બહિનિક્ખમનનાસિકવાતો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં સદ્ધિં ભાવનાનયેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તં.

ગામમ્પિ વહતીતિ સકલગામમ્પિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કુરુમાના આદાય ગચ્છતિ, નિગમાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇધ વાયોસંવટ્ટકાલે કોટિસતસહસ્સચક્કવાળવિદ્ધંસનવસેન વાયોધાતુવિકારો દસ્સિતો. વિધૂપનેનાતિ અગ્ગિબીજનકેન. ઓસ્સવનેતિ છદનગ્ગે, તેન હિ ઉદકં સવતિ, તસ્મા તં ‘‘ઓસ્સવન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સેસમિધાપિ પુરિમનયેનેવ યોજેતબ્બં.

૩૦૬. સેય્યથાપિ, આવુસોતિ ઇધ કિં દસ્સેતિ? હેટ્ઠા કથિતાનં મહાભૂતાનં નિસ્સત્તભાવં. કટ્ઠન્તિ દબ્બસમ્ભારં. વલ્લિન્તિ આબન્ધનવલ્લિં. તિણન્તિ છદનતિણં. મત્તિકન્તિ અનુલેપમત્તિકં. આકાસો પરિવારિતોતિ એતાનિ કટ્ઠાદીનિ અન્તો ચ બહિ ચ પરિવારેત્વા આકાસો ઠિતોતિ અત્થો. અગારંત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતીતિ અગારન્તિ પણ્ણત્તિમત્તં હોતિ. કટ્ઠાદીસુ પન વિસું વિસું રાસિકતેસુ કટ્ઠરાસિવલ્લિરાસીત્વેવ વુચ્ચતિ. એવમેવ ખોતિ એવમેવ અટ્ઠિઆદીનિ અન્તો ચ બહિ ચ પરિવારેત્વા ઠિતો આકાસો, તાનેવ અટ્ઠિઆદીનિ પટિચ્ચ રૂપંત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, સરીરન્તિ વોહારં ગચ્છતિ. યથા કટ્ઠાદીનિ પટિચ્ચ ગેહન્તિ સઙ્ખં ગતં અગારં ખત્તિયગેહં બ્રાહ્મણગેહન્તિ વુચ્ચતિ, એવમિદમ્પિ ખત્તિયસરીરં બ્રાહ્મણસરીરન્તિ વુચ્ચતિ, ન હેત્થ કોચિ સત્તો વા જીવો વા વિજ્જતિ.

અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ, આવુસો, ચક્ખૂતિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? હેટ્ઠા ઉપાદારૂપં ચત્તારો ચ અરૂપિનો ખન્ધા તીણિ ચ અરિયસચ્ચાનિ ન કથિતાનિ, ઇદાનિ તાનિ કથેતું અયં દેસના આરદ્ધાતિ. તત્થ ચક્ખું અપરિભિન્નન્તિ ચક્ખુપસાદે નિરુદ્ધેપિ ઉપહતેપિ પિત્તસેમ્હલોહિતેહિ પલિબુદ્ધેપિ ચક્ખુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ભવિતું ન સક્કોતિ, પરિભિન્નમેવ હોતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પન પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં અપરિભિન્નં નામ. બાહિરા ચ રૂપાતિ બાહિરા ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપા. તજ્જો સમન્નાહારોતિ તં ચક્ખુઞ્ચ રૂપે ચ પટિચ્ચ ભવઙ્ગં આવટ્ટેત્વા ઉપ્પજ્જનમનસિકારો, ભવઙ્ગાવટ્ટનસમત્થં ચક્ખુદ્વારે કિરિયમનોધાતુચિત્તન્તિ અત્થો. તં રૂપાનં અનાપાથગતત્તાપિ અઞ્ઞાવિહિતસ્સપિ ન હોતિ, તજ્જસ્સાતિ તદનુરૂપસ્સ. વિઞ્ઞાણભાગસ્સાતિ વિઞ્ઞાણકોટ્ઠાસસ્સ.

યં તથાભૂતસ્સાતિઆદીસુ દ્વારવસેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ દસ્સેતિ. તત્થ તથાભૂતસ્સાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સહભૂતસ્સ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિનોતિ અત્થો. રૂપન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ન રૂપજનકત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞાણક્ખણે તિસમુટ્ઠાનરૂપં, તદનન્તરચિત્તક્ખણે ચતુસમુટ્ઠાનમ્પિ લબ્ભતિ. સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ ગણનં ગચ્છતિ. વેદનાદયો ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાવ. વિઞ્ઞાણમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણમેવ. એત્થ ચ સઙ્ખારાતિ ચેતનાવ વુત્તા. સઙ્ગહોતિ એકતો સઙ્ગહો. સન્નિપાતોતિ સમાગમો. સમવાયોતિ રાસિ. યો પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતીતિ યો પચ્ચયે પસ્સતિ. સો ધમ્મં પસ્સતીતિ સો પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મે પસ્સતિ, છન્દોતિઆદિ સબ્બં તણ્હાવેવચનમેવ, તણ્હા હિ છન્દકરણવસેન છન્દો. આલયકરણવસેન આલયો. અનુનયકરણવસેન અનુનયો. અજ્ઝોગાહિત્વા ગિલિત્વા ગહનવસેન અજ્ઝોસાનન્તિ વુચ્ચતિ. છન્દરાગવિનયો છન્દરાગપ્પહાનન્તિ નિબ્બાનસ્સેવ વેવચનં, ઇતિ તીણિ સચ્ચાનિ પાળિયં આગતાનેવ મગ્ગસચ્ચં આહરિત્વા ગહેતબ્બં, યા ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ દિટ્ઠિ સઙ્કપ્પો વાચા કમ્મન્તો આજીવો વાયામો સતિ સમાધિ ભાવનાપટિવેધો, અયં મગ્ગોતિ. બહુકતં હોતીતિ એત્તાવતાપિ બહું ભગવતો સાસનં કતં હોતિ, અજ્ઝત્તિકઞ્ચેવ, આવુસો, સોતન્તિઆદિવારેસુપિ એસેવ નયો.

મનોદ્વારે પન અજ્ઝત્તિકો મનો નામ ભવઙ્ગચિત્તં. તં નિરુદ્ધમ્પિ આવજ્જનચિત્તસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અસમત્થં મન્દથામગતમેવ પવત્તમાનમ્પિ પરિભિન્નં નામ હોતિ. આવજ્જનસ્સ પન પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં અપરિભિન્નં નામ. બાહિરા ચ ધમ્માતિ ધમ્મારમ્મણં. નેવ તાવ તજ્જસ્સાતિ ઇદં ભવઙ્ગસમયેનેવ કથિતં. દુતિયવારો પગુણજ્ઝાનપચ્ચવેક્ખણેન વા, પગુણકમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન વા, પગુણબુદ્ધવચનસજ્ઝાયકરણાદિના વા, અઞ્ઞવિહિતકં સન્ધાય વુત્તો. ઇમસ્મિં વારે રૂપન્તિ ચતુસમુટ્ઠાનમ્પિ લબ્ભતિ. મનોવિઞ્ઞાણઞ્હિ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, વેદનાદયો મનોવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા, વિઞ્ઞાણં મનોવિઞ્ઞાણમેવ. સઙ્ખારા પનેત્થ ફસ્સચેતનાવસેનેવ ગહિતા. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇતિ મહાથેરો હેટ્ઠા એકદેસમેવ સમ્મસન્તો આગન્ત્વા ઇમસ્મિં ઠાને ઠત્વા હેટ્ઠા પરિહીનદેસનં સબ્બં તંતંદ્વારવસેન ભાજેત્વા દસ્સેન્તો યથાનુસન્ધિનાવ સુત્તન્તં નિટ્ઠપેસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

મહાહત્થિપદોપમસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.