૬. આકઙ્ખેય્યસુત્તવણ્ણના

૬૪. એવં મે સુતન્તિ આકઙ્ખેય્યસુત્તં. તત્થ સમ્પન્નસીલાતિ તિવિધં સમ્પન્નં પરિપુણ્ણસમઙ્ગિમધુરવસેન. તત્થ –

‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદારં, સુવા ભુઞ્જન્તિ કોસિય;

પટિવેદેમિ તે બ્રહ્મે, ન નં વારેતુમુસ્સહે’’તિ. (જા. ૧.૧૪.૧);

ઇદં પરિપુણ્ણસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપાગતો સમુપાગતો ઉપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) ઇદં સમઙ્ગિસમ્પન્નં નામ. ‘‘ઇમિસ્સા, ભન્તે, મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલં સમ્પન્નં, સેય્યથાપિ ખુદ્દમધું અનેળકં, એવમસ્સાદ’’ન્તિ (પારા. ૧૭) ઇદં મધુરસમ્પન્નં નામ. ઇધ પન પરિપુણ્ણસમ્પન્નમ્પિ સમઙ્ગિસમ્પન્નમ્પિ વટ્ટતિ. તસ્મા સમ્પન્નસીલાતિ પરિપુણ્ણસીલા હુત્વાતિપિ સીલસમઙ્ગિનો હુત્વાતિપિ એવમેત્થ અત્થો વેદિબ્બો. સીલન્તિ કેનટ્ઠેન સીલં? સીલનટ્ઠેન સીલં. તસ્સ વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા.

તત્થ ‘‘પરિપુણ્ણસીલા’’તિ ઇમિના અત્થેન ખેત્તદોસવિગમેન ખેત્તપારિપૂરી વિય સીલદોસવિગમેન સીલપારિપૂરી વુત્તા હોતિ. યથા હિ ખેત્તં બીજખણ્ડં વપ્પખણ્ડં ઉદકખણ્ડં ઊસખણ્ડન્તિ ચતુદોસસમન્નાગતં અપરિપૂરં હોતિ.

તત્થ બીજખણ્ડં નામ યત્થ અન્તરન્તરા બીજાનિ ખણ્ડાનિ વા પૂતીનિ વા હોન્તિ, તાનિ યત્થ વપન્તિ, તત્થ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. વપ્પખણ્ડં નામ યત્થ અકુસલો બીજાનિ વપન્તો અન્તરન્તરા નિપાતેતિ. એવઞ્હિ સબ્બત્થ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. ઉદકખણ્ડં નામ યત્થ કત્થચિ ઉદકં અતિબહુ વા ન વા હોતિ, તત્રાપિ હિ સસ્સાનિ ન ઉટ્ઠેન્તિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ. ઊસખણ્ડં નામ યત્થ કસ્સકો કિસ્મિઞ્ચિ પદેસે નઙ્ગલેન ભૂમિં ચત્તારો પઞ્ચ વારે કસન્તો અતિગમ્ભીરં કરોતિ, તતો ઊસં ઉપ્પજ્જતિ, તત્રાપિ હિ સસ્સં ન ઉટ્ઠેતિ, ખેત્તં ખણ્ડં હોતિ, તાદિસઞ્ચ ખેત્તં ન મહપ્ફલં હોતિ ન મહાનિસંસં, તત્રાપિ હિ બહુમ્પિ વપિત્વા અપ્પં લભતિ. ઇમેસં પન ચતુન્નં દોસાનં વિગમા ખેત્તં પરિપુણ્ણં હોતિ. તાદિસઞ્ચ ખેત્તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં. એવમેવ ખણ્ડં છિદ્દં સબલં કમ્માસન્તિ ચતુદોસસમન્નાગતં સીલં અપરિપૂરં હોતિ. તાદિસઞ્ચ સીલં ન મહપ્ફલં હોતિ, ન મહાનિસંસં. ઇમેસં પન ચતુન્નં દોસાનં વિગમા સીલખેત્તં પરિપુણ્ણં હોતિ, તાદિસઞ્ચ સીલં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં.

‘‘સીલસમઙ્ગિનો’’તિ ઇમિના પનત્થેન સીલેન સમઙ્ગિભૂતા સમોધાનં ગતા સમન્નાગતા હુત્વા વિહરથાતિ ઇદમેવ વુત્તં હોતિ. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ સમ્પન્નસીલતા હોતિ સીલવિપત્તિયા ચ આદીનવદસ્સનેન સીલસમ્પત્તિયા ચ આનિસંસદસ્સનેન. તદુભયમ્પિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતં.

તત્થ ‘‘સમ્પન્નસીલા’’તિ એત્તાવતા કિર ભગવા ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’’તિ ઇમિના તત્થ જેટ્ઠકસીલં વિત્થારેત્વા દસ્સેસીતિ દીપવિહારવાસી સુમનત્થેરો આહ. અન્તેવાસિકો પનસ્સ તેપિટકચૂળનાગત્થેરો આહ – ઉભયત્થાપિ પાતિમોક્ખસંવરો ભગવતા વુત્તો, પાતિમોક્ખસંવરોયેવ હિ સીલં. ઇતરાનિ પન તીણિ સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થીતિ અનનુજાનન્તો વત્વા આહ – ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરો નામ છદ્વારરક્ખામત્તકમેવ, આજીવપારિસુદ્ધિ ધમ્મેન સમેન પચ્ચયુપ્પત્તિમત્તકં, પચ્ચયનિસ્સિતં પટિલદ્ધપચ્ચયે ઇદમત્થન્તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનમત્તકં. નિપ્પરિયાયેન પાતિમોક્ખસંવરોવ સીલં. યસ્સ સો ભિન્નો, અયં છિન્નસીસો વિય પુરિસો હત્થપાદે સેસાનિ રક્ખિસ્સતીતિ ન વત્તબ્બો. યસ્સ પન સો અરોગો, અયં અચ્છિન્નસીસો વિય પુરિસો જીવિતં સેસાનિ પુન પાકતિકાનિ કત્વા રક્ખિતું સક્કોતિ. તસ્મા ‘સમ્પન્નસીલા’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરં ઉદ્દિસિત્વા ‘સમ્પન્નપાતિમોક્ખા’તિ તસ્સેવ વેવચનં વત્વા તં વિત્થારેત્વા દસ્સેન્તો ‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતા’તિઆદિમાહા’’તિ.

તત્થ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતાતિ પાતિમોક્ખસંવરેન સમન્નાગતા. આચારગોચરસમ્પન્નાતિ આચારેન ચ ગોચરેન ચ સમ્પન્ના. અણુમત્તેસૂતિ અપ્પમત્તકેસુ. વજ્જેસૂતિ અકુસલધમ્મેસુ. ભયદસ્સાવીતિ ભયદસ્સિનો. સમાદાયાતિ સમ્મા આદિયિત્વા. સિક્ખથ સિક્ખાપદેસૂતિ સિક્ખાપદેસુ તં તં સિક્ખાપદં સમાદિયિત્વા સિક્ખથ. અપિચ સમાદાય સિક્ખથ સિક્ખાપદેસૂતિ યંકિઞ્ચિ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ સિક્ખિતબ્બં કાયિકં વાચસિકઞ્ચ, તં સબ્બં સમાદાય સિક્ખથાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન સબ્બાનેતાનિ પાતિમોક્ખસંવરાદીનિ પદાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તાનિ.

૬૫. આકઙ્ખેય્ય ચેતિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? સીલાનિસંસદસ્સનત્થં. સચેપિ અચિરપબ્બજિતાનં વા દુપ્પઞ્ઞાનં વા એવમસ્સ ‘‘ભગવા સીલં પૂરેથાતિ વદતિ, કો નુ ખો સીલપૂરણે આનિસંસો, કો વિસેસો, કા વડ્ઢી’’તિ? તેસં સત્તરસ આનિસંસે દસ્સેતું એવમાહ. અપ્પેવ નામ એતં સબ્રહ્મચારીનં પિયમનાપતાદિઆસવક્ખયપરિયોસાનં આનિસંસં સુત્વાપિ સીલં પરિપૂરેય્યુન્તિ. વિસકણ્ટકવાણિજો વિય. વિસકણ્ટકવાણિજો નામ ગુળવાણિજો વુચ્ચતિ.

સો કિર ગુળફાણિતખણ્ડસક્ખરાદીનિ સકટેનાદાય પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા ‘‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથ, વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા ‘‘વિસં નામ કક્ખળં, યો નં ખાદતિ, સો મરતિ, કણ્ટકમ્પિ વિજ્ઝિત્વા મારેતિ, ઉભોપેતે કક્ખળા, કો એત્થ આનિસંસો’’તિ ગેહદ્વારાનિ થકેસું, દારકે ચ પલાપેસું. તં દિસ્વા વાણિજો ‘‘અવોહારકુસલા ઇમે ગામિકા, હન્દ ને ઉપાયેન ગણ્હાપેમી’’તિ ‘‘અતિમધુરં ગણ્હથ, અતિસાદું ગણ્હથ, ગુળં ફાણિતં સક્ખરં સમગ્ઘં લબ્ભતિ, કૂટમાસકકૂટકહાપણાદીહિપિ લબ્ભતી’’તિ ઉગ્ઘોસેસિ. તં સુત્વા ગામિકા હટ્ઠતુટ્ઠા આગન્ત્વા બહુમ્પિ મૂલં દત્વા ગહેસું. તત્થ વાણિજસ્સ ‘‘વિસકણ્ટકં ગણ્હથા’’તિ ઉગ્ઘોસનં વિય ભગવતો ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથ…પે… સમાદાય સિક્ખથ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ વચનં. ‘‘ઉભોપેતે કક્ખળા, કો એત્થ આનિસંસો’’તિ ગામિકાનં ચિન્તનં વિય ભગવા ‘‘સમ્પન્નસીલા વિહરથા’’તિ આહ, ‘‘સીલઞ્ચ નામેતં કક્ખળં ફરુસં ખિડ્ડાદિપચ્ચનીકં, કો નુ ખો સમ્પન્નસીલાનં આનિસંસો’’તિ ભિક્ખૂનં ચિન્તનં. અથ તસ્સ વાણિજસ્સ ‘‘અતિમધુરં ગણ્હથા’’તિઆદિવચનં વિય ભગવતો પિયમનાપતાદિઆસવક્ખયપરિયોસાનં સત્તરસઆનિસંસપ્પકાસનત્થં ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે’’તિઆદિવચનં વેદિતબ્બં.

તત્થ આકઙ્ખેય્ય ચેતિ યદિ આકઙ્ખેય્ય યદિ ઇચ્છેય્ય. પિયો ચ અસ્સન્તિ પિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સિતબ્બો, સિનેહુપ્પત્તિયા પદટ્ઠાનભૂતો ભવેય્યન્તિ વુત્તં હોતિ. મનાપોતિ તેસં મનવડ્ઢનકો, તેસં વા મનેન પત્તબ્બો, મેત્તચિત્તેન ફરિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ. ગરૂતિ તેસં ગરુટ્ઠાનિયો પાસાણચ્છત્તસદિસો. ભાવનીયોતિ ‘‘અદ્ધા અયમાયસ્મા જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’’તિ એવં સમ્ભાવનીયો. સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુયેવ પરિપૂરકારી અસ્સ, અનૂનેન પરિપૂરિતાકારેન સમન્નાગતો ભવેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. અજ્ઝત્તં ચેતોસમથમનુયુત્તોતિ અત્તનો ચિત્તસમથે યુત્તો, એત્થ હિ અજ્ઝત્તન્તિ વા અત્તનોતિ વા એતં એકત્થં, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. ભુમ્મત્થે પનેતં સમથન્તિ ઉપયોગવચનં. અનૂતિ ઇમિના ઉપસગ્ગેન યોગે સિદ્ધં. અનિરાકતજ્ઝાનોતિ બહિ અનીહટજ્ઝાનો, અવિનાસિતજ્ઝાનો વા, નીહરણવિનાસત્થઞ્હિ ઇદં નિરાકરણં નામ. થમ્ભં નિરંકત્વા નિવાતવુત્તીતિઆદીસુ ચસ્સ પયોગો દટ્ઠબ્બો.

વિપસ્સનાય સમન્નાગતોતિ સત્તવિધાય અનુપસ્સનાય યુત્તો, સત્તવિધા અનુપસ્સના નામ અનિચ્ચાનુપસ્સના દુક્ખાનુપસ્સના અનત્તાનુપસ્સના નિબ્બિદાનુપસ્સના વિરાગાનુપસ્સના નિરોધાનુપસ્સના પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાતિ. તા વિસુદ્ધિમગ્ગે વિત્થારિતા. બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાનન્તિ વડ્ઢેતા સુઞ્ઞાગારાનં, એત્થ ચ સમથવિપસ્સનાવસેન કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા રત્તિન્દિવં સુઞ્ઞાગારં પવિસિત્વા નિસીદમાનો ભિક્ખુ ‘‘બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ વેદિતબ્બો. એકભૂમકાદિપાસાદે કુરુમાનોપિ પન નેવ સુઞ્ઞાગારાનં બ્રૂહેતાતિ દટ્ઠબ્બોતિ.

એત્તાવતા ચ યથા તણ્હાવિચરિતદેસના પઠમં તણ્હાવસેન આરદ્ધાપિ તણ્હાપદટ્ઠાનત્તા માનદિટ્ઠીનં માનદિટ્ઠિયો ઓસરિત્વા કમેન પપઞ્ચત્તયદેસના જાતા, એવમયં દેસના પઠમં અધિસીલસિક્ખાવસેન આરદ્ધાપિ સીલપદટ્ઠાનત્તા સમથવિપસ્સનાનં સમથવિપસ્સનાયો ઓસરિત્વા કમેન સિક્ખત્તયદેસના જાતાતિ વેદિતબ્બા.

એત્થ હિ ‘‘સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિ એત્તાવતા અધિસીલસિક્ખા વુત્તા. ‘‘અજ્ઝત્તં ચેતોસમથમનુયુત્તો અનિરાકતજ્ઝાનો’’તિ એત્તાવતા અધિચિત્તસિક્ખા, ‘‘વિપસ્સનાય સમન્નાગતો’’તિ એત્તાવતા અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, ‘‘બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ ઇમિના પન સમથવસેન સુઞ્ઞાગારવડ્ઢને અધિચિત્તસિક્ખા, વિપસ્સનાવસેન અધિપઞ્ઞાસિક્ખાતિ એવં દ્વેપિ સિક્ખા સઙ્ગહેત્વા વુત્તા. એત્થ ચ ‘‘અજ્ઝત્તં ચેતોસમથમનુયુત્તો અનિરાકતજ્ઝાનો’’તિ ઇમેહિ પદેહિ સીલાનુરક્ખિકા એવ ચિત્તેકગ્ગતા કથિતા. ‘‘વિપસ્સનાયા’’તિ ઇમિના પદેન સીલાનુરક્ખિકો સઙ્ખારપરિગ્ગહો.

કથં ચિત્તેકગ્ગતા સીલમનુરક્ખતિ? યસ્સ હિ ચિત્તેકગ્ગતા નત્થિ, સો બ્યાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને વિહઞ્ઞતિ, સો બ્યાધિવિહતો વિક્ખિત્તચિત્તો સીલં વિનાસેત્વાપિ બ્યાધિવૂપસમં કત્તા હોતિ. યસ્સ પન ચિત્તેકગ્ગતા અત્થિ, સો તં બ્યાધિદુક્ખં વિક્ખમ્ભેત્વા સમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, સમાપન્નક્ખણે દુક્ખં દૂરાપકતં હોતિ, બલવતરસુખમુપ્પજ્જતિ. એવં ચિત્તેકગ્ગતા સીલં અનુરક્ખતિ.

કથં સઙ્ખારપરિગ્ગહો સીલમનુરક્ખતિ? યસ્સ હિ સઙ્ખારપરિગ્ગહો નત્થિ, તસ્સ ‘‘મમ રૂપં મમ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ અત્તભાવે બલવમમત્તં હોતિ, સો તથારૂપેસુ દુબ્ભિક્ખબ્યાધિભયાદીસુ સમ્પત્તેસુ સીલં વિનાસેત્વાપિ અત્તભાવં પોસેતા હોતિ. યસ્સ પન સઙ્ખારપરિગ્ગહો અત્થિ, તસ્સ અત્તભાવે બલવમમત્તં વા સિનેહો વા ન હોતિ, સો તથારૂપેસુ દુબ્ભિક્ખબ્યાધિભયાદીસુ સમ્પત્તેસુ સચેપિસ્સ અન્તાનિ બહિ નિક્ખમન્તિ, સચેપિ ઉસ્સુસ્સતિ વિસુસ્સતિ, ખણ્ડાખણ્ડિકો વા હોતિ સતધાપિ સહસ્સધાપિ, નેવ સીલં વિનાસેત્વા અત્તભાવં પોસેતા હોતિ. એવં સઙ્ખારપરિગ્ગહો સીલમનુરક્ખતિ. ‘‘બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ ઇમિના પન તસ્સેવ ઉભયસ્સ બ્રૂહના વડ્ઢના સાતચ્ચકિરિયા દસ્સિતા.

એવં ભગવા યસ્મા ‘‘સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચસ્સં મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચા’’તિ ઇમે ચત્તારો ધમ્મે આકઙ્ખન્તેન નત્થઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બં, અઞ્ઞદત્થુ સીલાદિગુણસમન્નાગતેન ભવિતબ્બં, ઇદિસો હિ સબ્રહ્મચારીનં પિયો હોતિ મનાપો ગરુ ભાવનીયો. વુત્તમ્પિ હેતં –

‘‘સીલદસ્સનસમ્પન્નં, ધમ્મટ્ઠં સચ્ચવાદિનં;

અત્તનો કમ્મ કુબ્બાનં, તં જનો કુરુતે પિય’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૧૭);

તસ્મા ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચસ્સં મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચાતિ સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી…પે… સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ વત્વા ઇદાનિ યસ્મા પચ્ચયલાભાદિં પત્થયન્તેનાપિ ઇદમેવ કરણીયં, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ, તસ્મા ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ લાભી અસ્સ’’ન્તિઆદિમાહ. ન ચેત્થ ભગવા લાભનિમિત્તં સીલાદિપરિપૂરણં કથેતીતિ વેદિતબ્બો. ભગવા હિ ઘાસેસનં છિન્નકથો ન વાચં પયુત્તં ભણેતિ, એવં સાવકે ઓવદતિ, સો કથં લાભનિમિત્તં સીલાદિપરિપૂરણં કથેસ્સતિ, પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન પનેતં વુત્તં. યેસઞ્હિ એવં અજ્ઝાસયો ભવેય્ય ‘‘સચે મયં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ન કિલમેય્યામ, સીલાદિં પૂરેતું સક્કુણેય્યામા’’તિ, તેસં અજ્ઝાસયવસેન ભગવા એવમાહ. અપિચ રસાનિસંસો એસ સીલસ્સ, યદિદં ચત્તારો પચ્ચયા નામ. તથા હિ પણ્ડિતમનુસ્સા કોટ્ઠાદીસુ ઠપિતં નીહરિત્વા પુત્તાદીનમ્પિ અદત્વા અત્તનાપિ અપરિભુઞ્જિત્વા સીલવન્તાનં દેન્તીતિ સીલસ્સ સરસાનિસંસદસ્સનત્થં પેતં વુત્તં.

તતિયવારે યેસાહન્તિ યેસં અહં. તેસં તે કારાતિ તેસં દેવાનં વા મનુસ્સાનં વા તે મયિ કતા પચ્ચયદાનકારા. દેવાપિ હિ સીલાદિગુણયુત્તાનં પચ્ચયે દેન્તિ, ન કેવલં મનુસ્સાયેવ, સક્કો વિય આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ. મહપ્ફલા મહાનિસંસાતિ ઉભયમેતં અત્થતો એકં, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. મહન્તં વા લોકિયસુખં ફલન્તીતિ મહપ્ફલા. મહતો લોકુત્તરસુખસ્સ ચ પચ્ચયા હોન્તીતિ મહાનિસંસા. સીલાદિગુણયુત્તસ્સ હિ કટચ્છુભિક્ખાપિ પઞ્ચરતનમત્તાય ભૂમિયા પણ્ણસાલાપિ કત્વા દિન્ના અનેકાનિ કપ્પસહસ્સાનિ દુગ્ગતિવિનિપાતતો રક્ખતિ, પરિયોસાને ચ અમતાય પરિનિબ્બાનધાતુયાપચ્ચયો હોતિ. ‘‘ખીરોદનં અહમદાસિ’’ન્તિઆદીનિ (વિ. વ. ૪૧૩) ચેત્થ વત્થૂનિ, સકલમેવ વા પેતવત્થુ વિમાનવત્થુ ચ સાધકં. તસ્મા પચ્ચયદાયકેહિ અત્તનિ કતાનં કારાનં મહપ્ફલતં ઇચ્છન્તેનાપિ સીલાદિગુણયુત્તેનેવ ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

ચતુત્થવારે ઞાતીતિ સસ્સુસસુરપક્ખિકા. સાલોહિતાતિ એકલોહિતસમ્બદ્ધા પીતિપિતામહાદયો. પેતાતિ પેચ્ચભાવં ગતા. કાલઙ્કતાતિ મતા. તેસં તન્તિ તેસં તં મયિ પસન્નચિત્તતં વા પસન્નેન ચિત્તેન અનુસ્સરણં વા. યસ્સ હિ ભિક્ખુનો કાલઙ્કતો પિતા વા માતા વા ‘‘અમ્હાકં ઞાતકો થેરો સીલવા કલ્યાણધમ્મો’’તિ પસન્નચિત્તો હુત્વા તં ભિક્ખું અનુસ્સરતિ, તસ્સ સો ચિત્તપ્પસાદોપિ તં અનુસ્સરણમત્તમ્પિ મહપ્ફલં મહાનિસંસમેવ હોતિ, અનેકાનિ કપ્પસતસહસ્સાનિ દુગ્ગતિતો વારેતું અન્તે ચ અમતં પાપેતું સમત્થમેવ હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘યે તે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ સીલસમ્પન્ના સમાધિસમ્પન્ના પઞ્ઞા, વિમુત્તિ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનસમ્પન્ના, દસ્સનંપાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહુકારં વદામિ. સવનં, અનુસ્સતિં, અનુપબ્બજ્જં, ઉપસઙ્કમનં, પયિરુપાસનંપાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહુકારં વદામી’’તિ (ઇતિવુ. ૧૦૪). તસ્મા ઞાતિસાલોહિતાનં અત્તનિ ચિત્તપ્પસાદસ્સ અનુસ્સતિયા ચ મહપ્ફલતં ઇચ્છન્તેનાપિ સીલાદિગુણયુત્તેનેવ, ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

૬૬. પઞ્ચમવારે અરતિરતિસહો અસ્સન્તિ અરતિયા રતિયા ચ સહો અભિભવિતા અજ્ઝોત્થરિતા ભવેય્યં. એત્થ ચ અરતીતિ અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ પન્તસેનાસનેસુ ચ ઉક્કણ્ઠા. રતીતિ પઞ્ચકામગુણરતિ. ન ચ મં અરતિ સહેય્યાતિ મઞ્ચ અરતિ ન અભિભવેય્ય ન મદ્દેય્ય ન અજ્ઝોત્થરેય્ય. ઉપ્પન્નન્તિ જાતં નિબ્બત્તં. સીલાદિગુણયુત્તો હિ અરતિઞ્ચ રતિઞ્ચ સહતિ અજ્ઝોત્થરતિ મદ્દિત્વા તિટ્ઠતિ. તસ્મા ઈદિસં અત્તાનં ઇચ્છન્તેનાપિ સીલાદિગુણયુત્તેનેવ ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

છટ્ઠવારે ભયં ચિત્તુત્રાસોપિ આરમ્મણમ્પિ. ભેરવં આરમ્મણમેવ. સેસં પઞ્ચમવારે વુત્તનયમેવ. સીલાદિગુણયુત્તો હિ ભયભેરવં સહતિ અજ્ઝોત્થરતિ મદ્દિત્વા તિટ્ઠતિ અરિયકોટિયવાસીમહાદત્તત્થેરો વિય.

થેરો કિર મગ્ગં પટિપન્નો અઞ્ઞતરં પાસાદિકં અરઞ્ઞં દિસ્વા ‘‘ઇધેવજ્જ સમણધમ્મં કત્વા ગમિસ્સામી’’તિ મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ. રુક્ખદેવતાય દારકા થેરસ્સ સીલતેજેન સકભાવેન સણ્ઠાતું અસક્કોન્તા વિસ્સરમકંસુ. દેવતાપિ રુક્ખં ચાલેસિ. થેરો અચલોવ નિસીદિ. સા દેવતા ધૂમાયિ, પજ્જલિ, નેવ સક્ખિ થેરં ચાલેતું, તતો ઉપાસકવણ્ણેનાગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. ‘‘કો એસો’’તિ વુત્તા ‘‘અહં, ભન્તે, એતસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા’’તિ અવોચ. ત્વં એતે વિકારે અકાસીતિ. આમ ભન્તેતિ. કસ્માતિ ચ વુત્તા આહ – ‘‘તુમ્હાકં, ભન્તે, સીલતેજેન દારકા સકભાવેન સણ્ઠાતું અસક્કોન્તા વિસ્સરમકંસુ, સાહં તુમ્હે પલાપેતું એવમકાસિ’’ન્તિ. થેરો આહ – ‘‘અથ કસ્મા ઇધ, ભન્તે, મા વસથ, મય્હં અફાસૂતિ પટિકચ્ચેવ નાવચાસિ. ઇદાનિ પન મા કિઞ્ચિ અવચ, અરિયકોટિયમહાદત્તો અમનુસ્સભયેન ગતોતિ વચનતો લજ્જામિ, તેનાહં ઇધેવ વસિસ્સં, ત્વં પન અજ્જેકદિવસં યત્થ કત્થચિ વસાહી’’તિ. એવં સીલાદિગુણયુત્તો ભયભેરવસહો હોતિ. તસ્મા ઈદિસમત્તાનં ઇચ્છન્તેનાપિ સીલાદિગુણયુત્તેનેવ ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

સત્તમવારે આભિચેતસિકાનન્તિ અભિચેતોતિ અભિક્કન્તં વિસુદ્ધચિત્તં વુચ્ચતિ, અધિચિત્તં વા, અભિચેતસિ જાતાનિ આભિચેતસિકાનિ, અભિચેતો સન્નિસ્સિતાનીતિ વા આભિચેતસિકાનિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાનં. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો વુચ્ચતિ, તત્થ સુખવિહારભૂતાનન્તિ અત્થો, રૂપાવચરજ્ઝાનાનમેતં અધિવચનં. તાનિ હિ અપ્પેત્વા નિસિન્ના ઝાયિનો ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અસંકિલિટ્ઠં નેક્ખમ્મસુખં વિન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. નિકામલાભીતિ નિકામેન લાભી અત્તનો ઇચ્છાવસેન લાભી, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકિચ્છલાભીતિ સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વા સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકસિરલાભીતિ અકસિરાનં વિપુલાનં લાભી, યથાપરિચ્છેદેયેવ વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. એકચ્ચો હિ લાભીયેવ હોતિ, ન પન સક્કોતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું. એકચ્ચો સક્કોતિ તથા સમાપજ્જિતું, પારિબન્ધિકે પન કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતિ. એકચ્ચો તથા સમાપજ્જતિ, પારિબન્ધિકે ચ અકિચ્છેનેવ વિક્ખમ્ભેતિ, ન સક્કોતિ નાળિકાયન્તં વિય યથાપરિચ્છેદેયેવ ચ વુટ્ઠાતું. યો પન ઇમં તિવિધમ્પિ સમ્પદં ઇચ્છતિ, સોપિ સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારીતિ.

એવં અભિઞ્ઞાપાદકે ઝાને વુત્તે કિઞ્ચાપિ અભિઞ્ઞાનં વારો આગતો, અથ ખો નં ભગવા અગ્ગહેત્વાવ યસ્મા ન કેવલં અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનાનિ ચ અભિઞ્ઞાયોયેવ ચ સીલાનં આનિસંસો, અપિચ ખો ચત્તારિ આરુપ્પઝાનાનિપિ તયો ચ હેટ્ઠિમા અરિયમગ્ગા, તસ્મા તં સબ્બં પરિયાદિયિત્વા દસ્સેતું આકઙ્ખેય્ય ચે…પે… યે તે સન્તાતિ એવમાદિમાહ.

તત્થ સન્તાતિ અઙ્ગસન્તતાય ચેવ આરમ્મણસન્તતાય ચ. વિમોક્ખાતિ પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુત્તત્તા આરમ્મણે ચ અધિમુત્તત્તા. અતિક્કમ્મ રૂપેતિ રૂપાવચરજ્ઝાને અતિક્કમિત્વા, યે તે વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે સન્તાતિ પદસમ્બન્ધો, ઇતરથા હિ અતિક્કમ્મ રૂપે કિં કરોતીતિ ન પઞ્ઞાયેય્યું. આરુપ્પાતિ આરમ્મણતો ચ વિપાકતો ચ રૂપવિરહિતા. કાયેન ફુસિત્વાતિ નામકાયેન ફુસિત્વા પાપુણિત્વા, અધિગન્ત્વાતિ વુત્તં હોતિ. સેસં વુત્તાનમેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘યોપિ ભિક્ખુ ઇમે વિમોક્ખે ફુસિત્વા વિહરિતુકામો, સોપિ સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિ.

૬૭. નવમવારે તિણ્ણં સંયોજનાનન્તિ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં બન્ધનાનં. તાનિ હિ સંયોજેન્તિ ખન્ધગતિભવાદીહિ ખન્ધગતિભવાદયો, કમ્મં વા ફલેન, તસ્મા સંયોજનાનીતિ વુચ્ચન્તિ, બન્ધનાનીતિ અત્થો. પરિક્ખયાતિ પરિક્ખયેન. સોતાપન્નોતિ સોતં આપન્નો. સોતોતિ ચ મગ્ગસ્સેતં અધિવચનં. સોતાપન્નોતિ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલસ્સ. યથાહ ‘‘સોતો સોતોતિ હિદં, સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમો નુ ખો, સારિપુત્ત, સોતોતિ? અયમેવ હિ, ભન્તે, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો. સેય્યથિદં, સમ્માદિટ્ઠિ…પે… સમ્માસમાધીતિ. સોતાપન્નો સોતાપન્નોતિ હિદં, સારિપુત્ત, વુચ્ચતિ. કતમો નુ ખો, સારિપુત્ત, સોતાપન્નોતિ? યો હિ, ભન્તે, ઇમિના અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેન સમન્નાગતો, અયં વુચ્ચતિ સોતાપન્નો, યોયં આયસ્મા એવંનામો એવંગોત્તો’’તિ. ઇધ પન મગ્ગેન ફલસ્સ નામં દિન્નં, તસ્મા ફલટ્ઠો ‘‘સોતાપન્નો’’તિ વેદિતબ્બો. અવિનિપાતધમ્મોતિ વિનિપાતેતીતિ વિનિપાતો, નાસ્સ વિનિપાતો ધમ્મોતિ અવિનિપાતધમ્મો, ન અત્તાનં અપાયે વિનિપાતસભાવોતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા? યે ધમ્મા અપાયગમનિયા, તેસં પહીનત્તા. સમ્બોધિ પરં અયનં ગતિ અસ્સાતિ સમ્બોધિપરાયણો, ઉપરિમગ્ગત્તયં અવસ્સં સમ્પાપકોતિ અત્થો. કસ્મા? પટિલદ્ધપઠમમગ્ગત્તા. સીલેસ્વેવાતિ ઈદિસો હોતુકામોપિ સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરણારીતિ.

દસમવારે પઠમમગ્ગેન પરિક્ખીણાનિપિ તીણિ સંયોજનાનિ સકદાગામિમગ્ગસ્સ વણ્ણભણનત્થં વુત્તાનિ. રાગદોસમોહાનં તનુત્તાતિ એતેસં તનુભાવેન, તનુત્તકરણેનાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ દ્વીહિ કારણેહિ તનુત્તં વેદિતબ્બં અધિચ્ચુપ્પત્તિયા ચ પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય ચ. સકદાગામિસ્સ હિ વટ્ટાનુસારિમહાજનસ્સેવ કિલેસા અભિણ્હં ન ઉપ્પજ્જન્તિ, કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ વિરળાકારા હુત્વા, વિરળવાપિતે ખેત્તે અઙ્કુરા વિય. ઉપ્પજ્જમાનાપિ ચ વટ્ટાનુસારિમહાજનસ્સેવ મદ્દન્તા ફરન્તા છાદેન્તા અન્ધકારં કરોન્તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, મન્દમન્દા ઉપ્પજ્જન્તિ તનુકાકારા હુત્વા, અબ્ભપટલમિવ મક્ખિકાપત્તમિવ ચ.

તત્થ કેચિ થેરા ભણન્તિ ‘‘સકદાગામિસ્સ કિલેસા કિઞ્ચાપિ ચિરેન ઉપ્પજ્જન્તિ, બહલાવ ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા હિસ્સ પુત્તા ચ ધીતરો ચ દિસ્સન્તી’’તિ, એતં પન અપ્પમાણં. પુત્તધીતરો હિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગપરામસનમત્તેનપિ હોન્તીતિ. દ્વીહિયેવ કારણેહિસ્સ કિલેસાનં તનુત્તં વેદિતબ્બં અધિચ્ચુપ્પત્તિયા ચ પરિયુટ્ઠાનમન્દતાય ચાતિ.

સકદાગામીતિ સકિં આગમનધમ્મો. સકિદેવ ઇમં લોકં આગન્ત્વાતિ એકવારંયેવ ઇમં મનુસ્સલોકં પટિસન્ધિવસેન આગન્ત્વા. યોપિ હિ ઇધ સકદાગામિમગ્ગં ભાવેત્વા ઇધેવ પરિનિબ્બાતિ, સોપિ ઇધ ન ગહિતો. યોપિ ઇધ મગ્ગં ભાવેત્વા દેવેસુ ઉપપજ્જિત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાતિ. યોપિ દેવલોકે મગ્ગં ભાવેત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાતિ. યોપિ દેવલોકે મગ્ગં ભાવેત્વા ઇધેવ મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તિત્વા પરિનિબ્બાતિ. યો પન ઇધ મગ્ગં ભાવેત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તો, તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા પુન ઇધેવ ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાતિ, અયમિધ ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. દુક્ખસ્સન્તં કરેય્યન્તિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પરિચ્છેદં કરેય્યં. સીલેસ્વેવાતિ ઈદિસો હોતુકામોપિ સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારીતિ.

એકાદસમવારે પઞ્ચન્નન્તિ ગણનપરિચ્છેદો. ઓરમ્ભાગિયાનન્તિ ઓરં વુચ્ચતિ હેટ્ઠા, હેટ્ઠાભાગિયાનન્તિ અત્થો, કામાવચરલોકે ઉપ્પત્તિપચ્ચયાનન્તિ અધિપ્પાયો. સંયોજનાનન્તિ બન્ધનાનં, તાનિ કામરાગબ્યાપાદસંયોજનેહિ સદ્ધિં પુબ્બે વુત્તસંયોજનાનેવ વેદિતબ્બાનિ. યસ્સ હિ એતાનિ અપ્પહીનાનિ, સો કિઞ્ચાપિ ભવગ્ગે ઉપ્પન્નો હોતિ, અથ ખો આયુપરિક્ખયા કામાવચરે નિબ્બત્તતિયેવ, ગિલિતબલિસમચ્છૂપમો સ્વાયં પુગ્ગલો દીઘસુત્તકેન પાદે બદ્ધવિહઙ્ગૂપમો ચાતિ વેદિતબ્બો. પુબ્બે વુત્તાનમ્પિ ચેત્થ વચનં વણ્ણભણનત્થમેવાતિ વેદિતબ્બં. ઓપપાતિકોતિ સેસયોનિપટિક્ખેપવચનમેતં. તત્થપરિનિબ્બાયીતિ તત્થેવ બ્રહ્મલોકે પરિનિબ્બાયી. અનાવત્તિધમ્મો તસ્મા લોકાતિ તતો બ્રહ્મલોકા પટિસન્ધિવસેન પુન અનાવત્તિસભાવો. સીલેસ્વેવાતિ ઈદિસો હોતુકામોપિ સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારીતિ.

૬૮. એવં અનાગામિમગ્ગે વુત્તે કિઞ્ચાપિ ચતુત્થમગ્ગસ્સ વારો આગતો, અથ ખો નં ભગવા અગ્ગહેત્વાવ યસ્મા ન કેવલા આસવક્ખયાભિઞ્ઞા એવ સીલાનં આનિસંસો, અપિચ ખો લોકિયપઞ્ચાભિઞ્ઞાયોપિ, તસ્મા તાપિ દસ્સેતું, યસ્મા ચ આસવક્ખયે કથિતે દેસના નિટ્ઠિતા હોતિ, એવઞ્ચ સતિ ઇમેસં ગુણાનં અકથિતત્તા અયં કથા મુણ્ડાભિઞ્ઞાકથા નામ ભવેય્ય, તસ્મા ચ અભિઞ્ઞાપારિપૂરિં કત્વા દસ્સેતુમ્પિ, યસ્મા ચ અનાગામિમગ્ગે ઠિતસ્સ સુખેન ઇદ્ધિવિકુપ્પના ઇજ્ઝતિ, સમાધિપરિબન્ધાનં કામરાગબ્યાપાદાનં સમૂહતત્તા, અનાગામી હિ સીલેસુ ચ સમાધિમ્હિ ચ પરિપૂરકારી, તસ્મા યુત્તટ્ઠાનેયેવ લોકિયાભિઞ્ઞાયો દસ્સેતુમ્પિ ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે…પે… અનેકવિહિત’’ન્તિ એવમાદિમાહાતિ અયમનુસન્ધિ.

તત્થ ‘‘અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધ’’ન્તિઆદિના નયેન આગતાનં પઞ્ચન્નમ્પિ લોકિયાભિઞ્ઞાનં પાળિવણ્ણના સદ્ધિં ભાવનાનયેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા.

૬૯. છટ્ઠાભિઞ્ઞાય આસવાનં ખયાતિ અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં ખયા. અનાસવન્તિ આસવવિરહિતં. ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ એત્થ ચેતોવચનેન અરહત્તફલસમ્પયુત્તોવ સમાધિ, પઞ્ઞાવચનેન તંસમ્પયુત્તા પઞ્ઞાવ વુત્તા. તત્થ ચ સમાધિ રાગતો વિમુત્તત્તા ચેતોવિમુત્તિ, પઞ્ઞા અવિજ્જાય વિમુત્તત્તા પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્ચેતં ભગવતા ‘‘યો હિસ્સ, ભિક્ખવે, સમાધિ, તદસ્સ સમાધિન્દ્રિયં. યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા, તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ, અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ, અપિચેત્થ સમથફલં ચેતોવિમુત્તિ, વિપસ્સનાફલં પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા.

દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનોયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, અપરપચ્ચયેન ઞત્વાતિ અત્થો. ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્યન્તિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વિહરેય્યં. સીલેસ્વેવાતિ એવં સબ્બાસવે નિદ્ધુનિત્વા ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં અધિગન્તુકામોપિ સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારીતિ.

એવં ભગવા સીલાનિસંસકથં યાવ અરહત્તા કથેત્વા ઇદાનિ સબ્બમ્પિ તં સીલાનિસંસં સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેન્તો નિગમનં આહ ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે…પે… ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો, ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથ…પે… સમાદાય સિક્ખથ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ ઇતિ યં તં મયા પુબ્બે એવં વુત્તં, ઇદં સબ્બમ્પિ સમ્પન્નસીલો ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો હોતિ મનાપો, ગરુ ભાવનીયો પચ્ચયાનં લાભી, પચ્ચયદાયકાનં મહપ્ફલકરો, પુબ્બઞાતીનં અનુસ્સરણચેતનાય ફલમહત્તકરો, અરતિરતિસહો, ભયભેરવસહો, રૂપાવચરજ્ઝાનાનં અરૂપાવચરજ્ઝાનાનઞ્ચ લાભી, હેટ્ઠિમાનિ તીણિ સામઞ્ઞફલાનિ પઞ્ચ લોકિયાભિઞ્ઞા આસવક્ખયઞાણન્તિ ચ ઇમે ચ ગુણે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્તા હોતિ, એતં પટિચ્ચ ઇદં સન્ધાય વુત્તન્તિ. ઇદમવોચ ભગવા, અત્તમના તે ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

આકઙ્ખેય્યસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.