૭. વત્થસુત્તવણ્ણના

૭૦. એવં મે સુતન્તિ વત્થસુત્તં. તત્થ સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, વત્થન્તિ ઉપમાવચનમેવેતં. ઉપમં કરોન્તો ચ ભગવા કત્થચિ પઠમંયેવ ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેતિ, કત્થચિ પઠમમત્થં દસ્સેત્વા પચ્છા ઉપમં, કત્થચિ ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેતિ, કત્થચિ અત્થેન ઉપમં.

તથા હેસ – ‘‘સેય્યથાપિસ્સુ, ભિક્ખવે, દ્વે અગારા સદ્વારા, તત્થ ચક્ખુમા પુરિસો મજ્ઝે ઠિતો પસ્સેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૬૧) સકલમ્પિ દેવદૂતસુત્તં ઉપમં પઠમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેન્તો આહ. ‘‘તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છતિ, સેય્યથાપિ આકાસે’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૩૮; પટિ. મ. ૧.૧૦૨) પન નયેન સકલમ્પિ ઇદ્ધિવિધમત્થં પઠમં દસ્સેત્વા પચ્છા ઉપમં દસ્સેન્તો આહ. ‘‘સેય્યથાપિ બ્રાહ્મણપુરિસો સારત્થિકો સારગવેસી’’તિઆદિનાવ (મ. નિ. ૧.૩૧૮) નયેન સકલમ્પિ ચૂળસારોપમસુત્તં ઉપમાય અત્થં પરિવારેત્વા દસ્સેન્તો આહ. ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, એકચ્ચે કુલપુત્તા ધમ્મં પરિયાપુણન્તિ સુત્તં…પે… સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો અલગદ્દત્થિકો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૮) નયેન સકલમ્પિ અલગદ્દસુત્તં મહાસારોપમસુત્તન્તિ એવમાદીનિ સુત્તાનિ અત્થેન ઉપમં પરિવારેત્વા દસ્સેન્તો આહ.

સ્વાયં ઇધ પઠમં ઉપમં દસ્સેત્વા પચ્છા અત્થં દસ્સેતિ. કસ્મા પનેવં ભગવા દસ્સેતીતિ? પુગ્ગલજ્ઝાસયેન વા દેસનાવિલાસેન વા. યે હિ પુગ્ગલા પઠમં ઉપમં દસ્સેત્વા વુચ્ચમાનમત્થં સુખેન પટિવિજ્ઝન્તિ, તેસં પઠમં ઉપમં દસ્સેતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. યસ્સા ચ ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા દેસનાવિલાસં પત્તો હોતિ, તસ્સા સુપ્પટિવિદ્ધા. તસ્મા એસ દેસનાવિલાસમ્પત્તો ધમ્મિસ્સરો ધમ્મરાજા, સો યથા યથા ઇચ્છતિ, તથા તથા ધમ્મં દેસેતીતિ એવં ઇમિના પુગ્ગલજ્ઝાસયેન વા દેસનાવિલાસેન વા એવં દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બો.

તત્થ વત્થન્તિ પકતિપરિસુદ્ધં વત્થં. સંકિલિટ્ઠં મલગ્ગહિતન્તિ આગન્તુકેન પંસુરજાદિના સંકિલેસેન સંકિલિટ્ઠં, સેદજલ્લિકાદિના મલેન ગહિતત્તા મલગ્ગહિતં. રઙ્ગજાતેતિ એત્થ રઙ્ગમેવ રઙ્ગજાતં. ઉપસંહરેય્યાતિ ઉપનામેય્ય. યદિ નીલકાયાતિ નીલકાય વા, નીલકત્થાય વાતિ વુત્તં હોતિ. એવં સબ્બત્થ. રજકો હિ નીલકત્થાય ઉપસંહરન્તો કંસનીલપલાસનીલાદિકે નીલરઙ્ગે ઉપસંહરતિ. પીતકત્થાય ઉપસંહરન્તો કણિકારપુપ્ફસદિસે પીતકરઙ્ગે. લોહિતકત્થાય ઉપસંહરન્તો બન્ધુજીવકપુપ્ફસદિસે લોહિતકરઙ્ગે. મઞ્જિટ્ઠકત્થાય ઉપસંહરન્તો કણવીરપુપ્ફસદિસે મન્દરત્તરઙ્ગે. તેન વુત્તં ‘‘યદિ નીલકાય…પે… યદિ મઞ્જિટ્ઠકાયા’’તિ.

દુરત્તવણ્ણમેવસ્સાતિ દુટ્ઠુ રઞ્જિતવણ્ણમેવ અસ્સ. અપરિસુદ્ધવણ્ણમેવસ્સાતિ નીલવણ્ણોપિસ્સ પરિસુદ્ધો ન ભવેય્ય, સેસવણ્ણોપિ. તાદિસઞ્હિ વત્થં નીલકુમ્ભિયા પક્ખિત્તમ્પિ સુનીલં ન હોતિ, સેસકુમ્ભીસુ પક્ખિત્તમ્પિ પીતકાદિવણ્ણં ન હોતિ, મિલાતનીલ કુરણ્ડ-કણિકાર-બન્ધુજીવક-કણવીરપુપ્ફવણ્ણમેવ હોતિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ તં વત્થં કિસ્સ હેતુ કિં કારણા ઈદિસં હોતિ, તસ્મિં વા વત્થે રઙ્ગજાતં કિસ્સ હેતુ ઈદિસં દુરત્તવણ્ણં અપરિસુદ્ધવણ્ણં હોતીતિ? યસ્મા પનસ્સ વત્થસ્સ સંકિલિટ્ઠભાવોયેવેત્થ કારણં, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ, તસ્મા ‘‘અપરિસુદ્ધત્તા, ભિક્ખવે, વત્થસ્સા’’તિ આહ.

એવમેવ ખોતિ ઉપમાસમ્પટિપાદનં. ચિત્તે સંકિલિટ્ઠેતિ ચિત્તમ્હિ સંકિલિટ્ઠમ્હિ. કસ્મા પન ભગવા સંકિલિટ્ઠવત્થેન ઓપમ્મં અકાસીતિ ચે, વાયામમહપ્ફલદસ્સનત્થં. યથા હિ આગન્તુકેહિ મલેહિ સંકિલિટ્ઠં વત્થં પકતિયા પણ્ડરત્તા પુન ધોવીયમાનં પણ્ડરં હોતિ, ન તત્થ જાતિકાળકે વિય એળકલોમે વાયામો નિપ્ફલો હોતિ, એવં ચિત્તમ્પિ આગન્તુકેહિ કિલેસેહિ સંકિલિટ્ઠં. પકતિયા પન તં સકલેપિ પટિસન્ધિભવઙ્ગવારે પણ્ડરમેવ. યથાહ – ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૫૧). તં વિસોધીયમાનં સક્કા પભસ્સરતરં કાતું, ન તત્થ વાયામો નિપ્ફલોતિ એવં વાયામમહપ્ફલદસ્સનત્થં સંકિલિટ્ઠવત્થેન ઓપમ્મં અકાસીતિ વેદિતબ્બો.

દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખાતિ ઈદિસે ચિત્તે દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખિતબ્બા, દુગ્ગતિં એવ એસ પાપુણિસ્સતિ, નાઞ્ઞન્તિ એવં દુગ્ગતિ ઇચ્છિતબ્બા, અવસ્સં ભાવીતિ વુત્તં હોતિ. સા ચાયં દુગ્ગતિ નામ પટિપત્તિદુગ્ગતિ, ગતિદુગ્ગતીતિ દુવિધા હોતિ. પટિપત્તિદુગ્ગતિપિ અગારિયપટિપત્તિદુગ્ગતિ, અનગારિયપટિપત્તિદુગ્ગતીતિ દુવિધા હોતિ.

અગારિયો હિ સંકિલિટ્ઠચિત્તો પાણમ્પિ હનતિ, અદિન્નમ્પિ આદિયતિ, સકલેપિ દસ અકુસલકમ્મપથે પૂરેતિ, અયમસ્સ અગારિયપટિપત્તિદુગ્ગતિ. સો તત્થ ઠિતો કાયસ્સ ભેદા નિરયમ્પિ ગચ્છતિ, તિરચ્છાનયોનિમ્પિ, પેત્તિવિસયમ્પિ ગચ્છતિ, અયમસ્સ ગતિદુગ્ગતિ.

અનગારિયોપિ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિતો સંકિલિટ્ઠચિત્તો દૂતેય્યપહિણગમનં ગચ્છતિ, વેજ્જકમ્મં કરોતિ, સઙ્ઘભેદાય ચેતિયભેદાય પરક્કમતિ, વેળુદાનાદીહિ જીવિકં કપ્પેતિ, સકલમ્પિ અનાચારં અગોચરઞ્ચ પરિપૂરેતિ, અયમસ્સ અનગારિયપટિપત્તિદુગ્ગતિ.સો તત્થ ઠિતો કાયસ્સ ભેદા નિરયમ્પિ ગચ્છતિ, તિરચ્છાનયોનિમ્પિ, પેત્તિવિસયમ્પિ ગચ્છતિ સમણયક્ખો નામ હોતિ સમણપેતો, આદિત્તેહિ સઙ્ઘાટિઆદીહિ સમ્પજ્જલિતકાયો અટ્ટસ્સરં કરોન્તો વિચરતિ, અયમસ્સ ગતિદુગ્ગતિ.

સેય્યથાપીતિ સુક્કપક્ખં દસ્સેતુમારદ્ધો, તસ્સત્થો કણ્હપક્ખે વુત્તપચ્ચનીકેનેવ વેદિતબ્બો. એત્થાપિ ચ સુગતિ નામ પટિપત્તિસુગતિ ગતિસુગતીતિ દુવિધા હોતિ. પટિપત્તિસુગતિપિ અગારિયપટિપત્તિસુગતિ અનગારિયપટિપત્તિસુગતીતિ દુવિધા હોતિ. અગારિયો હિ પરિસુદ્ધચિત્તો પાણાતિપાતાપિ વિરમતિ, અદિન્નાદાનાપિ, સકલેપિ દસ કુસલકમ્મપથે પરિપૂરેતિ, અયમસ્સ અગારિયપટિપત્તિસુગતિ. સો તત્થ ઠિતો કાયસ્સ ભેદા મનુસ્સમહન્તતમ્પિ દેવમહન્તતમ્પિ ઉપપજ્જતિ, અયમસ્સ ગતિસુગતિ.

અનગારિયોપિ ઇમસ્મિં સાસને પબ્બજિત્વા પરિસુદ્ધચિત્તો ચતુપારિસુદ્ધિસીલં સોધેતિ, તેરસ ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયતિ, અટ્ઠતિંસારમ્મણેસુ અત્તનો અનુકૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા પન્તસેનાસને પટિસેવમાનો કસિણપરિકમ્મં કત્વા ઝાનસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેતિ, સોતાપત્તિમગ્ગં ભાવેતિ…પે… અનાગામિમગ્ગં ભાવેતિ, અયમસ્સ અનગારિયપટિપત્તિસુગતિ. સો તત્થ ઠિતો કાયસ્સ ભેદા મનુસ્સલોકે વા તીસુ મહાકુલેસુ, છસુ વા કામાવચરદેવેસુ, દસસુ વા બ્રહ્મભવનેસુ, પઞ્ચસુ વા સુદ્ધાવાસેસુ, ચતૂસુ વા આરુપ્પેસુ ઉપપજ્જતિ, અયમસ્સ ગતિસુગતીતિ.

૭૧. એવં સંકિલિટ્ઠે ચિત્તે દુગ્ગતિ પાટિકઙ્ખા, અસંકિલિટ્ઠે ચ સુગતીતિ વત્વા ઇદાનિ યેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ચિત્તં સંકિલિટ્ઠં હોતિ, તે દસ્સેન્તો કતમે ચ, ભિક્ખવે, ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા? અભિજ્ઝા વિસમલોભોતિઆદિમાહ.

તત્થ સકભણ્ડે છન્દરાગો અભિજ્ઝા, પરભણ્ડે વિસમલોભો. અથ વા સકભણ્ડે વા પરભણ્ડે વા હોતુ, યુત્તપત્તટ્ઠાને છન્દરાગો અભિજ્ઝા, અયુત્તાપત્તટ્ઠાને વિસમલોભો. થેરો પનાહ ‘‘કિસ્સ વિનિબ્ભોગં કરોથ, યુત્તે વા અયુત્તે વા હોતુ, ‘રાગો વિસમં દોસો વિસમં મોહો વિસમ’ન્તિ (વિભ. ૯૨૪) વચનતો ન કોચિ લોભો અવિસમો નામ, તસ્મા લોભોયેવ અભિજ્ઝાયનટ્ઠેન અભિજ્ઝા, વિસમટ્ઠેન વિસમં, એકત્થમેતં બ્યઞ્જનમેવ નાન’’ન્તિ. સો પનેસ અભિજ્ઝાવિસમલોભો ઉપ્પજ્જિત્વા ચિત્તં દૂસેતિ, ઓભાસિતું ન દેતિ. તસ્મા ‘‘ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’’તિ વુચ્ચતિ.

યથા ચેસ, એવં નવવિધઆઘાતવત્થુસમ્ભવો બ્યાપાદો. દસવિધઆઘાતવત્થુસમ્ભવો કોધો. પુનપ્પુનં ચિત્તપરિયોનન્ધનો ઉપનાહો. અગારિયસ્સ વા અનગારિયસ્સ વા સુકતકરણવિનાસનો મક્ખો. અગારિયોપિ હિ કેનચિ અનુકમ્પકેન દલિદ્દો સમાનો ઉચ્ચે ઠાને ઠપિતો, અપરેન સમયેન ‘‘કિં તયા મય્હં કત’’ન્તિ તસ્સ સુકતકરણં વિનાસેતિ. અનગારિયોપિ સામણેરકાલતો પભુતિ આચરિયેન વા ઉપજ્ઝાયેન વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાહિ ચ અનુગ્ગહેત્વા ધમ્મકથાનયપકરણકોસલ્લાદીનિ સિક્ખાપિતો, અપરેન સમયેન રાજરાજમહામત્તાદીહિ સક્કતો ગરુકતો આચરિયુપજ્ઝાયેસુ અચિત્તીકતો ચરમાનો ‘‘અયં અમ્હેહિ દહરકાલે એવં અનુગ્ગહિતો સંવડ્ઢિતો ચ, અથ પનિદાનિ નિસ્સિનેહો જાતો’’તિ વુચ્ચમાનો ‘‘કિં મય્હં તુમ્હેહિ કત’’ન્તિ તેસં સુકતકરણં વિનાસેતિ, તસ્સ સો સુકતકરણવિનાસનો મક્ખો ઉપ્પજ્જિત્વા ચિત્તં દૂસેતિ, ઓભાસિતું ન દેતિ. તસ્મા ‘‘ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’’તિ વુચ્ચતિ.

યથા ચાયં, એવં બહુસ્સુતેપિ પુગ્ગલે અજ્ઝોત્થરિત્વા ‘‘ઈદિસસ્સ ચેવ બહુસ્સુતસ્સ અનિયતા ગતિ, તવ વા મમ વા કો વિસેસો’’તિઆદિના નયેન ઉપ્પજ્જમાનો યુગગ્ગાહગાહી પળાસો. પરેસં સક્કારાદીનિ ખીયના ઇસ્સા. અત્તનો સમ્પત્તિયા પરેહિ સાધારણભાવં અસહમાનં મચ્છરિયં. વઞ્ચનિકચરિયભૂતા માયા. કેરાટિકભાવેન ઉપ્પજ્જમાનં સાઠેય્યં. કેરાટિકો હિ આયતનમચ્છો વિય હોતિ. આયતનમચ્છો નામ કિર મચ્છાનં નઙ્ગુટ્ઠં દસ્સેતિ સપ્પાનં સીસં, ‘‘તુમ્હેહિ સદિસો અહ’’ન્તિ જાનાપેતું. એવમેવ કેરાટિકો પુગ્ગલો યં યં સુત્તન્તિકં વા આભિધમ્મિકં વા ઉપસઙ્કમતિ, તં તં એવં વદતિ ‘‘અહં તુમ્હાકં બદ્ધચરો, તુમ્હે મય્હં અનુકમ્પકા, નાહં તુમ્હે મુઞ્ચામી’’તિ ‘‘એવમેતે ‘સગારવો અયં અમ્હેસુ સપ્પતિસ્સો’તિ મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ. તસ્સેતં કેરાટિકભાવેન ઉપ્પજ્જમાનં સાઠેય્યં ઉપ્પજ્જિત્વા ચિત્તં દૂસેતિ, ઓભાસિતું ન દેતિ. તસ્મા ‘‘ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’’તિ વુચ્ચતિ.

યથા ચેતં, એવં વાતભરિતભસ્તસદિસથદ્ધભાવપગ્ગહિતસિરઅનિવાતવુત્તિકારકરણો થમ્ભો. તદુત્તરિકરણો સારમ્ભો. સો દુવિધેન લબ્ભતિ અકુસલવસેન ચેવ કુસલવસેન ચ. તત્થ અગારિયસ્સ પરેન કતં અલઙ્કારાદિં દિસ્વા તદ્દિગુણકરણેન ઉપ્પજ્જમાનો, અનગારિયસ્સ ચ યત્તકં યત્તકં પરો પરિયાપુણાતિ વા કથેતિ વા, માનવસેન તદ્દિગુણતદ્દિગુણકરણેન ઉપ્પજ્જમાનો અકુસલો. અગારિયસ્સ પન પરં એકં સલાકભત્તં દેન્તં દિસ્વા અત્તના દ્વે વા તીણિ વા દાતુકામતાય ઉપ્પજ્જમાનો, અનગારિયસ્સ ચ પરેન એકનિકાયે ગહિતે માનં અનિસ્સાય કેવલં તં દિસ્વા અત્તના આલસિયં અભિભુય્ય દ્વે નિકાયે ગહેતુકામતાય ઉપ્પજ્જમાનો કુસલો. ઇધ પન અકુસલો અધિપ્પેતો. અયઞ્હિ ઉપ્પજ્જિત્વા ચિત્તં દૂસેતિ, ઓભાસિતું ન દેતિ. તસ્મા ‘‘ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’’તિ વુચ્ચતિ.

યથા ચાયં, એવં જાતિઆદીનિ નિસ્સાય ચિત્તસ્સ ઉણ્ણતિવસેન પવત્તમાનો માનો, અચ્ચુણ્ણતિવસેન અતિમાનો, મદગ્ગહણાકારો મદો, કામગુણેસુ ચિત્તવોસ્સગ્ગવસેન ઉપ્પજ્જમાનો પમાદો ઉપ્પજ્જિત્વા ચિત્તં દૂસેતિ, ઓભાસિતું ન દેતિ. તસ્મા ‘‘ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો’’તિ વુચ્ચતિ.

કસ્મા પન ભગવા ઉપક્કિલેસં દસ્સેન્તો લોભમાદિં કત્વા દસ્સેતીતિ? તસ્સ પઠમુપ્પત્તિતો. સબ્બસત્તાનઞ્હિ યત્થ કત્થચિ ઉપપન્નાનં અન્તમસો સુદ્ધાવાસભૂમિયમ્પિ સબ્બપઠમં ભવનિકન્તિવસેન લોભો ઉપ્પજ્જતિ, તતો અત્તનો અત્તનો અનુરૂપપચ્ચયં પટિચ્ચ યથાસમ્ભવં ઇતરે, ન ચ એતે સોળસેવ ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસા, એતેન પન નયેન સબ્બેપિ કિલેસા ગહિતાયેવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બા.

૭૨. એત્તાવતા સંકિલેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વોદાનં દસ્સેન્તો સ ખો સો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. તત્થ ઇતિ વિદિત્વાતિ એવં જાનિત્વા. પજહતીતિ સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન અરિયમગ્ગેન પજહતિ. તત્થ કિલેસપટિપાટિયા મગ્ગપટિપાટિયાતિ દ્વિધા પહાનં વેદિતબ્બં. કિલેસપટિપાટિયા તાવ અભિજ્ઝાવિસમલોભો થમ્ભો સારમ્ભો માનો અતિમાનો મદોતિ ઇમે છ કિલેસા અરહત્તમગ્ગેન પહીયન્તિ. બ્યાપાદો કોધો ઉપનાહો પમાદોતિ ઇમે ચત્તારો કિલેસા અનાગામિમગ્ગેન પહીયન્તિ. મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યન્તિ ઇમે છ સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તીતિ. મગ્ગપટિપાટિયા પન, સોતાપત્તિમગ્ગેન મક્ખો પળાસો ઇસ્સા મચ્છરિયં માયા સાઠેય્યન્તિ ઇમે છ પહીયન્તિ. અનાગામિમગ્ગેન બ્યાપાદો કોધો ઉપનાહો પમાદોતિ ઇમે ચત્તારો. અરહત્તમગ્ગેન અભિજ્ઝાવિસમલોભો થમ્ભો સારમ્ભો માનો અતિમાનો મદોતિ ઇમે છ પહીયન્તીતિ.

ઇમસ્મિં પન ઠાને ઇમે કિલેસા સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝા વા હોન્તુ, સેસમગ્ગવજ્ઝા વા, અથ ખો અનાગામિમગ્ગેનેવ પહાનં સન્ધાય ‘‘અભિજ્ઝાવિસમલોભં ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસં પજહતી’’તિઆદિમાહાતિ વેદિતબ્બા. અયમેત્થ પવેણિમગ્ગાગતો સમ્ભવો, સો ચ ઉપરિ ચતુત્થમગ્ગસ્સેવ નિદ્દિટ્ઠત્તા યુજ્જતિ, તતિયમગ્ગેન પહીનાવસેસાનઞ્હિ વિસમલોભાદીનં તેન પહાનં હોતિ, સેસાનં ઇમિનાવ. યેપિ હિ સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ, તેપિ તંસમુટ્ઠાપકચિત્તાનં અપ્પહીનત્તા અનાગામિમગ્ગેનેવ સુપ્પહીના હોન્તીતિ. કેચિ પન પઠમમગ્ગેન ચેત્થ પહાનં વણ્ણયન્તિ, તં પુબ્બાપરેન ન સન્ધિયતિ. કેચિ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનમ્પિ, તં તેસં ઇચ્છામત્તમેવ.

૭૩. યતો ખો, ભિક્ખવેતિ એત્થ યતોતિ યમ્હિ કાલે. પહીનો હોતીતિ અનાગામિમગ્ગક્ખણે પહાનં સન્ધાયેવાહ.

૭૪. સો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ એતં ‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, અભિજ્ઝાવિસમલોભો પહીનો હોતિ, સો બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતી’’તિ એવં એકમેકેન પદેન યોજેતબ્બં. ઇમસ્સ હિ ભિક્ખુનો અનાગામિમગ્ગેન લોકુત્તરપ્પસાદો આગતો, અથસ્સ અપરેન સમયેન બુદ્ધગુણે ધમ્મગુણે સઙ્ઘગુણે ચ અનુસ્સરતો લોકિયો ઉપ્પજ્જતિ, તમસ્સ સબ્બમ્પિ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં પસાદં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેના’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણાનં યાથાવતો ઞાતત્તા અચલેન અચ્ચુતેન પસાદેન. ઇદાનિ યથા તસ્સ ભિક્ખુનો અનુસ્સરતો સો અવેચ્ચપ્પસાદો ઉપ્પન્નો, તં વિધિં દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના નયેન તીણિ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ વિત્થારેસિ. તેસં અત્થવણ્ણના સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે અનુસ્સતિકથાયં વુત્તા.

૭૫. એવમસ્સ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં પસાદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કિલેસપ્પહાનં અવેચ્ચપ્પસાદસમન્નાગતઞ્ચ પચ્ચવેક્ખતો ઉપ્પજ્જમાનં સોમનસ્સાદિઆનિસંસં દસ્સેન્તો યથોધિ ખો પનસ્સાતિઆદિમાહ. અનાગામિસ્સ હિ પચ્ચન્તે વુટ્ઠિતં ચોરુપદ્દવં વૂપસમેત્વા તં પચ્ચવેક્ખતો મહાનગરે વસન્તસ્સ રઞ્ઞો વિય ઇમે ચિમે ચ મમ કિલેસા પહીનાતિ અત્તનો કિલેસપ્પહાનં પચ્ચવેક્ખતો બલવસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ. તં દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘યથોધિ ખો પનસ્સા’’તિઆદિમાહ.

તસ્સત્થો – ય્વાયં અનાગામી ભિક્ખુ એવં ‘‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો હોતિ…પે… ધમ્મે…પે… સઙ્ઘે…પે… અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સા’’તિ, તસ્સ યથોધિ ખો ચત્તં હોતિ પટિનિસ્સટ્ઠં, સકસકઓધિવસેન ચત્તમેવ હોતિ, તં તં કિલેસજાતં વન્તં મુત્તં પહીનં પટિનિસ્સટ્ઠં. સકસકઓધિવસેનાતિ દ્વે ઓધી કિલેસોધિ ચ મગ્ગોધિ ચ. તત્થ કિલેસોધિવસેનાપિ યે કિલેસા યં મગ્ગવજ્ઝા, તે અઞ્ઞમગ્ગવજ્ઝેહિ અમિસ્સા હુત્વા સકેનેવ ઓધિના પહીના. મગ્ગોધિવસેનાપિ યે કિલેસા યેન મગ્ગેન પહાતબ્બા, તેન તેયેવ પહીના હોન્તિ. એવં સકસકઓધિવસેન તં તં કિલેસજાતં ચત્તમેવ હોતિ પટિનિસ્સટ્ઠં, તં પચ્ચવેક્ખિત્વા ચ લદ્ધસોમનસ્સો તતુત્તરિપિ સો ‘‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતોમ્હી’’તિ લભતિ અત્થવેદન્તિ સમ્બન્ધો.

યતોધિ ખોતિપિ પાઠો. તસ્સ વસેન અયમત્થો, અસ્સ ભિક્ખુનો યતોધિ ખો પન ચત્તં હોતિ પટિનિસ્સટ્ઠં. તત્થ યતોતિ કારણવચનં, યસ્માતિ વુત્તં હોતિ. ઓધીતિ હેટ્ઠા તયો મગ્ગા વુચ્ચન્તિ. કસ્મા? તે હિ ઓધિં કત્વા કોટ્ઠાસં કત્વા ઉપરિમગ્ગેન પહાતબ્બકિલેસે ઠપેત્વા પજહન્તિ, તસ્મા ઓધીતિ વુચ્ચન્તિ. અરહત્તમગ્ગો પન કિઞ્ચિ કિલેસં અનવસેસેત્વા પજહતિ, તસ્મા અનોધીતિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્સ ચ ભિક્ખુનો હેટ્ઠામગ્ગત્તયેન ચત્તં. તેન વુત્તં ‘‘યતોધિ ખો પનસ્સ ચત્તં હોતી’’તિ. તત્થ ખો પનાતિ નિપાતમત્તં. અયં પન પિણ્ડત્થો. યસ્મા અસ્સ ઓધિ ચત્તં હોતિ પટિનિસ્સટ્ઠં, તસ્મા તં પચ્ચવેક્ખિત્વા ચ લદ્ધસોમનસ્સો તતુત્તરિપિ સો ‘‘બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતોમ્હી’’તિ લભતિ અત્થવેદન્તિ યથાપાળિ નેતબ્બં.

તત્થ ચત્તન્તિ ઇદં સકભાવપરિચ્ચજનવસેન વુત્તં. વન્તન્તિ ઇદં પન અનાદિયનભાવદસ્સનવસેન. મુત્તન્તિ ઇદં સન્તતિતો વિનિમોચનવસેન. પહીનન્તિ ઇદં મુત્તસ્સપિ ક્વચિ અનવટ્ઠાનદસ્સનવસેન. પટિનિસ્સટ્ઠન્તિ ઇદં પુબ્બે આદિન્નપુબ્બસ્સ પટિનિસ્સગ્ગદસ્સનવસેન પટિમુખં વા નિસ્સટ્ઠભાવદસ્સનવસેન ભાવનાબલેન અભિભુય્ય નિસ્સટ્ઠભાવદસ્સનવસેનાતિ વુત્તં હોતિ. લભતિ અત્થવેદં લભતિ ધમ્મવેદન્તિ એત્થ બુદ્ધાદીસુ અવેચ્ચપ્પસાદોયેવ અરણીયતો અત્થો, ઉપગન્તબ્બતોતિ વુત્તં હોતિ. ધારણતો ધમ્મો, વિનિપતિતું અપ્પદાનતોતિ વુત્તં હોતિ. વેદોતિ ગન્થોપિ ઞાણમ્પિ સોમનસ્સમ્પિ. ‘‘તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૫૬) હિ ગન્થો ‘‘વેદો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘યં બ્રાહ્મણં વેદગુમાભિજઞ્ઞા, અકિઞ્ચનં કામભાવે અસત્ત’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૦૬૫) ઞાણં. ‘‘યે વેદજાતા વિચરન્તિ લોકે’’તિઆદીસુ સોમનસ્સં. ઇધ પન સોમનસ્સઞ્ચ સોમનસ્સસમ્પયુત્તઞાણઞ્ચ અધિપ્પેતં, તસ્મા ‘‘લભતિ અત્થવેદં લભતિ ધમ્મવેદન્તિ અવેચ્ચપ્પસાદારમ્મણસોમનસ્સઞ્ચ સોમનસ્સમયઞાણઞ્ચ લભતી’’તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અથ વા અત્થવેદન્તિ અવેચ્ચપ્પસાદં પચ્ચવેક્ખતો ઉપ્પન્નં વુત્તપ્પકારમેવ વેદં. ધમ્મવેદન્તિ અવેચ્ચપ્પસાદસ્સ હેતું ઓધિસો કિલેસપ્પહાનં પચ્ચવેક્ખતો ઉપ્પન્નં વુત્તપ્પકારમેવ વેદન્તિ એવમ્પિ એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, હેતુફલે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૮-૭૧૯). ધમ્મૂપસંહિતં પામોજ્જન્તિ તમેવ અત્થઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ અત્થધમ્માનિસંસભૂતં વેદઞ્ચ પચ્ચવેક્ખતો ઉપ્પન્નં પામોજ્જં. તઞ્હિ અનવજ્જલક્ખણેન પચ્ચવેક્ખણાકારપ્પવત્તેન ધમ્મેન ઉપસઞ્હિતન્તિ વુચ્ચતિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતીતિ ઇમિના પામોજ્જેન પમુદિતસ્સ નિરામિસા પીતિ જાયતિ. પીતિમનસ્સાતિ તાય પીતિયા પીણિતમનસ્સ. કાયો પસ્સમ્ભતીતિ કાયોપિ પસ્સદ્ધો હોતિ વૂપસન્તદરથો. પસ્સદ્ધકાયો સુખન્તિ એવં વૂપસન્તકાયદરથો ચેતસિકં સુખં પટિસંવેદેતિ. ચિત્તં સમાધિયતીતિ ચિત્તં સમ્મા આધિયતિ અપ્પિતં વિય અચલં તિટ્ઠતિ.

૭૬. એવમસ્સ કિલેસપ્પહાનં અવેચ્ચપ્પસાદસમન્નાગતં પચ્ચવેક્ખતો ઉપ્પજ્જમાનં સોમનસ્સાદિઆનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘યથોધિ ખો પન મે’’તિ વારેન તસ્સ પચ્ચવેક્ખણાય પવત્તાકારં પકાસેત્વા તસ્સેવ અનાગામિમગ્ગાનુભાવસૂચકં ફલં દસ્સેન્તો સ ખો સો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

તત્થ એવંસીલોતિ તસ્સ અનાગામિમગ્ગસમ્પયુત્તં સીલક્ખન્ધં દસ્સેતિ. એવંધમ્મો એવંપઞ્ઞોતિ તંસમ્પયુત્તમેવ સમાધિક્ખન્ધં પઞ્ઞાક્ખન્ધઞ્ચ દસ્સેતિ. સાલીનન્તિ લોહિતસાલિગન્ધસાલિઆદીનં અનેકરૂપાનં. પિણ્ડપાતન્તિ ઓદનં. વિચિતકાળકન્તિ અપનીતકાળકં. નેવસ્સ તં હોતિ અન્તરાયાયાતિ તસ્સ એવંવિધસ્સ ભિક્ખુનો તં વુત્તપ્પકારપિણ્ડપાતભોજનં મગ્ગસ્સ વા ફલસ્સ વા નેવ અન્તરાયાય હોતિ, પટિલદ્ધગુણસ્સ હિ તં કિમન્તરાયં કરિસ્સતિ? યોપિસ્સ અપ્પટિલદ્ધો ચતુત્થમગ્ગો ચ ફલં ચ તપ્પટિલાભાય વિપસ્સનં આરભતોપિ નેવસ્સ તં હોતિ અન્તરાયાય, અન્તરાયં કાતું અસમત્થમેવ હોતિ. કસ્મા? વુત્તપ્પકારસીલધમ્મપઞ્ઞાસઙ્ગહેન મગ્ગેન વિસુદ્ધચિત્તત્તા.

યસ્મા ચેત્થ એતદેવ કારણં, તસ્મા તદનુરૂપં ઉપમં દસ્સેન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ.

તત્થ અચ્છન્તિ વિપ્પસન્નં. પરિસુદ્ધં મલવિગમેન. પરિયોદાતં પભસ્સરતાય. ઉક્કામુખન્તિ સુવણ્ણકારાનં મૂસામુખં. સુવણ્ણકારાનં મૂસા હિ ઇધ ઉક્કા, અઞ્ઞત્થ પન દીપિકાદયોપિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘ઉક્કાસુ ધારીયમાનાસૂ’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૫૯) હિ આગતટ્ઠાને દીપિકા ‘‘ઉક્કા’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઉક્કં બન્ધેય્ય, ઉક્કં બન્ધિત્વા ઉક્કામુખં આલિમ્પેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૬૦) આગતટ્ઠાને અઙ્ગારકપલ્લં. ‘‘કમ્મારાનં યથા ઉક્કા, અન્તો ઝાયતિ નો બહી’’તિ (જા. ૨.૨૨.૬૪૯) આગતટ્ઠાને કમ્મારુદ્ધનં. ‘‘એવંવિપાકો ઉક્કાપાતો ભવિસ્સતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪) આગતટ્ઠાને વાતવેગો ‘‘ઉક્કા’’તિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિં પન ઠાને અઞ્ઞેસુ ચ એવરૂપેસુ ‘‘સણ્ડાસેન જાતરૂપં ગહેત્વા ઉક્કામુખે પક્ખિપતી’’તિ આગતટ્ઠાનેસુ સુવણ્ણકારાનં મૂસા ‘‘ઉક્કા’’તિ વેદિતબ્બા.

તત્રાયં ઉપમાસંસન્દના – સંકિલિટ્ઠવત્થં વિય હિ સંકિલિટ્ઠજાતરૂપં વિય ચ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો પુથુજ્જનકાલે કામરાગાદિમલાનુગતં ચિત્તં દટ્ઠબ્બં. અચ્છોદકં વિય ઉક્કામુખં વિય ચ અનાગામિમગ્ગો. તં ઉદકં ઉક્કામુખઞ્ચ આગમ્મ વત્થસુવણ્ણાનં પરિસુદ્ધતા વિય તસ્સ ભિક્ખુનો વુત્તપ્પકારસીલધમ્મપઞ્ઞાસઙ્ગહં અનાગામિમગ્ગં આગમ્મ વિસુદ્ધચિત્તતાતિ.

૭૭. સો મેત્તાસહગતેન ચેતસાતિ યથાનુસન્ધિવસેન દેસના આગતા. તયો હિ અનુસન્ધી પુચ્છાનુસન્ધિ અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ યથાનુસન્ધીતિ. તત્થ ‘‘એવં વુત્તે અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ ભગવન્તં એતદવોચ ‘સિયા નુ ખો, ભન્તે, બહિદ્ધા અસતિ પરિતસ્સના’તિ? ‘સિયા ભિક્ખૂ’તિ ભગવા અવોચા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૨). એવં પુચ્છન્તાનં વિસ્સજ્જિતસુત્તવસેન પુચ્છાનુસન્ધિ વેદિતબ્બો. ‘‘સિયા ખો પન તે બ્રાહ્મણ એવમસ્સ, અજ્જાપિ નૂન સમણો ગોતમો અવીતરાગો’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૫) એવં પરેસં અજ્ઝાસયં વિદિત્વા વુત્તસ્સ સુત્તસ્સ વસેન અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ વેદિતબ્બો. યેન પન ધમ્મેન આદિમ્હિ દેસના ઉટ્ઠિતા, તસ્સ ધમ્મસ્સ અનુરૂપધમ્મવસેન વા પટિપક્ખવસેન વા યેસુ સુત્તેસુ ઉપરિ દેસના આગચ્છતિ, તેસં વસેન યથાનુસન્ધિ વેદિતબ્બો. સેય્યથિદં, આકઙ્ખેય્યસુત્તે હેટ્ઠા સીલેન દેસના ઉટ્ઠિતા, ઉપરિ છ અભિઞ્ઞા આગતા. કકચૂપમે હેટ્ઠા અક્ખન્તિયા ઉટ્ઠિતા, ઉપરિ કકચૂપમોવાદો આગતો. અલગદ્દે હેટ્ઠા દિટ્ઠિપરિદીપનેન ઉટ્ઠિતા, ઉપરિ તિપરિવટ્ટસુઞ્ઞતાપકાસના આગતા, ચૂળઅસ્સપુરે હેટ્ઠા કિલેસપરિદીપનેન ઉટ્ઠિતા, ઉપરિ બ્રહ્મવિહારા આગતા. કોસમ્બિયસુત્તે હેટ્ઠા ભણ્ડનેન ઉટ્ઠિતા, ઉપરિ સારણીયધમ્મા આગતા. ઇમસ્મિમ્પિ વત્થસુત્તે હેટ્ઠા કિલેસપરિદીપનેન ઉટ્ઠિતા, ઉપરિ બ્રહ્મવિહારા આગતા. તેન વુત્તં ‘‘યથાનુસન્ધિવસેન દેસના આગતા’’તિ. બ્રહ્મવિહારેસુ પન અનુપદવણ્ણના ચ ભાવનાનયો ચ સબ્બો સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તો.

૭૮. એવં ભગવા અભિજ્ઝાદીનં ઉપક્કિલેસાનં પટિપક્ખભૂતં સબ્બસો ચ કામરાગબ્યાપાદપ્પહાનેન વિહતપચ્ચત્થિકત્તા લદ્ધપદટ્ઠાનં તસ્સ અનાગામિનો બ્રહ્મવિહારભાવનં દસ્સેત્વા ઇદાનિસ્સ અરહત્તાય વિપસ્સનં દસ્સેત્વા અરહત્તપ્પત્તિં દસ્સેતું સો અત્થિ ઇદન્તિઆદિમાહ.

તસ્સત્થો – સો અનાગામી એવં ભાવિતબ્રહ્મવિહારો એતેસં બ્રહ્મવિહારાનં યતો કુતોચિ વુટ્ઠાય તે એવ બ્રહ્મવિહારધમ્મે નામવસેન તેસં નિસ્સયં હદયવત્થું વત્થુનિસ્સયાનિ ભૂતાનીતિ ઇમિના નયેન ભૂતુપાદાયધમ્મે રૂપવસેન ચ વવત્થપેત્વા અત્થિ ઇદન્તિ પજાનાતિ, એત્તાવતાનેન દુક્ખસચ્ચવવત્થાનં કતં હોતિ. તતો તસ્સ દુક્ખસ્સ સમુદયં પટિવિજ્ઝન્તો અત્થિ હીનન્તિ પજાનાતિ, એત્તાવતાનેન સમુદયસચ્ચવવત્થાનં કતં હોતિ. તતો તસ્સ પહાનુપાયં વિચિનન્તો અત્થિ પણીતન્તિ પજાનાતિ, એત્તાવતાનેન મગ્ગસચ્ચવવત્થાનં કતં હોતિ. તતો તેન મગ્ગેન અધિગન્તબ્બટ્ઠાનં વિચિનન્તો અત્થિ ઉત્તરિ ઇમસ્સ સઞ્ઞાગતસ્સ નિસ્સરણન્તિ પજાનાતિ, ઇમસ્સ મયા અધિગતસ્સ બ્રહ્મવિહારસઞ્ઞાગતસ્સ ઉત્તરિ નિસ્સરણં નિબ્બાનં અત્થીતિ એવં પજાનાતીતિ અધિપ્પાયો, એત્તાવતાનેન નિરોધસચ્ચવવત્થાનં કતં હોતિ. તસ્સ એવં જાનતો એવં પસ્સતોતિ તસ્સ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય એવં ચતૂહિ આકારેહિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ જાનતો, મગ્ગપઞ્ઞાય એવં પસ્સતો, ભયભેરવે વુત્તનયેનેવ કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિ…પે… ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતીતિ.

એવં યાવ અરહત્તા દેસનં પાપેત્વા ઇદાનિ યસ્મા તસ્સં પરિસતિ ન્હાનસુદ્ધિકો બ્રાહ્મણો નિસિન્નો, સો એવં ન્હાનસુદ્ધિયા વણ્ણં વુચ્ચમાનં સુત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતીતિ ભગવતા વિદિતો, તસ્મા તસ્સ ચોદનત્થાય ‘‘અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સિનાતો અન્તરેન સિનાનેના’’તિ ઇમં પાટિયેક્કં અનુસન્ધિમાહ. તત્થ અન્તરેન સિનાનેનાતિ અબ્ભન્તરેન કિલેસવુટ્ઠાનસિનાનેન.

૭૯. સુન્દરિકભારદ્વાજોતિ ભારદ્વાજો નામ સો બ્રાહ્મણો અત્તનો ગોત્તવસેન, સુન્દરિકાય પન નદિયા સિનાતસ્સ પાપપ્પહાનં હોતીતિ અયમસ્સ દિટ્ઠિ, તસ્મા ‘‘સુન્દરિકભારદ્વાજો’’તિ વુચ્ચતિ. સો તં ભગવતો વચનં સુત્વા ચિન્તેસિ ‘‘મયં સિનાનસુદ્ધિં વણ્ણેમ, સમણોપિ ગોતમો તથેવ વણ્ણેતિ, સમાનચ્છન્દો દાનિ એસ અમ્હેહી’’તિ. અથ ભગવન્તં બાહુકં નદિં ગન્ત્વા તં તત્થ પાપં પવાહેત્વા આગતં વિય મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘ગચ્છતિ પન ભવં ગોતમો બાહુકં નદિં સિનાયિતુ’’ન્તિ? ભગવા તસ્સ ગચ્છામીતિ વા ન ગચ્છામીતિ વા અવત્વાયેવ બ્રાહ્મણસ્સ દિટ્ઠિસમુગ્ઘાતં કત્તુકામો ‘‘કિં બ્રાહ્મણ બાહુકાય નદિયા, કિં બાહુકા નદી કરિસ્સતી’’તિ આહ. તસ્સત્થો કિં પયોજનં બાહુકાય, કિં સા કરિસ્સતિ? અસમત્થા સા કસ્સચિ અત્થાય, કિં તત્થ ગમિસ્સામીતિ?

અથ બ્રાહ્મણો તં પસંસન્તો લોક્ખસમ્મતાતિઆદિમાહ. તત્થ લોક્ખસમ્મતાતિ લૂખભાવસમ્મતા, લૂખભાવન્તિ ચોક્ખભાવં, વિસુદ્ધિભાવં દેતીતિ એવં સમ્મતાતિ વુત્તં હોતિ. લોક્યસમ્મતાતિપિ પાઠો. તસ્સત્થો, સેટ્ઠં લોકં ગમયતીતિ એવં સમ્મતાતિ. પુઞ્ઞસમ્મતાતિ પુઞ્ઞન્તિ સમ્મતા. પવાહેતીતિ ગમયતિ વિસોધેતિ. ગાથાહિ અજ્ઝભાસીતિ ગાથાહિ અભાસિ. ગાથા ચ વુચ્ચમાના તદત્થદીપનત્થમેવ વા ગાથારુચિકાનં વુચ્ચતિ, વિસેસત્થદીપનત્થં વા. ઇધ પનેતા ઉભયત્થદીપનત્થં વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

બાહુકન્તિ ઇદમેવ હિ એત્થ વચનં તદત્થદીપકં, સેસાનિ વિસેસત્થદીપકાનિ. યથેવ હિ બાહુકં, એવં અધિકક્કાદીનિપિ લોકો ગચ્છતિ ન્હાનેન પાપં પવાહેતું. તત્થ યે તેસં ઠાનાનં આસન્ના હોન્તિ, તે દિવસસ્સ તિક્ખત્તું ન્હાયન્તિ. યે દૂરા, તે યથાક્કમં દ્વિક્ખત્તું સકિં એકદિવસન્તરં, એવં યાવ સંવચ્છરન્તરં ન્હાયન્તિ. યે પન સબ્બથાપિ ગન્તું ન સક્કોન્તિ, તે ઘટેહિપિ તતો ઉદકં આહરાપેત્વા ન્હાયન્તિ. સબ્બઞ્ચેતં નિરત્થકં, તસ્મા ઇમં વિસેસત્થં દીપેતું અધિકક્કાદીનિપીતિ આહ.

તત્થ અધિકક્કન્તિ ન્હાનસમ્ભારવસેન લદ્ધવોહારં એકં તિત્થં વુચ્ચતિ. ગયાતિપિ મણ્ડલવાપિસણ્ઠાનં તિત્થમેવ વુચ્ચતિ. પયાગાતિ એતમ્પિ ગઙ્ગાય એકં તિત્થમેવ મહાપનાદસ્સ રઞ્ઞો ગઙ્ગાયં નિમુગ્ગપાસાદસ્સ સોપાનસમ્મુખટ્ઠાનં, બાહુકા સુન્દરિકા સરસ્સતી બાહુમતીતિ ઇમા પન ચતસ્સો નદિયો. બાલોતિ દુપ્પઞ્ઞો. પક્ખન્દોતિ પવિસન્તો. ન સુજ્ઝતીતિ કિલેસસુદ્ધિં ન પાપુણાતિ, કેવલં રજોજલ્લમેવ પવાહેતિ.

કિં સુન્દરિકા કરિસ્સતીતિ સુન્દરિકા કિલેસવિસોધને કિં કરિસ્સતિ? ન કિઞ્ચિ કાતું સમત્થાતિ અધિપ્પાયો. એસ નયો પયાગબાહુકાસુ. ઇમેહિ ચ તીહિ પદેહિ વુત્તેહિ ઇતરાનિપિ ચત્તારિ લક્ખણાહારનયેન વુત્તાનેવ હોન્તિ, તસ્મા યથેવ સુન્દરિકા પયાગા બાહુકા ન કિઞ્ચિ કરોન્તિ, તથા અધિકક્કાદયોપીતિ વેદિતબ્બા.

વેરિન્તિ પાણાતિપાતાદિપઞ્ચવેરસમન્નાગતં. કતકિબ્બિસન્તિ કતલુદ્દકમ્મં. ન હિ નં સોધયેતિ સુન્દરિકા વા પયાગા વા બાહુકા વા ન સોધયે, ન સોધેતીતિ વુત્તં હોતિ. પાપકમ્મિનન્તિ પાપકેહિ વેરકિબ્બિસકમ્મેહિ યુત્તં, લામકકમ્મે યુત્તં વા વેરકિબ્બિસભાવં અપ્પત્તેહિ ખુદ્દકેહિપિ પાપેહિ યુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ.

સુદ્ધસ્સાતિ નિક્કિલેસસ્સ. સદા ફગ્ગૂતિ નિચ્ચમ્પિ ફગ્ગુનીનક્ખત્તમેવ. ફગ્ગુનમાસે કિર ‘‘ઉત્તરફગ્ગુનદિવસે યો ન્હાયતિ, સો સંવચ્છરં કતપાપં સોધેતી’’તિ એવં દિટ્ઠિકો સો બ્રાહ્મણો, તેનસ્સ ભગવા તં દિટ્ઠિં પટિહનન્તો આહ ‘‘સુદ્ધસ્સ વે સદા ફગ્ગૂ’’તિ. નિક્કિલેસસ્સ નિચ્ચં ફગ્ગુનીનક્ખત્તં, ઇતરો કિં સુજ્ઝતીતિ? ઉપોસથો સદાતિ સુદ્ધસ્સ ચ ચાતુદ્દસપન્નરસાદીસુ ઉપોસથઙ્ગાનિ અસમાદિયતોપિ નિચ્ચમેવ ઉપોસથો. સુદ્ધસ્સ સુચિકમ્મસ્સાતિ નિક્કિલેસતાય સુદ્ધસ્સ સુચીહિ ચ કાયકમ્માદીહિ સમન્નાગતસ્સ. સદા સમ્પજ્જતે વતન્તિ ઈદિસસ્સ ચ કુસલૂપસઞ્હિતં વતસમાદાનમ્પિ નિચ્ચં સમ્પન્નમેવ હોતીતિ. ઇધેવ સિનાહીતિ ઇમસ્મિંયેવ મમ સાસને સિનાહિ. કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘સચે અજ્ઝત્તિકકિલેસમલપ્પવાહનં ઇચ્છસિ, ઇધેવ મમ સાસને અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસલિલેન સિનાહિ, અઞ્ઞત્ર હિ ઇદં નત્થી’’તિ.

ઇદાનિસ્સ સપ્પાયદેસનાવસેન તીસુપિ દ્વારેસુ સુદ્ધિં દસ્સેન્તો સબ્બભૂતેસુ કરોહિ ખેમતન્તિઆદિમાહ. તત્થ ખેમતન્તિ અભયં હિતભાવં, મેત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. એતેનસ્સ મનોદ્વારસુદ્ધિ દસ્સિતા હોતિ.

સચે મુસા ન ભણસીતિ એતેનસ્સ વચીદ્વારસુદ્ધિ. સચે પાણં ન હિંસસિ સચે અદિન્નં નાદિયસીતિ એતેહિ કાયદ્વારસુદ્ધિ. સદ્દહાનો અમચ્છરીતિ એતેહિ પન નં એવં પરિસુદ્ધદ્વારં સદ્ધાસમ્પદાય ચાગસમ્પદાય ચ નિયોજેસિ. કિં કાહસિ ગયં ગન્ત્વા, ઉદપાનોપિ તે ગયાતિ અયં પન ઉપડ્ઢગાથા, સચે સબ્બભૂતેસુ ખેમતં કરિસ્સસિ, મુસા ન ભણિસ્સસિ, પાણં ન હનિસ્સસિ, અદિન્નં નાદિયિસ્સસિ, સદ્ધહાનો અમચ્છરી ભવિસ્સસિ, કિં કાહસિ ગયં ગન્ત્વા ઉદપાનોપિ તે ગયા, ગયાયપિ હિ તે ન્હાયન્તસ્સ ઉદપાનેપિ ઇમાય એવ પટિપત્તિયા કિલેસસુદ્ધિ, સરીરમલસુદ્ધિ પન ઉભયત્થ સમાતિ એવં યોજેતબ્બં. યસ્મા ચ લોકે ગયા સમ્મતતરા, તસ્મા તસ્સ ભગવા ‘‘ગચ્છતિ પન ભવં ગોતમો બાહુક’’ન્તિ પુટ્ઠોપિ ‘‘કિં કાહસિ બાહુકં ગન્ત્વા’’તિ અવત્વા ‘‘કિં કાહસિ ગયં ગન્ત્વા’’તિ આહાતિ વેદિતબ્બો.

૮૦. એવં વુત્તેતિ એવમાદિ ભયભેરવે વુત્તત્તા પાકટમેવ. એકો વૂપકટ્ઠોતિઆદીસુ પન એકો કાયવિવેકેન. વૂપકટ્ઠો ચિત્તવિવેકેન. અપ્પમત્તો કમ્મટ્ઠાને સતિ અવિજહનેન. આતાપી કાયિકચેતસિકવીરિયસઙ્ખાતેન આતાપેન. પહિતત્તો કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય. વિહરન્તો અઞ્ઞતરઇરિયાપથવિહારેન. નચિરસ્સેવાતિ પબ્બજ્જં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. કુલપુત્તાતિ દુવિધા કુલપુત્તા જાતિકુલપુત્તા ચ આચારકુલપુત્તા ચ, અયં પન ઉભયથાપિ કુલપુત્તો. અગારસ્માતિ ઘરા. અગારસ્સ હિતં અગારિયં, કસિગોરક્ખાદિકુટુમ્બપોસનકમ્મં વુચ્ચતિ, નત્થિ એત્થ અગારિયન્તિ અનગારિયં, પબ્બજ્જાયેતં અધિવચનં. પબ્બજન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ ઉપસઙ્કમન્તિ. તદનુત્તરન્તિ તં અનુત્તરં. બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનં, અરહત્તફલન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ હિ અત્થાય કુલપુત્તા પબ્બજન્તિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, અપરપ્પચ્ચયં કત્વાતિ અત્થો. ઉપસમ્પજ્જ વિહાસીતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વિહાસીતિ, એવં વિહરન્તો ચ ખીણા જાતિ…પે… અબ્ભઞ્ઞાસિ. એતેનસ્સ પચ્ચવેક્ખણભૂમિં દસ્સેતિ.

કતમા પનસ્સ જાતિ ખીણા? કથઞ્ચ નં અબ્ભઞ્ઞાસીતિ? વુચ્ચતે, કામઞ્ચેતં ભયભેરવેપિ વુત્તં, તથાપિ નં ઇધ પઠમપુરિસવસેન યોજનાનયસ્સ દસ્સનત્થં પુન સઙ્ખેપતો ભણામ. ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા, પુબ્બેવ ખીણત્તા. ન અનાગતા, તત્થ વાયામાભાવતો. ન પચ્ચુપ્પન્ના, વિજ્જમાનત્તા. મગ્ગસ્સ પન અભાવિતત્તા યા ઉપ્પજ્જેય્ય એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા, તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા કિલેસાભાવે વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિં અપ્પટિસન્ધિકં હોતીતિ જાનન્તો જાનાતિ.

વુસિતન્તિ વુત્થં પરિવુત્થં, કતં ચરિતં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયભાવનાવસેન સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ ઇદાનિ પુનઇત્થભાવાય એવંસોળસકિચ્ચભાવાય, કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવના નત્થીતિ. અથ વા, ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવતો ઇમસ્મા એવંપકારા ઇદાનિ વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં નત્થિ. ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ, છિન્નમૂલકો રુક્ખો વિયાતિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરોતિ એકો. અરહતન્તિ અરહન્તાનં, ભગવતો સાવકાનં અરહતં અબ્ભન્તરો અહોસીતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

વત્થસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.