૫. અનઙ્ગણસુત્તવણ્ણના

૫૭. એવં મે સુતં…પે… આયસ્મા સારિપુત્તોતિ અનઙ્ગણસુત્તં. તત્રાયં અનુત્તાનપદવણ્ણના – યથા ચેત્થ, એવં સબ્બસુત્તેસુ. તસ્મા ઇતો પરં એત્તકમ્પિ અવત્વા અપુબ્બપદવણ્ણનંયેવ કરિસ્સામ.

ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો. પુગ્ગલાતિ સત્તા નરા પોસા. એત્તાવતા ચ પુગ્ગલવાદી મહાથેરોતિ ન ગહેતબ્બં, અયઞ્હિ આયસ્મા બુદ્ધપુત્તાનં સેટ્ઠો, સો બુદ્ધસ્સ ભગવતો દેસનં અવિલોમેન્તોયેવ દેસેતિ.

સમ્મુતિપરમત્થદેસનાકથાવણ્ણના

બુદ્ધસ્સ ભગવતો દુવિધા દેસના સમ્મુતિદેસના, પરમત્થદેસના ચાતિ. તત્થ પુગ્ગલો સત્તો ઇત્થી પુરિસો ખત્તિયો બ્રાહ્મણો દેવો મારોતિ એવરૂપા સમ્મુતિદેસના. અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, ખન્ધા ધાતૂ આયતનાનિ સતિપટ્ઠાનાતિ એવરૂપા પરમત્થદેસના.

તત્થ ભગવા યે સમ્મુતિવસેન દેસનં સુત્વા અત્થં પટિવિજ્ઝિત્વા મોહં પહાય વિસેસં અધિગન્તું સમત્થા, તેસં સમ્મુતિદેસનં દેસેતિ. યે પન પરમત્થવસેન દેસનં સુત્વા અત્થં પટિવિજ્ઝિત્વા મોહં પહાય વિસેસમધિગન્તું સમત્થા, તેસં પરમત્થદેસનં દેસેતિ. તત્થાયં ઉપમા, યથા હિ દેસભાસાકુસલો તિણ્ણં વેદાનં અત્થસંવણ્ણનકો આચરિયો યે દમિળભાસાય વુત્તે અત્થં જાનન્તિ, તેસં દમિળભાસાય આચિક્ખતિ. યે અન્ધકભાસાદીસુ અઞ્ઞતરાય, તેસં તાય તાય ભાસાય. એવં તે માણવકા છેકં બ્યત્તં આચરિયમાગમ્મ ખિપ્પમેવ સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તિ. તત્થ આચરિયો વિય બુદ્ધો ભગવા. તયો વેદા વિય કથેતબ્બભાવેન ઠિતાનિ તીણિ પિટકાનિ. દેસભાસાકોસલ્લમિવ સમ્મુતિપરમત્થકોસલ્લં. નાનાદેસભાસા માણવકા વિય સમ્મુતિપરમત્થદેસનાપટિવિજ્ઝનસમત્થા વેનેય્યસત્તા. આચરિયસ્સ દમિળભાસાદિઆચિક્ખનં વિય ભગવતો સમ્મુતિપરમત્થવસેન દેસના વેદિતબ્બા. આહ ચેત્થ –

‘‘દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો;

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નૂપલબ્ભતિ.

સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણા;

પરમત્થવચનં સચ્ચં, ધમ્માનં ભૂતકારણા.

તસ્મા વોહારકુસલસ્સ, લોકનાથસ્સ સત્થુનો;

સમ્મુતિં વોહરન્તસ્સ, મુસાવાદો ન જાયતી’’તિ.

અપિચ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા પુગ્ગલકથં કથેતિ – હિરોત્તપ્પદીપનત્થં, કમ્મસ્સકતાદીપનત્થં, પચ્ચત્તપુરિસકારદીપનત્થં, આનન્તરિયદીપનત્થં, બ્રહ્મવિહારદીપનત્થં, પુબ્બેનિવાસદીપનત્થં, દક્ખિણાવિસુદ્ધિદીપનત્થં, લોકસમ્મુતિયા અપ્પહાનત્થઞ્ચાતિ. ‘‘ખન્ધધાતુઆયતનાનિ હિરીયન્તિ ઓત્તપ્પન્તી’’તિ હિ વુત્તે મહાજનો ન જાનાતિ, સમ્મોહમાપજ્જતિ, પટિસત્તુ હોતિ ‘‘કિમિદં ખન્ધધાતુઆયતનાનિ હિરીયન્તિ ઓત્તપ્પન્તિ નામા’’તિ. ‘‘ઇત્થી હિરીયતિ ઓત્તપ્પતિ પુરિસો ખત્તિયો બ્રાહ્મણો દેવો મારો’’તિ વુત્તે પન જાનાતિ, ન સમ્મોહમાપજ્જતિ, ન પટિસત્તુ હોતિ. તસ્મા ભગવા હિરોત્તપ્પદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ.

‘‘ખન્ધા કમ્મસ્સકા ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા ભગવા કમ્મસ્સકતાદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ.

‘‘વેળુવનાદયો મહાવિહારા ખન્ધેહિ કારાપિતા ધાતૂહિ આયતનેહી’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા ભગવા પચ્ચત્તપુરિસકારદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ.

‘‘ખન્ધા માતરં જીવિતા વોરોપેન્તિ પિતરં અરહન્તં રુહિરુપ્પાદકમ્મં કરોન્તિ, સઙ્ઘભેદકમ્મં કરોન્તિ, ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા ભગવા આનન્તરિયદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ. ‘‘ખન્ધા મેત્તાયન્તિ ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા ભગવા બ્રહ્મવિહારદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ.

‘‘ખન્ધા પુબ્બેનિવાસમનુસ્સરન્તિ ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. તસ્મા ભગવા પુબ્બેનિવાસદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ. ‘‘ખન્ધા દાનં પટિગ્ગણ્હન્તિ ધાતુયો આયતનાની’’તિ વુત્તેપિ મહાજનો ન જાનાતિ, સમ્મોહમાપજ્જતિ, પટિસત્તુ હોતિ ‘‘કિમિદં ખન્ધધાતુઆયતનાનિ પટિગ્ગણ્હન્તિ નામા’’તિ. ‘‘પુગ્ગલા પટિગ્ગણ્હન્તિ સીલવન્તો કલ્યાણધમ્મા’’તિ વુત્તે પન જાનાતિ, ન સમ્મોહમાપજ્જતિ, ન પટિસત્તુ હોતિ. તસ્મા ભગવા દક્ખિણાવિસુદ્ધિદીપનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ.

લોકસમ્મુતિઞ્ચ બુદ્ધા ભગવન્તો નપ્પજહન્તિ, લોકસમઞ્ઞાય લોકનિરુત્તિયં લોકાભિલાપે ઠિતાયેવ ધમ્મં દેસેન્તિ. તસ્મા ભગવા લોકસમ્મુતિયા અપ્પહાનત્થમ્પિ પુગ્ગલકથં કથેતિ. તસ્મા અયમ્પિ આયસ્મા લોકવોહારકુસલતાય બુદ્ધસ્સ ભગવતો દેસનં અવિલોમેન્તો લોકસમ્મુતિયં ઠત્વાવ ચત્તારોમે, આવુસો, પુગ્ગલાતિ આહ. તસ્મા એત્થ પરમત્થવસેન અગ્ગહેત્વા સમ્મુતિવસેનેવ પુગ્ગલો વેદિતબ્બો.

સન્તો સંવિજ્જમાનાતિ લોકસઙ્કેતવસેન અત્થિ ઉપલબ્ભમાના. લોકસ્મિન્તિ સત્તલોકે. સાઙ્ગણોવ સમાનોતિઆદીસુ પન અઙ્ગણન્તિ કત્થચિ કિલેસા વુચ્ચન્તિ. યથાહ ‘‘તત્થ કતમાનિ તીણિ અઙ્ગણાનિ? રાગો અઙ્ગણં, દોસો અઙ્ગણં, મોહો અઙ્ગણ’’ન્તિ (વિભ. ૯૨૪). કત્થચિ યંકિઞ્ચિ મલં વા પઙ્કો વા, યથાહ ‘‘તસ્સેવ રજસ્સ વા અઙ્ગણસ્સ વા પહાનાય વાયમતી’’તિ. કત્થચિ તથારૂપો ભૂમિભાગો, સો બોધિયઙ્ગણં ચેતિયઙ્ગણન્તિઆદીનં વસેન વેદિતબ્બો. ઇધ પન નાનપ્પકારા તિબ્બકિલેસા ‘‘અઙ્ગણ’’ન્તિ અધિપ્પેતા. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘પાપકાનં ખો એતં, આવુસો, અકુસલાનં ઇચ્છાવચરાનં અધિવચનં, યદિદં અઙ્ગણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૬૦). સહ અઙ્ગણેન સાઙ્ગણો.

સાઙ્ગણોવ સમાનોતિ સકિલેસોયેવ સન્તો. અત્થિ મે અજ્ઝત્તં અઙ્ગણન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતીતિ મય્હં અત્તનો ચિત્તસન્તાને કિલેસો અત્થીતિપિ ન જાનાતિ. ‘‘ઇમે કિલેસા નામ કક્ખળા વાળા જહિતબ્બા ન ગહિતબ્બા વિસદુટ્ઠસલ્લસદિસા’’તિ એવં યાથાવસરસતોપિ ન જાનાતિ. યો અત્થીતિ ચ જાનાતિ, એવઞ્ચ જાનાતિ. સો ‘‘અત્થિ મે અજ્ઝત્તં અઙ્ગણન્તિ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ પન ન ચ મગ્ગેન સમૂહતા કિલેસા, ન ચ ઉપ્પજ્જન્તિ યેન વા તેન વા વારિતત્તા, અયમિધ અનઙ્ગણોતિ અધિપ્પેતો. નત્થિ મે અજ્ઝત્તં અઙ્ગણન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતીતિ ‘‘મય્હં કિલેસા યેન વા તેન વા વારિતત્તા નત્થિ, ન મગ્ગેન સમૂહતત્તા’’તિ ન જાનાતિ, ‘‘તે ઉપ્પજ્જમાના મહાઅનત્થં કરિસ્સન્તિ કક્ખળા વાળા વિસદુટ્ઠસલ્લસદિસા’’તિ એવં યાથાવસરસતોપિ ન જાનાતિ. યો પન ‘‘ઇમિના કારણેન નત્થી’’તિ ચ જાનાતિ, એવઞ્ચ જાનાતિ, સો ‘‘નત્થિ મે અજ્ઝત્તં અઙ્ગણન્તિ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ વુચ્ચતિ. તત્રાતિ તેસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ, તેસુ વા દ્વીસુ સાઙ્ગણેસુ, ય્વાયન્તિ યો અયં, યાયન્તિપિ પાઠો.

૫૮. કો નુ ખો, આવુસો, સારિપુત્ત, હેતુ કો પચ્ચયોતિ ઉભયેનાપિ કારણમેવ પુચ્છતિ. યેનિમેસન્તિ યેન હેતુના યેન પચ્ચયેન ઇમેસં દ્વિન્નં એકો સેટ્ઠપુરિસો એકો હીનપુરિસોતિ અક્ખાયતિ, સો કો હેતુ કો પચ્ચયોતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘નપ્પજાનાતિ પજાનાતી’’તિ એવં વુત્તં, પજાનના નપ્પજાનનાતિ ઇદમેવ ઉભયં હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ.

૫૯. થેરો પન અત્તનો વિચિત્રપટિભાનતાય તં પાકટતરં કત્વા દસ્સેતું પુન તત્રાવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ તસ્સેતં પાટિકઙ્ખન્તિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ એતં પાટિકઙ્ખિતબ્બં. ઇદમેવ એસ પાપુણિસ્સતિ, ન અઞ્ઞન્તિ ઇચ્છિતબ્બં, અવસ્સં ભાવીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ન છન્દં જનેસ્સતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તં અછન્દજનનાદિં સન્ધાયાહ.

તત્થ ચ ન છન્દં જનેસ્સતીતિ અપ્પજાનન્તો તસ્સ અઙ્ગણસ્સ પહાનત્થં કત્તુકમ્યતાછન્દં ન જનેસ્સતિ. ન વાયમિસ્સતીતિ તતો બલવતરં વાયામં ન કરિસ્સતિ, ન વીરિયં આરભિસ્સતીતિ થામગતવીરિયં પન નેવ આરભિસ્સતિ, ન પવત્તેસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. સાઙ્ગણોતિ ઇમેહિ રાગાદીહિ અઙ્ગણેહિ સાઙ્ગણો. સંકિલિટ્ઠચિત્તોતિ તેહિયેવ સુટ્ઠુતરં કિલિટ્ઠચિત્તો મલીનચિત્તો વિબાધિતચિત્તો ઉપતાપિતચિત્તો ચ હુત્વા. કાલં કરિસ્સતીતિ મરિસ્સતિ.

સેય્યથાપીતિ યથા નામ. કંસપાતીતિ કંસલોહભાજનં. આભતાતિ આનીતા. આપણા વા કમ્મારકુલા વાતિ આપણતો વા કંસપાતિકારકાનં કમ્મારાનં ઘરતો વા. રજેનાતિ આગન્તુકરજેન પંસુઆદિના. મલેનાતિ તત્થેવ ઉટ્ઠિતેન લોહમલેન. પરિયોનદ્ધાતિ સઞ્છન્ના. ન ચેવ પરિભુઞ્જેય્યુન્તિ ઉદકખાદનીયપક્ખિપનાદીહિ પરિભોગં ન કરેય્યું. ન ચ પરિયોદપેય્યુન્તિ ધોવનઘંસનાદીહિ ન પરિસુદ્ધં કારાપેય્યું. રજાપથેતિ રજપથે. અયમેવ વા પાઠો, રજસ્સ આગમનટ્ઠાને વા વુટ્ઠાનુટ્ઠાને વા હેટ્ઠામઞ્ચે વા થુસકોટ્ઠકે વા ભાજનન્તરે વા, યત્થ રજેન ઓકિરીયતીતિ અત્થો. સંકિલિટ્ઠતરા અસ્સ મલગ્ગહિતાતિ એત્થ રજાપથે નિક્ખિપનેન સંકિલિટ્ઠતરા, અપરિભોગાપરિયોદપનેહિ મલગ્ગહિતતરાતિ વુત્તં હોતિ, પટિપુચ્છાવચનઞ્ચેતં. તેનસ્સ એવમત્થો વેદિતબ્બો, આવુસો, સા કંસપાતિ એવં કરીયમાના અપરેન કાલેન સંકિલિટ્ઠતરા ચ મલગ્ગહિતતરા ચ મત્તિકપાતીતિ વા કંસપાતીતિ વા ઇતિપિ દુજ્જાના ભવેય્ય નુ ખો નોતિ, થેરો તં પટિજાનન્તો આહ ‘‘એવમાવુસો’’તિ. પુન ધમ્મસેનાપતિ ઓપમ્મં સમ્પટિપાદેન્તો, એવમેવ ખોતિઆદિમાહ. તત્થેવં ઓપમ્મસંસન્દના વેદિતબ્બા – કિલિટ્ઠકંસપાતિસદિસો સાઙ્ગણો પુગ્ગલો. સંકિલિટ્ઠકંસપાતિયા નપરિભુઞ્જનમાદિં કત્વા રજાપથનિક્ખેપો વિય તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પબ્બજ્જં લભમાનસ્સ વેજ્જકમ્માદીસુ પસુતપુગ્ગલસન્તિકે પબ્બજ્જાપટિલાભો. સંકિલિટ્ઠકંસપાતિયા પુન સંકિલિટ્ઠતરભાવો વિય તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનુક્કમેન આચરિયુપજ્ઝાયાનં અનુસિક્ખતો વેજ્જકમ્માદિકરણં, એત્થ ઠિતસ્સ સાઙ્ગણકાલકિરિયા. અથ વા અનુક્કમેન દુક્કટદુબ્ભાસિતવીતિક્કમનં, એત્થ ઠિતસ્સ સાઙ્ગણકાલકિરિયા. અથ વા અનુક્કમેન પાચિત્તિયથુલ્લચ્ચયવીતિક્કમનં, સઙ્ઘાદિસેસવીતિક્કમનં, પારાજિકવીતિક્કમનં, માતુઘાતાદિઆનન્તરિયકરણં, એત્થ ઠિતસ્સ સાઙ્ગણકાલકિરિયાતિ.

સંકિલિટ્ઠચિત્તો કાલં કરિસ્સતીતિ એત્થ ચ અકુસલચિત્તેન કાલં કરિસ્સતીતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સબ્બસત્તા હિ પકતિચિત્તેન ભવઙ્ગચિત્તેનેવ કાલં કરોન્તિ. અયં પન અવિસોધેત્વા ચિત્તસન્તાનં કાલં કરિસ્સતીતિ એતમત્થં સન્ધાય એવં વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

દુતિયવારે પરિયોદપેય્યુન્તિ ધોવનઘંસનસણ્હછારિકાપરિમજ્જનાદીહિ પરિસુદ્ધં આદાસમણ્ડલસદિસં કરેય્યું. ન ચ નં રજાપથેતિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારે ઠાને અનિક્ખિપિત્વા કરણ્ડમઞ્જૂસાદીસુ વા ઠપેય્યું, પલિવેઠેત્વા વા નાગદન્તે લગેય્યું. સેસં વુત્તનયાનુસારેનેવ ગહેતબ્બં.

ઉપમાસંસન્દના ચેત્થ એવં વેદિતબ્બા – કિલિટ્ઠકંસપાતિસદિસો સાઙ્ગણો ભબ્બપુગ્ગલો. કિલિટ્ઠકંસપાતિયા પરિભુઞ્જનમાદિં કત્વા સુદ્ધટ્ઠાને ઠપનં વિય તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પબ્બજ્જં લભમાનસ્સ પેસલભિક્ખૂનં સન્તિકે પબ્બજ્જાપટિલાભો. યે ઓવદન્તિ અનુસાસન્તિ અપ્પમત્તકમ્પિ પમાદં દિસ્વા દણ્ડકમ્મં કત્વા પુનપ્પુનં સિક્ખાપેન્તિ, સંકિલિટ્ઠકંસપાતિયા અપરકાલે પરિસુદ્ધપરિયોદાતભાવો વિય તસ્સ પુગ્ગલસ્સ આચરિયુપજ્ઝાયાનં અનુસિક્ખતો અનુક્કમેન સમ્માવત્તપટિપત્તિ, એત્થ ઠિતસ્સ અનઙ્ગણકાલકિરિયા. અથ વા અનુક્કમેન પરિસુદ્ધે સીલે પતિટ્ઠાય અત્તનો અનુરૂપં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા ધુતઙ્ગાનિ સમાદાય અત્તનો અનુકૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગામન્તસેનાસનવાસં મુઞ્ચિત્વા પન્તસેનાસનવાસો, એત્થ ઠિતસ્સ અનઙ્ગણકાલકિરિયા. અથ વા અનુક્કમેન કસિણપરિકમ્મં કત્વા અટ્ઠસમાપત્તિનિબ્બત્તનેન કિલેસવિક્ખમ્ભનં, વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાના વુટ્ઠાય વિપસ્સનાય કિલેસાનં તદઙ્ગનિવારણં, સોતાપત્તિફલાધિગમો…પે… અરહત્તસચ્છિકિરિયાતિ એત્થ ઠિતસ્સ અચ્ચન્તં અનઙ્ગણકાલકિરિયા એવ.

તતિયવારે સુભનિમિત્તન્તિ રાગટ્ઠાનિયં ઇટ્ઠારમ્મણં. મનસિ કરિસ્સતીતિ તસ્મિં વિપન્નસ્સતિ તં નિમિત્તં આવજ્જિસ્સતિ. તસ્સ સુભનિમિત્તસ્સ મનસિકારાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ સુભનિમિત્તમનસિકારકારણા. અનુદ્ધંસેસ્સતીતિ હિંસિસ્સતિ અધિભવિસ્સતિ. રાગો હિ ઉપ્પજ્જન્તો કુસલવારં પચ્છિન્દિત્વા સયમેવ અકુસલજવનં હુત્વા તિટ્ઠન્તો કુસલચિત્તં અનુદ્ધંસેતીતિ વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયાનુસારેનેવ ગહેતબ્બં.

ઓપમ્મસંસન્દના પનેત્થ એવં વેદિતબ્બા – પરિસુદ્ધકંસપાતિસદિસો પકતિયા અપ્પકિલેસો અનઙ્ગણપુગ્ગલો. પરિસુદ્ધકંસપાતિયા નપરિભુઞ્જનં આદિં કત્વા રજાપથે નિક્ખેપો વિય તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પબ્બજ્જં લભમાનસ્સાતિ ઇતો પરં સબ્બં પઠમવારસદિસમેવ.

ચતુત્થવારે સુભનિમિત્તં ન મનસિ કરિસ્સતીતિ તસ્મિં સતિવિરહાભાવતો તં નિમિત્તં નાવજ્જિસ્સતિ, સેસં દુતિયવારાનુસારેન વેદિતબ્બં. ‘‘અયં ખો, આવુસો’’તિઆદિ ‘‘કો નુ ખો, આવુસો’’તિઆદિમ્હિ વુત્તનયમેવ.

૬૦. ઇદાનિ તં અઙ્ગણં નાનપ્પકારતો પાકટં કારાપેતુકામેનાયસ્મતા મહામોગ્ગલ્લાનેન ‘‘અઙ્ગણં અઙ્ગણ’’ન્તિઆદિના નયેન પુટ્ઠો તં બ્યાકરોન્તો પાપકાનં ખો એતં, આવુસોતિઆદિમાહ. તત્થ ઇચ્છાવચરાનન્તિ ઇચ્છાય અવચરાનં, ઇચ્છાવસેન ઓતિણ્ણાનં પવત્તાનં નાનપ્પકારાનં કોપઅપ્પચ્ચયાનન્તિ અત્થો. યં ઇધેકચ્ચસ્સાતિ યેન ઇધેકચ્ચસ્સ એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જેય્ય, તં ઠાનં તં કારણં વિજ્જતિ અત્થિ, ઉપલબ્ભતીતિ વુત્તં હોતિ. આપન્નો અસ્સન્તિ આપન્નો ભવેય્યં. ન ચ મં ભિક્ખૂ જાનેય્યુન્તિ ભિક્ખૂ ચ મં ન જાનેય્યું. કિં પનેત્થ ઠાનં, લાભત્થિકતા. લાભત્થિકો હિ ભિક્ખુ પકતિયાપિ ચ કતપુઞ્ઞો મનુસ્સેહિ સક્કતો ગરુકતો એવં ચિન્તેતિ ‘‘આપત્તિં આપન્નં ભિક્ખું થેરા ઞત્વા મજ્ઝિમાનં આરોચેન્તિ, તે નવકાનં, નવકા વિહારે વિઘાસાદાદીનં, તે ઓવાદં આગતાનં ભિક્ખુનીનં, એવં કમેન ચતસ્સો પરિસા જાનન્તિ. એવમસ્સ લાભન્તરાયો હોતિ. અહો વતાહં આપત્તિઞ્ચ વત આપન્નો અસ્સં, ન ચ મં ભિક્ખૂ જાનેય્યુ’’ન્તિ.

યં તં ભિક્ખું ભિક્ખૂ જાનેય્યુન્તિ યેન કારણેન તં ભિક્ખું અઞ્ઞે ભિક્ખૂ જાનેય્યું, તં કારણં વિજ્જતિ ખો પન અત્થિયેવ, નો નત્થિ. થેરા હિ ઞત્વા મજ્ઝિમાનં આરોચેન્તિ. એવં સો પુબ્બે વુત્તનયેન ચતૂસુ પરિસાસુ પાકટો હોતિ. એવં પાકટો ચ અયસાભિભૂતો ગામસતમ્પિ પવિસિત્વા ઉમ્મારસતેસુ ઠાનેસુ ઉઞ્છિત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખમતિ. તતો જાનન્તિ મં ભિક્ખૂ આપત્તિં આપન્નોતિ તેહિ ચમ્હિ એવં નાસિતોતિ ચિન્તેત્વા, ઇતિ સો કુપિતો હોતિ અપ્પતીતો સો ઇમિના કારણેન કુપિતો ચેવ હોતિ કોધાભિભૂતો અપ્પતીતો ચ દોમનસ્સાભિભૂતો.

યો ચેવ ખો, આવુસો, કોપો યો ચ અપ્પચ્ચયો ઉભયમેતં અઙ્ગણન્તિ, આવુસો, યો ચાયં સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહિતો કોપો, યો ચ વેદનાક્ખન્ધસઙ્ગહિતો અપ્પચ્ચયો, એતં ઉભયં અઙ્ગણન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇદઞ્ચ તાદિસાનં પુગ્ગલાનં વસેન વુત્તં. લોભો પન ઇમસ્સ અઙ્ગણસ્સ પુબ્બભાગવસેન, મોહો સમ્પયોગવસેનાપિ ગહિતોયેવ હોતિ.

અનુરહો મન્તિ પુરિમસદિસમેવ ભિક્ખું ગહેત્વા વિહારપચ્ચન્તે સેનાસનં પવેસેત્વા દ્વારં થકેત્વા ચોદેન્તે ઇચ્છતિ. ઠાનં ખો પનેતન્તિ એતં કારણં વિજ્જતિ, યં તં ભિક્ખું ચતુપરિસમજ્ઝે આનેત્વા બ્યત્તા વિનીતા ‘‘તયા અસુકમ્હિ નામ ઠાને વેજ્જકમ્મં કત’’ન્તિઆદિના નયેન ચોદેય્યું. સો ચતૂસુ પરિસાસુ પાકટો હોતિ. એવં પાકટો ચ અયસાભિભૂતોતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ.

સપ્પટિપુગ્ગલોતિ સમાનો પુગ્ગલો. સમાનોતિ સાપત્તિકો. પટિપુગ્ગલોતિ ચોદકો. અયં સાપત્તિકેનેવ ચોદનં ઇચ્છતિ, ત્વમ્પિ ઇમઞ્ચિમઞ્ચ આપત્તિં આપન્નો, તં તાવ પટિકરોહિ પચ્છા મં ચોદેસ્સસીતિ વત્તું સક્કાતિ મઞ્ઞમાનો. અપિચ જાતિઆદીહિપિ સમાનો પુગ્ગલો સપ્પટિપુગ્ગલો. અયઞ્હિ અત્તનો જાતિયા કુલેન બાહુસચ્ચેન બ્યત્તતાય ધુતઙ્ગેનાતિ એવમાદીહિપિ સમાનેનેવ ચોદનં ઇચ્છતિ, તાદિસેન વુત્તં નાતિદુક્ખં હોતીતિ મઞ્ઞમાનો. અપ્પટિપુગ્ગલોતિ એત્થ અયુત્તો પટિપુગ્ગલો અપ્પટિપુગ્ગલો. ઇમેહિ આપત્તાદીહિ અસદિસત્તા પટિસત્તુ પટિસલ્લો ચોદકો ભવિતું અયુત્તોતિ વુત્તં હોતિ. ઇતિ સો કુપિતોતિ ઇતિ સો ઇમાય અપ્પટિપુગ્ગલચોદનાય એવં કુપિતો હોતિ.

ચતુત્થવારે અહો વતાતિ ‘‘અહો વત રે અમ્હાકં પણ્ડિતકા, અહો વત રે અમ્હાકં બહુસ્સુતકા તેવિજ્જકા’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૧) ગરહાયં દિસ્સતિ. ‘‘અહો વત મં દહરંયેવ સમાનં રજ્જે અભિસિઞ્ચેય્યુ’’ન્તિ (મહાવ. ૫૭) પત્થનાયં. ઇધ પત્થનાયમેવ. પટિપુચ્છિત્વા પટિપુચ્છિત્વાતિ પુનપ્પુનં પુચ્છિત્વા. અયં ભિક્ખુ લાભત્થિકો ભગવતો અત્તાનં પટિપુચ્છિતબ્બં ઇચ્છતિ, તઞ્ચ ખો અનુમતિપુચ્છાય, નો મગ્ગં વા ફલં વા વિપસ્સનં વા અન્તરં કત્વા. અયઞ્હિ પસ્સતિ ભગવન્તં સારિપુત્તાદયો મહાથેરે ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ, સારિપુત્ત, મોગ્ગલ્લાન, કસ્સપ, રાહુલ ચક્ખું નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ એવં પરિસમજ્ઝે પટિપુચ્છિત્વા પટિપુચ્છિત્વા ધમ્મં દેસેન્તં, મનુસ્સે ચ ‘‘તેસ પણ્ડિતા થેરા સત્થુ ચિત્તં આરાધેન્તી’’તિ વણ્ણં ભણન્તે, લાભસક્કારઞ્ચ ઉપહરન્તે. તસ્મા તં લાભસક્કારં ઇચ્છન્તો એવં ચિન્તેત્વા નિખણિત્વા ઠપિતખાણુ વિય ભગવતો પુરતોવ હોતિ.

ઇતિ સો કુપિતોતિ અથ ભગવા તં અમનસિકરિત્વાવ અઞ્ઞં થેરં પટિપુચ્છિત્વા ધમ્મં દેસેતિ, તેન સો કુપિતો હોતિ ભગવતો ચ થેરસ્સ ચ. કથં ભગવતો કુપ્પતિ? ‘‘અહં પબ્બજિતકાલતો પભુતિ ગન્ધકુટિપરિવેણતો બહિનિક્ખમનં ન જાનામિ, સબ્બકાલં છાયાવ ન વિજહામિ, મં નામ પુચ્છિત્વા ધમ્મદેસનામત્તમ્પિ નત્થિ. તંમુહુત્તં દિટ્ઠમત્તકમેવ થેરં પુચ્છિત્વા ધમ્મં દેસેતી’’તિ એવં ભગવતો કુપ્પતિ. કથં થેરસ્સ કુપ્પતિ? ‘‘અયં મહલ્લકત્થેરો ભગવતો પુરતો ખાણુ વિય નિસીદતિ, કદા નુ ખો ઇમં ધમ્મકમ્મિકા અભબ્બટ્ઠાનં પાપેત્વા નીહરિસ્સન્તિ, અયઞ્હિ યદિ ઇમસ્મિં વિહારે ન ભવેય્ય, અવસ્સં ભગવા મયા સદ્ધિં સલ્લપેય્યા’’તિ એવં થેરસ્સ કુપ્પતિ.

પુરક્ખત્વા પુરક્ખત્વાતિ પુરતો પુરતો કત્વા, સમ્પરિવારેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અયમ્પિ લાભત્થિકોયેવ, અયઞ્હિ પસ્સતિ બહુસ્સુતે ભિક્ખૂ મહાપરિવારેન ગામં પવિસન્તે, ચેતિયં વન્દન્તે, તેસઞ્ચ તં સમ્પત્તિં દિસ્વા ઉપાસકે પસન્ને પસન્નાકારં કરોન્તે. તસ્મા એવં ઇચ્છતિ. કુપિતોતિ અયમ્પિ દ્વીસુ ઠાનેસુ કુપ્પતિ ભિક્ખૂનં થેરસ્સ ચ. કથં ભિક્ખૂનં? ‘‘ઇમે યદેવ મય્હં ઉપ્પજ્જતિ ચીવરં વા પિણ્ડપાતો વા, તં ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તિ, મય્હં પન પત્તચીવરં ગહેત્વા પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તોપિ નત્થી’’તિ એવં ભિક્ખૂનં કુપ્પતિ. કથં થેરસ્સ? ‘‘એસો મહલ્લકત્થેરો તેસુ તેસુ ઠાનેસુ સયમેવ પઞ્ઞાયતિ, કુદાસ્સુ નામ નં ધમ્મકમ્મિકા નિક્કડ્ઢિસ્સન્તિ, ઇમસ્મિં અસતિ અવસ્સં મંયેવ પરિવારેસ્સન્તી’’તિ.

ભત્તગ્ગેતિ ભોજનટ્ઠાને. અગ્ગાસનન્તિ સઙ્ઘત્થેરાસનં. અગ્ગોદકન્તિ દક્ખિણોદકં. અગ્ગપિણ્ડન્તિ સઙ્ઘત્થેરપિણ્ડં. સબ્બત્થ વા અગ્ગન્તિ પણીતાધિવચનમેતં. તત્થ અહમેવ લભેય્યન્તિ ઇચ્છા નાતિમહાસાવજ્જા. ન અઞ્ઞો ભિક્ખુ લભેય્યાતિ પન અતિમહાસાવજ્જા. અયમ્પિ લાભત્થિકો પાસાદિકો હોતિ ચીવરધારણાદીહિ, કદાચિ પબ્બજતિ, કદાચિ વિબ્ભમતિ. તેન સો પુબ્બે લદ્ધપુબ્બં આસનાદિં પચ્છા અલભન્તો એવં ચિન્તેસિ. ન સો ભિક્ખુ લભેય્યાતિ ન સો ભિક્ખુ થેરાનં અગ્ગાસનાદીસુ તદનુસારેન મજ્ઝિમાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ નવાનં કદાચિ યં વા તં વા સબ્બનિહીનં આસનાદિં લભતિ. કુપિતોતિ અયમ્પિ દ્વીસુ ઠાનેસુ કુપ્પતિ મનુસ્સાનઞ્ચ થેરાનઞ્ચ. કથં મનુસ્સાનં? ‘‘ઇમે મઙ્ગલાદીસુ મં નિસ્સાય ભિક્ખૂ લભન્તિ, એતે, ‘ભન્તે, એત્તકે ભિક્ખૂ ગહેત્વા અમ્હાકં અનુકમ્પં કરોથા’તિ વદન્તિ, ઇદાનિ તંમુહુત્તં દિટ્ઠમત્તકં મહલ્લકત્થેરં ગહેત્વા ગતા, હોતુ ઇદાનિ, નેસં કિચ્ચે ઉપ્પન્ને જાનિસ્સામી’’તિ એવં મનુસ્સાનં કુપ્પતિ. કથં થેરાનં? ‘‘ઇમે નામ યદિ ન ભવેય્યું, મંયેવ મનુસ્સા નિમન્તેય્યુ’’ન્તિ એવં થેરાનં કુપ્પતિ.

અનુમોદેય્યન્તિ અનુમોદનં કરેય્યં. અયમ્પિ લાભત્થિકો યં વા તં વા ખણ્ડાનુમોદનં જાનાતિ, ‘‘સો અનુમોદનટ્ઠાને બહૂ માતુગામા આગચ્છન્તિ, તા મં સઞ્જાનિત્વા તતો પભુતિ થાલકભિક્ખં દસ્સન્તી’’તિ પત્થેન્તો એવં ચિન્તેસિ. ઠાનન્તિ બહુસ્સુતાનં અનુમોદના ભારો, તેન બહુસ્સુતો અનુમોદેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. કુપિતોતિ અયમ્પિ તીસુ ઠાનેસુ કુપ્પતિ મનુસ્સાનં થેરસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ ચ. કથં મનુસ્સાનં? ‘‘ઇમે પુબ્બે મંયેવ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચન્તિ ‘અમ્હાકં નાગત્થેરો અમ્હાકં સુમનત્થેરો અનુમોદતૂ’તિ, અજ્જ પન નાવોચુ’’ન્તિ એવં મનુસ્સાનં કુપ્પતિ. કથં થેરસ્સ? ‘‘અયં સઙ્ઘત્થેરો ‘તુમ્હાકં કુલુપકં નાગત્થેરં સુમનત્થેરં ઉપસઙ્કમથ, અયં અનુમોદિસ્સતી’તિ ન ભણતી’’તિ એવં થેરસ્સ કુપ્પતિ. કથં ધમ્મકથિકસ્સ? ‘‘થેરેન વુત્તમત્તેયેવ પહારં લદ્ધકુક્કુટો વિય તુરિતતુરિતં વસ્સતિ, ઇમં નામ નિક્કડ્ઢન્તા નત્થિ, ઇમસ્મિઞ્હિ અસતિ અહમેવ અનુમોદેય્ય’’ન્તિ એવં ધમ્મકથિકસ્સ કુપ્પતિ.

આરામગતાનન્તિ વિહારે સન્નિપતિતાનં. અયમ્પિ લાભત્થિકો યં વા તં વા ખણ્ડધમ્મકથં જાનાતિ, સો પસ્સતિ તાદિસેસુ ઠાનેસુ દ્વિયોજનતિયોજનતો સન્નિપતિત્વા ભિક્ખૂ સબ્બરત્તિકાનિ ધમ્મસ્સવનાનિ સુણન્તે, તુટ્ઠચિત્તે ચ દહરે વા સામણેરે વા સાધુ સાધૂતિ મહાસદ્દેન સાધુકારં દેન્તે, તતો દુતિયદિવસે અન્તોગામગતે ભિક્ખૂ ઉપાસકા પુચ્છન્તિ ‘‘કે, ભન્તે, ધમ્મં કથેસુ’’ન્તિ. તે ભણન્તિ ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચા’’તિ. તં સુત્વા પસન્ના મનુસ્સા ધમ્મકથિકાનં મહાસક્કારં કરોન્તિ. સો તં ઇચ્છમાનો એવં ચિન્તેસિ. ઠાનન્તિ બહુસ્સુતાનં વિનિચ્છયકુસલાનં ધમ્મદેસના ભારો, તેન બહુસ્સુતો દેસેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. કુપિતોતિ ચતુપ્પદિકં ગાથમ્પિ વત્તું ઓકાસં અલભમાનો કુપિતો હોતિ અત્તનો મન્દભાવસ્સ ‘‘અહઞ્હિ મન્દો દુપ્પઞ્ઞો કુતો લભિસ્સામિ દેસેતુ’’ન્તિ.

ભિક્ખુનીનન્તિ ઓવાદત્થં વા ઉદ્દેસત્થં વા પરિપુચ્છત્થં વા પૂજાકરણત્થં વા આરામં આગન્ત્વા સન્નિપતિતભિક્ખુનીનં. અયમ્પિ લાભત્થિકો, તસ્સેવં હોતિ ઇમા મહાકુલા પબ્બજિતા ભિક્ખુનિયો, તાસુ કુલેસુ પવિસેત્વા નિસિન્નાસુ મનુસ્સા પુચ્છિસ્સન્તિ ‘‘કસ્સ સન્તિકે ઓવાદં વા ઉદ્દેસં વા પરિપુચ્છં વા ગણ્હથા’’તિ. તતો વક્ખન્તિ ‘‘અસુકો નામ અય્યો બહુસ્સુતો, તસ્સ દેથ કરોથા’’તિ, તેનસ્સ એવં ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. ઠાનન્તિ ઓવાદાદયો નામ બહુસ્સુતાનં ભારો, તેન બહુસ્સુતો દેસેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. કુપિતોતિ અયમ્પિ દ્વીસુ ઠાનેસુ કુપ્પતિ, તાસઞ્ચ ભિક્ખુનીનં ‘‘ઇમા પુબ્બે મં નિસ્સાય ઉપોસથપ્પવારણાદીનિ લભન્તિ, તા ઇદાનિ તંમુહુત્તં દિટ્ઠમત્તકમહલ્લકત્થેરસ્સ સન્તિકં ગતા’’તિ. ધમ્મકથિકસ્સ ચ ‘‘એસ ઇમાસં સહસા ઓવાદં અદાસિયેવા’’તિ.

ઉપાસકાનન્તિ, આરામગતાનં ઉપાસકાનં. નિસ્સટ્ઠકમ્મન્તા નામ મહાઉપાસકા હોન્તિ, તે પુત્તભાતુકાનં કમ્મં નિય્યાતેત્વા ધમ્મં સુણન્તા વિચરન્તિ, અયં તેસં દેસેતું ઇચ્છતિ, કિં કારણા? ઇમે પસીદિત્વા ઉપાસિકાનમ્પિ આરોચેસ્સન્તિ, તતો સદ્ધિં ઉપાસિકાહિ મય્હમેવ લાભસક્કારં ઉપહરિસ્સન્તીતિ. ઠાનં બહુસ્સુતેનેવ યોજેતબ્બં. કુપિતોતિ અયમ્પિ દ્વીસુ ઠાનેસુ કુપ્પતિ, ઉપાસકાનઞ્ચ ‘‘ઇમે અઞ્ઞત્થ સુણન્તિ, અમ્હાકં કુલુપકસ્સ સન્તિકે સુણામાતિ નાગચ્છન્તિ, હોતુ ઇદાનિ, તેસં ઉપ્પન્ને કિચ્ચે જાનિસ્સામી’’તિ ધમ્મકથિકસ્સ ચ, ‘‘અયમેતેસં દેસેતી’’તિ.

ઉપાસિકાનન્તિ આરામગતાનં. ઉપાસિકા નામ આસનપૂજાદિકરણત્થં વા ઉપોસથદિવસે વા ધમ્મસ્સવનત્થં સન્નિપતિતા. સેસં ઉપાસકવારે વુત્તનયમેવ.

સક્કરેય્યુન્તિ સક્કચ્ચઞ્ચ કરેય્યું, સુન્દરઞ્ચ કરેય્યું. ઇમિના અત્તનિ કારં કરીયમાનં સક્કચ્ચં કતઞ્ચ સુન્દરઞ્ચ પત્થેતિ. ગરું કરેય્યુન્તિ ભારિયં કરેય્યું. ઇમિના ભિક્ખૂહિ અત્તાનં ગરુટ્ઠાને ઠપીયમાનં પત્થેતિ. માનેય્યુન્તિ પિયાયેય્યું. પૂજેય્યુન્તિ એવં સક્કરોન્તા ગરું કરોન્તા માનેન્તા પચ્ચયેહિ પૂજેય્યુન્તિ પચ્ચયપૂજં પત્થેતિ. ઠાનન્તિ ‘‘પિયો ગરુ ભાવનિયો’’તિ વુત્તપ્પકારો બહુસ્સુતો ચ સીલવા ચ એતં વિધિં અરહતિ તેન ભિક્ખૂ એવરૂપં એવં કરેય્યુન્તિ વુત્તં હોતિ. કુપિતોતિ અયમ્પિ દ્વીસુ ઠાનેસુ કુપ્પતિ ભિક્ખૂનઞ્ચ ‘‘ઇમે એતં સક્કરોન્તી’’તિ થેરસ્સ ચ ‘‘ઇમસ્મિં અસતિ મંયેવ સક્કરેય્યુ’’ન્તિ. એસ નયો ઇતો પરેસુ તીસુ વારેસુ.

પણીતાનં ચીવરાનન્તિ પટ્ટદુકૂલપટ્ટુણ્ણકોસેય્યાદીનં મહગ્ઘસુખુમસુખસમ્ફસ્સાનં ચીવરાનં. ઇધાપિ અહમેવ લાભી અસ્સન્તિ ઇચ્છા નાતિમહાસાવજ્જા. ન અઞ્ઞો ભિક્ખુ લાભી અસ્સાતિ પન મહાસાવજ્જા.

પણીતાનં પિણ્ડપાતાનન્તિ સપ્પિતેલમધુસક્કરાદિપૂરિતાનં સેટ્ઠપિણ્ડપાતાનં. પણીતાનં સેનાસનાનન્તિ અનેકસતસહસ્સગ્ઘનકાનં મઞ્ચપીઠાદીનં પણીતાનં. ગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનન્તિ સપ્પિતેલમધુફાણિતાદીનં ઉત્તમભેસજ્જાનં. સબ્બત્થાપિ ઠાનં બહુસ્સુતેહિ પુઞ્ઞવન્તેહિ ચ યોજેતબ્બં. કુપિતોતિ સબ્બત્થાપિ દ્વીસુ ઠાનેસુ કુપ્પતિ, મનુસ્સાનઞ્ચ ‘‘ઇમેસં નામ પરિચિતભાવોપિ નત્થિ, દીઘરત્તં એકતો વસન્તસ્સ પંસુકૂલત્થાય વા પિણ્ડપાતત્થાય વા સપ્પિતેલાદિકારણા વા ઘરપટિપાટિયા ચરન્તસ્સાપિ મે એકદિવસમ્પિ કિઞ્ચિ પણીતં પચ્ચયં ન દેન્તિ. આગન્તુકં મહલ્લકં પન દિસ્વાવ યં ઇચ્છતિ, તં દેન્તી’’તિ, થેરસ્સ ચ ‘‘અયમ્પિ મહલ્લકો ઇમેસં અત્તાનં દસ્સેન્તોયેવ ચરતિ, કુદાસ્સુ નામ નં ધમ્મકમ્મિકા નિક્કડ્ઢેય્યું, એવં ઇમસ્મિં અસતિ અહમેવ લાભી અસ્સ’’ન્તિ.

ઇમેસં ખો, એતં આવુસોતિ ઇમેસં હેટ્ઠા એકૂનવીસતિવારેહિ વુત્તાનં ઇચ્છાવચરાનં.

૬૧. દિસ્સન્તિ ચેવ સૂયન્તિ ચાતિ ન ઇચ્છાવચરા ચક્ખુના દિસ્સન્તિ, ન સોતેન સૂયન્તિ, મનોવિઞ્ઞાણવિસયત્તા. અપ્પહીનઇચ્છાવચરસ્સ પન પુગ્ગલસ્સ ઇચ્છાવચરવસેન પવત્તકાયકમ્મં દિસ્વા દિટ્ઠા વિય વચીકમ્મં સુત્વા સુતા વિય ચ હોન્તિ, તેન વુત્તં ‘‘દિસ્સન્તિ ચેવ સૂયન્તિ ચા’’તિ. પચ્ચક્ખકાલે દિસ્સન્તિ, ‘‘અસુકો કિર ભિક્ખુ ઈદિસો’’તિ તિરોક્ખકાલે સૂયન્તિ. કિઞ્ચાપીતિ અનુગ્ગહગરહવચનં. તેન આરઞ્ઞિકત્તં અનુગ્ગણ્હાતિ, ઇચ્છાવચરાનં અપ્પહાનં ગરહતિ.

તત્રાયં યોજના, કિઞ્ચાપિ સો ભિક્ખુ ગામન્તસેનાસનં પટિક્ખિપિત્વા આરઞ્ઞિકો હોતિ, અન્તે પન્તસેનાસને વસતિ, ઇમે ચસ્સ એત્તકા ઇચ્છાવચરા અપ્પહીના. કિઞ્ચાપિ સો અતિરેકલાભં પટિક્ખિપિત્વા પિણ્ડપાતિકો હોતિ. કિઞ્ચાપિ સો લોલુપ્પચારં વજ્જેત્વા સપદાનચારી હોતિ. કિઞ્ચાપિ સો ગહપતિચીવરં પટિક્ખિપિત્વા પંસુકૂલિકો હોતિ.

લૂખચીવરધરોતિ એત્થ પન લૂખન્તિ સત્થલૂખં સુત્તલૂખં રજનલૂખન્તિ તીહિ કારણેહિ લૂખં વેદિતબ્બં. તત્થ સત્થેન ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્નં સત્થલૂખં નામ, તં અગ્ઘેન પરિહાયતિ, થૂલદીઘસુત્તકેન સિબ્બિતં સુત્તલૂખં નામ, તં ફસ્સેન પરિહાયતિ ખરસમ્ફસ્સં હોતિ. રજનેન રત્તં રજનલૂખં નામ, તં વણ્ણેન પરિહાયતિ દુબ્બણ્ણં હોતિ. કિઞ્ચાપિ સો ભિક્ખુ એવં સત્થલૂખસુત્તલૂખરજનલૂખચીવરધરો હોતિ, ઇમે ચસ્સ એત્તકા ઇચ્છાવચરા અપ્પહીના દિસ્સન્તિ ચેવ સૂયન્તિ ચ, અથ ખો નં વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારી નેવ સક્કરોન્તિ…પે… ન પૂજેન્તીતિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, કિસ્સ હેતૂતિ કિં કારણા. તે હિ તસ્સ…પે… સૂયન્તિ ચ યસ્મા તસ્સ તે પાપકા સૂયન્તિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમેસં ઇચ્છાવચરાનં અપ્પહીનત્તાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય પાકટં કરોન્તો સેય્યથાપીતિઆદિમાહ. તત્થ કુણપન્તિ મતકળેવરં. અહિસ્સ કુણપં અહિકુણપં. એવં ઇતરાનિ. અતિપટિકૂલજિગુચ્છનીયભાવતો ચેત્થ ઇમાનેવ તીણિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. અઞ્ઞેસઞ્હિ સસસૂકરાદીનં કુણપં મનુસ્સા કટુકભણ્ડાદીહિ અભિસઙ્ખરિત્વા પરિભુઞ્જન્તિપિ. ઇમેસં પન કુણપં અભિનવમ્પિ જિગુચ્છન્તિયેવ, કો પન વાદો કાલાતિક્કમેન પૂતિભૂતે. રચયિત્વાતિ વડ્ઢેત્વા, પરિપૂરેત્વાતિ અત્થો, કુણપં ગહેત્વા કંસપાતિયં પક્ખિપિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞિસ્સાતિ અપરાય. પટિકુજ્જિત્વાતિ પિદહિત્વા. અન્તરાપણન્તિ આપણાનમન્તરે મહાજનસંકિણ્ણં રચ્છામુખં. પટિપજ્જેય્યુન્તિ ગચ્છેય્યું. જઞ્ઞજઞ્ઞં વિયાતિ ચોક્ખચોક્ખં વિય મનાપમનાપં વિય. અપિચ વધુકાપણ્ણાકારં વિયાતિ વુત્તં હોતિ. વધુકાતિ જનેત્તિ વુચ્ચતિ, તસ્સા નીયમાનં પણ્ણાકારં જઞ્ઞં, ઉભયત્થાપિ આદરવસેન વા પસંસાવસેન વા પુનરુત્તં. ‘‘જઞ્ઞજઞ્ઞં બ્યા’’તિપિ પાઠો.

અપાપુરિત્વાતિ વિવરિત્વા. તસ્સ સહ દસ્સનેન અમનાપતા ચ સણ્ઠહેય્યાતિ તસ્સ કુણપસ્સ દસ્સનેન સહેવ તસ્સ જનસ્સ અમનાપતા તિટ્ઠેય્ય. અમનાપતાતિ ચ ‘‘અમનાપમિદ’’ન્તિ ઉપ્પન્નચિત્તચેતસિકાનમેતં અધિવચનં. એસ નયો પટિકુલ્યજેગુચ્છતાસુ. જિઘચ્છિતાનમ્પીતિ છાતાનમ્પિ. ન ભોત્તુકમ્યતા અસ્સાતિ ભુઞ્જિતુકામતા ન ભવેય્ય. પગેવ સુહિતાનન્તિ ધાતાનં પન પઠમતરમેવ ભુઞ્જિતુકામતા ન ભવેય્યાતિ વુત્તં હોતિ.

તત્રાયં ઉપમાસંસન્દના – પરિસુદ્ધકંસપાતિસદિસં ઇમસ્સ પબ્બજ્જાલિઙ્ગં, કુણપરચનં વિય ઇચ્છાવચરાનં અપ્પહાનં, અપરકંસપાતિયા પટિકુજ્ઝનં વિય આરઞ્ઞિકઙ્ગાદીહિ ઇચ્છાવચરપ્પટિચ્છાદનં, કંસપાતિં વિવરિત્વા કુણપદસ્સનેન જનસ્સ અમનાપતા વિય આરઞ્ઞિકઙ્ગાદીનિ અનાદિયિત્વા ઇચ્છાવચરદસ્સનેન સબ્રહ્મચારીનં અસક્કારકરણાદિતાતિ.

૬૨. સુક્કપક્ખે પન, કિઞ્ચાપીતિ અનુગ્ગહપસંસાવચનં, તેન આરઞ્ઞિકત્તં અનુગ્ગણ્હાતિ, ઇચ્છાવચરપ્પહાનં પસંસતિ. નેમન્તનિકોતિ નિમન્તનપટિગ્ગાહકો. વિચિતકાળકન્તિ વિચિનિત્વા અપનીતકાળકં. અનેકસૂપં અનેકબ્યઞ્જનન્તિ એત્થ સૂપો નામ હત્થહારિયો વુચ્ચતિ. બ્યઞ્જનન્તિ ઉત્તરિભઙ્ગં, તેન મચ્છમંસમુગ્ગસૂપાદીહિ અનેકસૂપં, નાનપ્પકારમંસાદિબ્યઞ્જનેહિ અનેકબ્યઞ્જનન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઉપમાસંસન્દને ચ સાલિવરભત્તરચનં વિય ઇચ્છાવચરપ્પહાનં, અપરકંસપાતિયા પટિકુજ્ઝનં વિય અપ્પિચ્છતાસમુટ્ઠાનેહિ ગામન્તવિહારાદીહિ ઇચ્છાવચરપ્પહાનપ્પટિચ્છાદકં, કંસપાતિં વિવરિત્વા સાલિવરભત્તદસ્સનેન જનસ્સ મનાપતા વિય ગામન્તવિહારાદીનિ અનાદિયિત્વા ઇચ્છાવચરપ્પહાનદસ્સનેન સબ્રહ્મચારીનં સક્કારકરણાદિતા વેદિતબ્બા.

૬૩. ઉપમા મં, આવુસો સારિપુત્ત, પટિભાતીતિ મય્હં, આવુસો સારિપુત્ત, ઉપમા ઉપટ્ઠાતિ. એકં ઉપમં વત્તુકામો અહન્તિ અધિપ્પાયો. પટિભાતુ તન્તિ તુય્હં પટિભાતુ ઉપટ્ઠાતુ, વદ ત્વન્તિ અધિપ્પાયો. એકમિદાહન્તિ એત્થ ઇદાતિ નિપાતમત્તં, એકસ્મિં સમયે અહન્તિ વુત્તં હોતિ, ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં. રાજગહે વિહરામિ ગિરિબ્બજેતિ, રાજગહન્તિ તસ્સ નગરસ્સ નામં. સમન્તતો પન ગિરિપરિક્ખેપેન વજો વિય સણ્ઠિતત્તા ગિરિબ્બજન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં નગરે વિહરામિ, તં નિસ્સાય અહં વિહરામીતિ વુત્તં હોતિ. અથ ખ્વાહન્તિ અથ ખો અહં. એત્થ ચ અથાતિ અઞ્ઞાધિકારવચનારમ્ભે નિપાતો. ખોતિ પદપૂરણમત્તે. પુબ્બણ્હસમયન્તિ દિવસસ્સ પુબ્બભાગસમયં. પુબ્બણ્હસમયેતિ અત્થો, પુબ્બણ્હે વા સમયં પુબ્બણ્હસમયં, પુબ્બણ્હે એકં ખણન્તિ વુત્તં હોતિ, એવં અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં લબ્ભતિ. નિવાસેત્વાતિ પરિદહિત્વા, વિહારનિવાસનપરિવત્તનવસેનેતં વેદિતબ્બં. ગામપ્પવેસનત્થાય વા સણ્ઠપેત્વા નિવાસનવસેન, ન હિ સો તતો પુબ્બે અનિવત્થો અહોસિ.

પત્તચીવરમાદાયાતિ પત્તં હત્થેન ચીવરં કાયેન આદિયિત્વા. પિણ્ડાયાતિ પિણ્ડપાતત્થાય. સમીતીતિ તસ્સ નામં. યાનકારપુત્તોતિ રથકારપુત્તો. પણ્ડુપુત્તોતિ પણ્ડુસ્સ પુત્તો. આજીવકોતિ નગ્ગસમણકો. પુરાણયાનકારપુત્તોતિ પોરાણયાનકારકુલસ્સ પુત્તો. પચ્ચુપટ્ઠિતોતિ ઉપગન્ત્વા ઠિતો. વઙ્કં નામ એકતો કુટિલં. જિમ્હં નામ સપ્પગતમગ્ગસદિસં. દોસન્તિ ફેગ્ગુવિસમગણ્ઠિકાદિ. યથા યથાતિ કાલત્થે નિપાતો, યદા યદા યસ્મિં તસ્મિં કાલેતિ વુત્તં હોતિ. તથા તથાતિ અયમ્પિ કાલત્થોયેવ, તસ્મિં તસ્મિં કાલેતિ વુત્તં હોતિ. સો અત્તનો સુત્તાનુલોમેન ચિન્તેસિ, ઇતરો તેન ચિન્તિતક્ખણે ચિન્તિતટ્ઠાનમેવ તચ્છતિ. અત્તમનોતિ સકમનો તુટ્ઠમનો પીતિસોમનસ્સેહિ ગહિતમનો. અત્તમનવાચં નિચ્છારેસીતિ અત્તમનતાય વાચં, અત્તમનભાવસ્સ વા યુત્તં વાચં નિચ્છારેસિ ઉદીરયિ, પબ્યાહરીતિ વુત્તં હોતિ. હદયા હદયં મઞ્ઞે અઞ્ઞાયાતિ ચિત્તેન ચિત્તં જાનિત્વા વિય.

અસ્સદ્ધાતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘેસુ સદ્ધાવિરહિતા. જીવિકત્થાતિ ઇણભયાદીહિ પીળિતા બહિ જીવિતું અસક્કોન્તા ઇધ જીવિકત્થિકા હુત્વા. ન સદ્ધાતિ ન સદ્ધાય. સઠા માયાવિનોતિ માયાસાઠેય્યેહિ યુત્તા. કેતબિનોતિ સિક્ખિતકેરાટિકા, નિપ્ફન્નથામગતસાઠેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. સાઠેય્યઞ્હિ અભૂતગુણદસ્સનતો અભૂતભણ્ડગુણદસ્સનસમં કત્વા ‘‘કેરાટિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉન્નળાતિ ઉગ્ગતનળા, ઉટ્ઠિતતુચ્છમાનાતિ વુત્તં હોતિ. ચપલાતિ પત્તચીવરમણ્ડનાદિના ચાપલ્લેન યુત્તા. મુખરાતિ મુખખરા, ખરવચનાતિ વુત્તં હોતિ, વિકિણ્ણવાચાતિ અસંયતવચના, દિવસમ્પિ નિરત્થકવચનપ્પલાપિનો. ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારાતિ છસુ ઇન્દ્રિયેસુ અસંવુતકમ્મદ્વારા. ભોજને અમત્તઞ્ઞુનોતિ ભોજને યા મત્તા જાનિતબ્બા પરિયેસનપટિગ્ગહણપરિભોગેસુ યુત્તતા, તસ્સા અજાનનકા. જાગરિયં અનનુયુત્તાતિ જાગરે અનનુયુત્તા. સામઞ્ઞે અનપેક્ખવન્તોતિ સમણધમ્મે નિરપેક્ખા, ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિરહિતાતિ અત્થો. સિક્ખાય ન તિબ્બગારવાતિ સિક્ખાપદેસુ બહુલગારવા ન હોન્તિ, આપત્તિવીતિક્કમબહુલા વા. બાહુલિકાતિઆદિ ધમ્મદાયાદે વુત્તં, કુસીતાતિઆદિ ભયભેરવે. ધમ્મપરિયાયેનાતિ ધમ્મદેસનાય.

સદ્ધા અગારસ્માતિ પકતિયાપિ સદ્ધા, પબ્બજિતાપિ સદ્ધાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતા. પિવન્તિ મઞ્ઞે ઘસન્તિ મઞ્ઞેતિ પિવન્તિ વિય ઘસન્તિ વિય. અત્તમનવાચં નિચ્છારેન્તા વચસા પિવન્તિ વિય, અબ્ભનુમોદન્તા મનસા ઘસન્તિ વિય. સાધુ વતાતિ સુન્દરં વત. સબ્રહ્મચારીતિ રસ્સમ્પિ વટ્ટતિ દીઘમ્પિ. રસ્સે સતિ સારિપુત્તસ્સ ઉપરિ હોતિ, દીઘે સતિ સબ્રહ્મચારીનં. યદા સારિપુત્તસ્સ ઉપરિ હોતિ, તદા સબ્રહ્મચારી સારિપુત્તો અમ્હે અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વાતિ અત્થો. યદા સબ્રહ્મચારીનં, તદા સબ્રહ્મચારયો અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વાતિ અત્થો. દહરોતિ તરુણો. યુવાતિ યોબ્બનભાવે ઠિતો. મણ્ડનકજાતિકોતિ અલઙ્કારકસભાવો. તત્થ કોચિ તરુણોપિ યુવા ન હોતિ યથા અતિતરુણો, કોચિ યુવાપિ મણ્ડનકજાતિકો ન હોતિ યથા ઉપસન્તસભાવો, આલસિયબ્યસનાદીહિ વા અભિભૂતો, ઇધ પન દહરો ચેવ યુવા ચ મણ્ડનકજાતિકો ચ અધિપ્પેતો, તસ્મા એવમાહ. ઉપ્પલાદીનિ લોકસમ્મતત્તા વુત્તાનિ. ઇતિહ તેતિ એવં તે. ઉભો મહાનાગાતિ દ્વેપિ મહાનાગા, દ્વેપિ હિ એતે અગ્ગસાવકા ‘‘મહાનાગા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્રાયં વચનત્થો, છન્દાદીહિ ન ગચ્છન્તીતિ નાગા, તેન તેન મગ્ગેન પહીને કિલેસે ન આગચ્છન્તીતિ નાગા, નાનપ્પકારકં આગું ન કરોન્તીતિ નાગા, અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૮૦) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અપિચ –

‘‘આગું ન કરોતિ કિઞ્ચિ લોકે,

સબ્બસંયોગે વિસજ્જ બન્ધનાનિ;

સબ્બત્થ ન સજ્જતી વિમુત્તો,

નાગો તાદિ પવુચ્ચતે તથત્તા’’તિ. (સુ. નિ. ૫૨૭; મહાનિ. ૮૦);

એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. મહન્તા નાગા મહાનાગા, અઞ્ઞેહિ ખીણાસવનાગેહિ પુજ્જતરા ચ પાસંસતરા ચાતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સાતિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ. સમનુમોદિંસૂતિ સમં અનુમોદિંસુ. તત્થ ઇમાય ઉપમાય મહામોગ્ગલ્લાનો અનુમોદિ, પટિભાતુ તં આવુસોતિ ધમ્મસેનાપતિ. તેન વુત્તં ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતં સમનુમોદિંસૂ’’તિ.

સમ્મુતિપરમત્થદેસનાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

અનઙ્ગણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.