૨. સબ્બાસવસુત્તવણ્ણના

૧૪. એવં મે સુતં…પે… સાવત્થિયન્તિ સબ્બાસવસુત્તં. તત્રાયં અપુબ્બપદવણ્ણના – સાવત્થીતિ સવત્થસ્સ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાનભૂતા નગરી, યથા કાકન્દી માકન્દી કોસમ્બીતિ એવં તાવ અક્ખરચિન્તકા. અટ્ઠકથાચરિયા પન ભણન્તિ ‘‘યંકિઞ્ચિ મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં સબ્બમેત્થ અત્થીતિ સાવત્થી. સત્થસમાયોગે ચ કિં ભણ્ડમત્થીતિ પુચ્છિતે સબ્બમત્થી’’તિ વચનમુપાદાય સાવત્થી.

‘‘સબ્બદા સબ્બૂપકરણં, સાવત્થિયં સમોહિતં;

તસ્મા સબ્બમુપાદાય, સાવત્થીતિ પવુચ્ચતિ.

કોસલાનં પુરં રમ્મં, દસ્સનેય્યં મનોરમં;

દસહિ સદ્દેહિ અવિવિત્તં, અન્નપાનસમાયુતં.

વુદ્ધિં વેપુલ્લતં પત્તં, ઇદ્ધં ફીતં મનોરમં;

અળકમન્દાવ દેવાનં, સાવત્થિપુરમુત્તમ’’ન્તિ.

તસ્સં સાવત્થિયં. જેતવનેતિ એત્થ અત્તનો પચ્ચત્થિકજનં જિનાતીતિ જેતો, રઞ્ઞા વા અત્તનો પચ્ચત્થિકજને જિતે જાતોતિ જેતો, મઙ્ગલકમ્યતાય વા તસ્સ એવંનામમેવ કતન્તિ જેતો, જેતસ્સ વનં જેતવનં. તઞ્હિ જેતેન રાજકુમારેન રોપિતં સંવદ્ધિતં પરિપાલિતં, સો ચ તસ્સ સામી અહોસિ. તસ્મા જેતવનન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં જેતવને. અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામેતિ એત્થ સુદત્તો નામ સો ગહપતિ માતાપિતૂહિ કતનામવસેન. સબ્બકામસમિદ્ધિતાય પન વિગતમલમચ્છેરતાય કરુણાદિગુણસમઙ્ગિતાય ચ નિચ્ચકાલં અનાથાનં પિણ્ડમદાસિ, તેન અનાથપિણ્ડિકોતિ સઙ્ખં ગતો. આરમન્તિ એત્થ પાણિનો વિસેસેન વા પબ્બજિતાતિ આરામો, તસ્સ પુપ્ફફલાદિસોભાય નાતિદૂરનચ્ચાસન્નતાદિપઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગસમ્પત્તિયા ચ તતો તતો આગમ્મ રમન્તિ અભિરમન્તિ અનુક્કણ્ઠિતા હુત્વા નિવસન્તીતિ અત્થો. વુત્તપ્પકારાય વા સમ્પત્તિયા તત્થ તત્થ ગતેપિ અત્તનો અબ્ભન્તરંયેવ આનેત્વા રમેતીતિ આરામો. સો હિ અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ હત્થતો અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ કોટિસન્થરેન કીણિત્વા અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ સેનાસનાનિ કારાપેત્વા અટ્ઠારસહિ હિરઞ્ઞકોટીહિ વિહારમહં નિટ્ઠાપેત્વા એવં ચતુપઞ્ઞાસહિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ નિય્યાદિતો. તસ્મા ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે.

એત્થ ચ ‘‘જેતવને’’તિ વચનં પુરિમસામિપરિકિત્તનં. ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ પચ્છિમસામિપરિકિત્તનં. કિમેતેસં પરિકિત્તને પયોજનન્તિ. પુઞ્ઞકામાનં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનં. તત્ર હિ દ્વારકોટ્ઠકપાસાદમાપને ભૂમિવિક્કયલદ્ધા અટ્ઠારસ હિરઞ્ઞકોટિયો અનેકકોટિઅગ્ઘનકા રુક્ખા ચ જેતસ્સ પરિચ્ચાગો, ચતુપઞ્ઞાસ કોટિયો અનાથપિણ્ડિકસ્સ. ઇતિ તેસં પરિકિત્તનેન એવં પુઞ્ઞકામા પુઞ્ઞાનિ કરોન્તીતિ દસ્સેન્તો આયસ્મા આનન્દો અઞ્ઞેપિ પુઞ્ઞકામે તેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જને નિયોજેતિ.

સબ્બાસવસંવરપરિયાયં વો, ભિક્ખવેતિ કસ્મા ઇદં સુત્તમભાસિ? તેસં ભિક્ખૂનં ઉપક્કિલેસવિસોધનં આદિં કત્વા આસવક્ખયાય પટિપત્તિદસ્સનત્થં. તત્થ સબ્બાસવસંવરપરિયાયન્તિ સબ્બેસં આસવાનં સંવરકારણં સંવરભૂતં કારણં, યેન કારણેન તે સંવરિતા પિદહિતા હુત્વા અનુપ્પાદનિરોધસઙ્ખાતં ખયં ગચ્છન્તિ પહીયન્તિ નપ્પવત્તન્તિ, તં કારણન્તિ અત્થો. તત્થ આસવન્તીતિ આસવા, ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપિ સન્દન્તિ પવત્તન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભું ઓકાસતો યાવ ભવગ્ગં સવન્તીતિ વા આસવા, એતે ધમ્મે એતઞ્ચ ઓકાસં અન્તો કરિત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો. અન્તોકરણત્થો હિ અયં આકારો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન મદિરાદયો આસવા, આસવા વિયાતિપિ આસવા. લોકસ્મિઞ્હિ ચિરપારિવાસિકા મદિરાદયો આસવાતિ વુચ્ચન્તિ. યદિ ચ ચિરપારિવાસિયટ્ઠેન આસવા, એતેયેવ ભવિતુમરહન્તિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ અવિજ્જાય, ઇતો પુબ્બે અવિજ્જા નાહોસી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૬૧). આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તિ પસવન્તીતિપિ આસવા. પુરિમાનિ ચેત્થ નિબ્બચનાનિ યત્થ કિલેસા આસવાતિ આગચ્છન્તિ, તત્થ યુજ્જન્તિ, પચ્છિમં કમ્મેપિ. ન કેવલઞ્ચ કમ્મકિલેસાયેવ આસવા, અપિચ ખો નાનપ્પકારકા ઉપ્પદ્દવાપિ. સુત્તેસુ હિ ‘‘નાહં, ચુન્દ, દિટ્ઠધમ્મિકાનંયેવ આસવાનં સંવરાય ધમ્મં દેસેમી’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૮૨) એત્થ વિવાદમૂલભૂતા કિલેસા આસવાતિ આગતા.

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્યં, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬); –

એત્થ તેભૂમકઞ્ચ કમ્મં અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્મા. ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) એત્થ પરૂપવાદવિપ્પટિસારવધબન્ધાદયો ચેવ અપાયદુક્ખભૂતા ચ નાનપ્પકારા ઉપદ્દવા. તે પનેતે આસવા યત્થ યથા આગતા, તત્થ તથા વેદિતબ્બા.

એતે હિ વિનયે તાવ ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ દ્વેધા આગતા. સળાયતને ‘‘તયોમે આવુસો આસવા, કામાસવો ભવાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) તિધા આગતા. અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તન્તેસુ અભિધમ્મે ચ તેયેવ દિટ્ઠાસવેન સહ ચતુધા આગતા. નિબ્બેધિકપરિયાયે – ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા નિરયગામિનિયા, અત્થિ આસવા તિરચ્છાનયોનિગામિનિયા, અત્થિ આસવા પેત્તિવિસયગામિનિયા, અત્થિ આસવા મનુસ્સલોકગામિનિયા, અત્થિ આસવા દેવલોકગામિનિયા’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૩) પઞ્ચધા આગતા. છક્કનિપાતે – ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરા પહાતબ્બા’’તિઆદિના નયેન છધા આગતા. ઇમસ્મિં પન સુત્તે તેયેવ દસ્સનાપહાતબ્બેહિ સદ્ધિં સત્તધા આગતાતિ. અયં તાવ આસવપદે વચનત્થો ચેવ પભેદો ચ.

સંવરપદે પન સંવરયતીતિ સંવરો, પિદહતિ નિવારેતિ પવત્તિતું ન દેતીતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દિવા પટિસલ્લીયન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૭૭), ‘‘સોતાનં સંવરંબ્રઊમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૪૧) ચ આદીસુ પિધાનટ્ઠેન સંવરમાહ. સ્વાયં સંવરો પઞ્ચવિધો હોતિ સીલસંવરો સતિઞાણ ખન્તિ વીરિયસંવરોતિ. તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) અયં સીલસંવરો. પાતિમોક્ખસીલઞ્હિ એત્થ સંવરોતિ વુત્તં. ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરમાપજ્જતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૧૩) સતિસંવરો. સતિ હેત્થ સંવરોતિ વુત્તા. ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ, પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ અયં ઞાણસંવરો. ઞાણઞ્હેત્થ પિધીયરેતિ ઇમિના પિધાનટ્ઠેન સંવરોતિ વુત્તં. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ…પે…, ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪-૨૬) પન નયેન ઇધેવ ખન્તિવીરિયસંવરા આગતા. તેસઞ્ચ ‘‘સબ્બાસવસંવરપરિયાય’’ન્તિ ઇમિના ઉદ્દેસેન સઙ્ગહિતત્તા સંવરભાવો વેદિતબ્બો.

અપિચ પઞ્ચવિધોપિ અયં સંવરો ઇધ આગતોયેવ, તત્થ ખન્તિવીરિયસંવરા તાવ વુત્તાયેવ. ‘‘સો તઞ્ચ અનાસનં તઞ્ચ અગોચર’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૫) અયં પનેત્થ સીલસંવરો. ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૨) અયં સતિસંવરો. સબ્બત્થ પટિસઙ્ખા ઞાણસંવરો. અગ્ગહિતગ્ગહણેન પન દસ્સનં પટિસેવના ભાવના ચ ઞાણસંવરો. પરિયાયન્તિ એતેન ધમ્માતિ પરિયાયો, ઉપ્પત્તિં નિરોધં વા ગચ્છન્તીતિ વુત્તં હોતિ. એત્તાવતા ‘‘સબ્બાસવસંવરપરિયાય’’ન્તિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તં હોતિ.

૧૫. ઇદાનિ જાનતો અહન્તિઆદીસુ જાનતોતિ જાનન્તસ્સ. પસ્સતોતિ પસ્સન્તસ્સ. દ્વેપિ પદાનિ એકત્થાનિ, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. એવં સન્તેપિ જાનતોતિ ઞાણલક્ખણં ઉપાદાય પુગ્ગલં નિદ્દિસતિ, જાનનલક્ખણઞ્હિ ઞાણં. પસ્સતોતિ ઞાણપ્પભાવં ઉપાદાય, પસ્સનપ્પભાવઞ્હિ ઞાણં. ઞાણસમઙ્ગી પુગ્ગલો ચક્ખુમા વિય ચક્ખુના રૂપાનિ ઞાણેન વિવટે ધમ્મે પસ્સતિ. અપિચ યોનિસોમનસિકારં ઉપ્પાદેતું જાનતો, અયોનિસોમનસિકારો યથા ન ઉપ્પજ્જતિ, એવં પસ્સતોતિ અયમેત્થ સારો. કેચિ પનાચરિયા બહૂ પપઞ્ચે ભણન્તિ, તે ઇમસ્મિં અત્થે ન યુજ્જન્તિ.

આસવાનં ખયન્તિ આસવપ્પહાનં આસવાનં અચ્ચન્તક્ખયસમુપ્પાદં ખીણાકારં નત્થિભાવન્તિ અયમેવ હિ ઇમસ્મિઞ્ચ સુત્તે, ‘‘આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) ચ આસવક્ખયત્થો. અઞ્ઞત્થ પન મગ્ગફલનિબ્બાનાનિપિ આસવક્ખયોતિ વુચ્ચન્તિ. તથા હિ –

‘‘સેખસ્સ સિક્ખમાનસ્સ, ઉજુમગ્ગાનુસારિનો;

ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં, તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ. (ઇતિવુ. ૬૨) –

આદીસુ મગ્ગો આસવક્ખયોતિ વુત્તો,

‘‘આસવાનં ખયા સમણો હોતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૩૮) ફલં.

‘‘પરવજ્જાનુપસ્સિસ્સ, નિચ્ચં ઉજ્ઝાનસઞ્ઞિનો;

આસવા તસ્સ વડ્ઢન્તિ, આરા સો આસવક્ખયા’’તિ. (ધ. પ. ૨૫૩) –

આદીસુ નિબ્બાનં ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વુત્તં.

નો અજાનતો નો અપસ્સતોતિ યો પન ન જાનાતિ ન પસ્સતિ, તસ્સ નો વદામીતિ અત્થો. એતેન યે અજાનતો અપસ્સતોપિ સંવરાદીહિયેવ સુદ્ધિં વદન્તિ, તે પટિક્ખિત્તા હોન્તિ. પુરિમેન વા પદદ્વયેન ઉપાયો વુત્તો, ઇમિના અનુપાયપટિસેધો. સઙ્ખેપેન ચેત્થ ઞાણં આસવસંવરપરિયાયોતિ દસ્સિતં હોતિ.

ઇદાનિ યં જાનતો આસવાનં ખયો હોતિ, તં દસ્સેતુકામો કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, જાનતોતિ પુચ્છં આરભિ, તત્થ જાનના બહુવિધા. દબ્બજાતિકો એવ હિ કોચિ ભિક્ખુ છત્તં કાતું જાનાતિ, કોચિ ચીવરાદીનં અઞ્ઞતરં, તસ્સ ઈદિસાનિ કમ્માનિ વત્તસીસે ઠત્વા કરોન્તસ્સ સા જાનના મગ્ગફલાનં પદટ્ઠાનં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બા. યો પન સાસને પબ્બજિત્વા વેજ્જકમ્માદીનિ કાતું જાનાતિ, તસ્સેવં જાનતો આસવા વડ્ઢન્તિયેવ, તસ્મા યં જાનતો પસ્સતો ચ આસવાનં ખયો હોતિ, તદેવ દસ્સેન્તો આહ યોનિસો ચ મનસિકારં અયોનિસો ચ મનસિકારન્તિ.

તત્થ યોનિસો મનસિકારો નામ ઉપાયમનસિકારો પથમનસિકારો, અનિચ્ચાદીસુ અનિચ્ચન્તિ આદિના એવ નયેન સચ્ચાનુલોમિકેન વા ચિત્તસ્સ આવટ્ટના અન્વાવટ્ટના આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો, અયં વુચ્ચતિ યોનિસો મનસિકારોતિ.

અયોનિસો મનસિકારોતિ અનુપાયમનસિકારો ઉપ્પથમનસિકારો. અનિચ્ચે નિચ્ચન્તિ દુક્ખે સુખન્તિ અનત્તનિ અત્તાતિ અસુભે સુભન્તિ અયોનિસો મનસિકારો ઉપ્પથમનસિકારો. સચ્ચપ્પટિકુલેન વા ચિત્તસ્સ આવટ્ટના અન્વાવટ્ટના આભોગો સમન્નાહારો મનસિકારો, અયં વુચ્ચતિ અયોનિસો મનસિકારોતિ. એવં યોનિસો મનસિકારં ઉપ્પાદેતું જાનતો, અયોનિસો મનસિકારો ચ યથા ન ઉપ્પજ્જતિ, એવં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતિ.

ઇદાનિ ઇમસ્સેવત્થસ્સ યુત્તિં દસ્સેન્તો આહ અયોનિસો, ભિક્ખવે…પે… પહીયન્તીતિ. તેન કિં વુત્તં હોતિ, યસ્મા અયોનિસો મનસિકરોતો આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ, યોનિસો મનસિકરોતો પહીયન્તિ, તસ્મા જાનિતબ્બં યોનિસો મનસિકારં ઉપ્પાદેતું જાનતો, અયોનિસો મનસિકારો ચ યથા ન ઉપ્પજ્જતિ, એવં પસ્સતો આસવાનં ખયો હોતીતિ, અયં તાવેત્થ સઙ્ખેપવણ્ણના.

અયં પન વિત્થારો – તત્થ ‘‘યોનિસો અયોનિસો’’તિ ઇમેહિ તાવ દ્વીહિ પદેહિ આબદ્ધં હોતિ ઉપરિ સકલસુત્તં. વટ્ટવિવટ્ટવસેન હિ ઉપરિ સકલસુત્તં વુત્તં. અયોનિસો મનસિકારમૂલકઞ્ચ વટ્ટં, યોનિસો મનસિકારમૂલકઞ્ચ વિવટ્ટં. કથં? અયોનિસો મનસિકારો હિ વડ્ઢમાનો દ્વે ધમ્મે પરિપૂરેતિ અવિજ્જઞ્ચ ભવતણ્હઞ્ચ. અવિજ્જાય ચ સતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતિ. તણ્હાય સતિ તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનં…પે… સમુદયો હોતી’’તિ. એવં અયં અયોનિસો મનસિકારબહુલો પુગ્ગલો વાતવેગાભિઘાતેન વિપ્પનટ્ઠનાવા વિય ગઙ્ગાવટ્ટે પતિતગોકુલં વિય ચક્કયન્તે યુત્તબલિબદ્દો વિય ચ પુનપ્પુનં ભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ આવટ્ટપરિવટ્ટં કરોતિ, એવં તાવ અયોનિસો મનસિકારમૂલકં વટ્ટં.

યોનિસો મનસિકારો પન વડ્ઢમાનો – ‘‘યોનિસો મનસિકારસમ્પન્નસ્સેતં, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો પાટિકઙ્ખં, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેસ્સતિ, અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૫) વચનતો સમ્માદિટ્ઠિપમુખં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં પરિપૂરેતિ. યા ચ સમ્માદિટ્ઠિ, સા વિજ્જાતિ તસ્સ વિજ્જુપ્પાદા અવિજ્જાનિરોધો, ‘‘અવિજ્જાનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો…પે… એવં એતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ (મહાવ. ૧) એવં યોનિસો મનસિકારમૂલકં વિવટ્ટં વેદિતબ્બં. એવં ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ આબદ્ધં હોતિ ઉપરિ સકલસુત્તં.

એવં આબદ્ધે ચેત્થ યસ્મા પુબ્બે આસવપ્પહાનં દસ્સેત્વા પચ્છા ઉપ્પત્તિ વુચ્ચમાના ન યુજ્જતિ. ન હિ પહીના પુન ઉપ્પજ્જન્તિ. ઉપ્પન્નાનં પન પહાનં યુજ્જતિ, તસ્મા ઉદ્દેસપટિલોમતોપિ ‘‘અયોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ અયોનિસો મનસિકરોતોતિ વુત્તપ્પકારં અયોનિસો મનસિકારં ઉપ્પાદયતો. અનુપ્પન્ના ચેવ આસવા ઉપ્પજ્જન્તીતિ એત્થ યે પુબ્બે અપ્પટિલદ્ધપુબ્બં ચીવરાદિં વા પચ્ચયં ઉપટ્ઠાકસદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકાનં વા અઞ્ઞતરં મનુઞ્ઞં વત્થું પટિલભિત્વા, તં સુભં સુખન્તિ અયોનિસો મનસિકરોતો, અઞ્ઞતરઞ્ઞતરં વા પન અનનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં યથા વા તથા વા અયોનિસો મનસિકરોતો આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ, તે અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બા, અઞ્ઞથા હિ અનમતગ્ગે સંસારે અનુપ્પન્ના નામ આસવા ન સન્તિ. અનુભૂતપુબ્બેપિ ચ વત્થુમ્હિ આરમ્મણે વા યસ્સ પકતિસુદ્ધિયા વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાપરિયત્તિનવકમ્મયોનિસોમનસિકારાનં વા અઞ્ઞતરવસેન પુબ્બે અનુપ્પજ્જિત્વા પચ્છા તાદિસેન પચ્ચયેન સહસા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમેપિ અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બા. તેસુયેવ પન વત્થારમ્મણેસુ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પન્ના પવડ્ઢન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. ઇતો અઞ્ઞથા હિ પઠમુપ્પન્નાનં વડ્ઢિ નામ નત્થિ.

યોનિસો ચ ખો, ભિક્ખવેતિ એત્થ પન યસ્સ પકતિસુદ્ધિયા વા સેય્યથાપિ આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ ભદ્દાય ચ કાપિલાનિયા, ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીહિ વા કારણેહિ આસવા નુપ્પજ્જન્તિ, સો ચ જાનાતિ ‘‘ન ખો મે આસવા મગ્ગેન સમુગ્ઘાતં ગતા, હન્દ નેસં સમુગ્ઘાતાય પટિપજ્જામી’’તિ. તતો મગ્ગભાવનાય સબ્બે સમુગ્ઘાતેતિ. તસ્સ તે આસવા અનુપ્પન્ના ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. યસ્સ પન કારકસ્સેવ સતો સતિસમ્મોસેન સહસા આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ, તતો સંવેગમાપજ્જિત્વા યોનિસો પદહન્તો તે આસવે સમુચ્છિન્દતિ, તસ્સ ઉપ્પન્ના પહીયન્તીતિ વુચ્ચન્તિ મણ્ડલારામવાસીમહાતિસ્સભૂતત્થેરસ્સ વિય. સો કિર તસ્મિંયેવ વિહારે ઉદ્દેસં ગણ્હાતિ, અથસ્સ ગામે પિણ્ડાય ચરતો વિસભાગારમ્મણે કિલેસો ઉપ્પજ્જિ, સો તં વિપસ્સનાય વિક્ખમ્ભેત્વા વિહારં અગમાસિ. તસ્સ સુપિનન્તેપિ તં આરમ્મણં ન ઉપટ્ઠાસિ. સો ‘‘અયં કિલેસો વડ્ઢિત્વા અપાયસંવત્તનિકો હોતી’’તિ સંવેગં જનેત્વા આચરિયં આપુચ્છિત્વા વિહારા નિક્ખમ્મ મહાસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે રાગપટિપક્ખં અસુભકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગુમ્બન્તરં પવિસિત્વા પંસુકૂલચીવરં સન્થરિત્વા નિસજ્જ અનાગામિમગ્ગેન પઞ્ચકામગુણિકરાગં છિન્દિત્વા ઉટ્ઠાય આચરિયં વન્દિત્વા પુનદિવસે ઉદ્દેસમગ્ગં પાપુણિ. યે પન વત્તમાનુપ્પન્ના, તેસં પટિપત્તિયા પહાનં નામ નત્થિ.

૧૬. ઇદાનિ ‘‘ઉપ્પન્ના ચ આસવા પહીયન્તી’’તિ ઇદમેવ પદં ગહેત્વા યે તે આસવા પહીયન્તિ, તેસં નાનપ્પકારતો અઞ્ઞમ્પિ પહાનકારણં આવિકાતું દેસનં વિત્થારેન્તો અત્થિ, ભિક્ખવે, આસવા દસ્સના પહાતબ્બાતિઆદિમાહ યથા તં દેસનાપભેદકુસલો ધમ્મરાજા. તત્થ દસ્સના પહાતબ્બાતિ દસ્સનેન પહાતબ્બા. એસ નયો સબ્બત્થ.

દસ્સનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૧૭. ઇદાનિ તાનિ પદાનિ અનુપુબ્બતો બ્યાકાતુકામો ‘‘કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા દસ્સના પહાતબ્બા’’તિ પુચ્છં કત્વા મૂલપરિયાયવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં દેસનં આરભિ. તત્થ મનસિકરણીયે ધમ્મે નપ્પજાનાતીતિ આવજ્જિતબ્બે સમન્નાહરિતબ્બે ધમ્મે ન પજાનાતિ. અમનસિકરણીયેતિ તબ્બિપરીતે. એસ નયો સેસપદેસુપિ. યસ્મા પન ઇમે ધમ્મા મનસિકરણીયા, ઇમે અમનસિકરણીયાતિ ધમ્મતો નિયમો નત્થિ, આકારતો પન અત્થિ. યેના આકારેન મનસિકરિયમાના અકુસલુપ્પત્તિપદટ્ઠાના હોન્તિ, તેનાકારેન ન મનસિકાતબ્બા. યેન કુસલુપ્પત્તિપદટ્ઠાના હોન્તિ, તેનાકારેન મનસિકાતબ્બા. તસ્મા ‘‘ય’સ્સ, ભિક્ખવે, ધમ્મે મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો વા કામાસવો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ય’સ્સાતિ યે અસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ. મનસિકરોતોતિ આવજ્જયતો સમન્નાહરન્તસ્સ. અનુપ્પન્નો વા કામાસવોતિ એત્થ સમુચ્ચયત્થો વાસદ્દો, ન વિકપ્પત્થો. તસ્મા યથા ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા દ્વિપદા વા…પે… તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦) વુત્તે અપદા ચ દ્વિપદા ચાતિ અત્થો, યથા ચ ‘‘ભૂતાનં વા સત્તાનં ઠિતિયા સમ્ભવેસીનં વા અનુગ્ગહાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૨) વુત્તે ભૂતાનઞ્ચ સમ્ભવેસીનઞ્ચાતિ અત્થો, યથા ચ ‘‘અગ્ગિતો વા ઉદકતો વા મિથુભેદતો વા’’તિ (ઉદા. ૭૬) વુત્તે અગ્ગિતો ચ ઉદકતો ચ મિથુભેદતો ચાતિ અત્થો, એવમિધાપિ અનુપ્પન્નો ચ કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ કામાસવો પવડ્ઢતીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવં સેસેસુ.

એત્થ ચ કામાસવોતિ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો. ભવાસવોતિ રુપારૂપભવે છન્દરાગો, ઝાનનિકન્તિ ચ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિસહગતા. એવં દિટ્ઠાસવોપિ ભવાસવે એવ સમોધાનં ગચ્છતિ. અવિજ્જાસવોતિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણં. તત્થ કામગુણે અસ્સાદતો મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો ચ કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ પવડ્ઢતિ. મહગ્ગતધમ્મે અસ્સાદતો મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો ચ ભવાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ પવડ્ઢતિ. તીસુ ભૂમીસુ ધમ્મે ચતુવિપલ્લાસપદટ્ઠાનભાવેન મનસિકરોતો અનુપ્પન્નો ચ અવિજ્જાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ પવડ્ઢતીતિ વેદિતબ્બો. વુત્તનયપચ્ચનીકતો સુક્કપક્ખો વિત્થારેતબ્બો.

કસ્મા પન તયો એવ આસવા ઇધ વુત્તાતિ. વિમોક્ખપટિપક્ખતો. અપ્પણિહિતવિમોક્ખપટિપક્ખો હિ કામાસવો,. અનિમિત્તસુઞ્ઞતવિમોક્ખપટિપક્ખા ઇતરે. તસ્મા ઇમે તયો આસવે ઉપ્પાદેન્તા તિણ્ણં વિમોક્ખાનં અભાગિનો હોન્તિ, અનુપ્પાદેન્તા ભાગિનોતિ એતમત્થં દસ્સેન્તેન તયો એવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. દિટ્ઠાસવોપિ વા એત્થ વુત્તો યેવાતિ વણ્ણિતમેતં.

તસ્સ અમનસિકરણીયાનં ધમ્માનં મનસિકારાતિ મનસિકારહેતુ, યસ્મા તે ધમ્મે મનસિ કરોતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો દુતિયપદેપિ. ‘‘અનુપ્પન્ના ચેવ આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ આસવા પવડ્ઢન્તી’’તિ હેટ્ઠા વુત્તઆસવાનંયેવ અભેદતો નિગમનમેતં.

૧૮. એત્તાવતા યો અયં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય દસ્સના પહાતબ્બે આસવે નિદ્દિસિતું અસ્સુતવા પુથુજ્જનો વુત્તો, સો યસ્મા ‘‘અયોનિસો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો અનુપ્પન્ના ચેવ આસવા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ એવં સામઞ્ઞતો વુત્તાનં અયોનિસો મનસિકારપચ્ચયાનં કામાસવાદીનમ્પિ અધિટ્ઠાનં, તસ્મા તેપિ આસવે તેનેવ પુગ્ગલેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ દસ્સના પહાતબ્બે આસવે દસ્સેન્તો સો એવં અયોનિસો મનસિ કરોતિ, અહોસિં નુ ખો અહન્તિઆદિમાહ. વિચિકિચ્છાસીસેન ચેત્થ દિટ્ઠાસવમ્પિ દસ્સેતું ઇમં દેસનં આરભિ.

તસ્સત્થો, યસ્સ તે ઇમિના વુત્તનયેન આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ, સો પુથુજ્જનો, યો ચાયં ‘‘અસ્સુતવા’’તિઆદિના નયેન વુત્તો, સો પુથુજ્જનો એવં અયોનિસો અનુપાયેન ઉપ્પથેન મનસિ કરોતિ. કથં? અહોસિં નુ ખો…પે…સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતીતિ. કિં વુત્તં હોતિ, સો એવં અયોનિસો મનસિ કરોતિ, યથાસ્સ ‘‘અહં અહોસિં નુ ખો’’તિઆદિના નયેન વુત્તા સોળસવિધાપિ વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતીતિ.

તત્થ અહોસિં નુ ખો નનુ ખોતિ સસ્સતાકારઞ્ચ અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારઞ્ચ નિસ્સાય અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતં અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. કિં કારણન્તિ ન વત્તબ્બં. ઉમ્મત્તકો વિય હિ બાલપુથુજ્જનો યથા વા તથા વા પવત્તતિ. અપિચ અયોનિસો મનસિકારોયેવેત્થ કારણં. એવં અયોનિસો મનસિકારસ્સ પન કિં કારણન્તિ. સ્વેવ પુથુજ્જનભાવો અરિયાનં અદસ્સનાદીનિ વા. નનુ ચ પુથુજ્જનોપિ યોનિસો મનસિ કરોતીતિ. કો વા એવમાહ ન મનસિ કરોતીતિ. ન પન તત્થ પુથુજ્જનભાવો કારણં, સદ્ધમ્મસ્સવનકલ્યાણમિત્તાદીનિ તત્થ કારણાનિ. ન હિ મચ્છમંસાદીનિ અત્તનો અત્તનો પકતિયા સુગન્ધાનિ, અભિસઙ્ખારપચ્ચયા પન સુગન્ધાનિપિ હોન્તિ.

કિં નુ ખો અહોસિન્તિ જાતિલિઙ્ગૂપપત્તિયો નિસ્સાય ખત્તિયો નુ ખો અહોસિં, બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દગહટ્ઠપબ્બજિતદેવમનુસ્સાનં અઞ્ઞતરોતિ કઙ્ખતિ.

કથં નુ ખોતિ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય દીઘો નુ ખો અહોસિં, રસ્સઓદાતકણ્હપ્પમાણિકઅપ્પમાણિકાદીનં અઞ્ઞતરોતિ કઙ્ખતિ. કેચિ પન ઇસ્સરનિમ્માનાદિં નિસ્સાય કેન નુ ખો કારણેન અહોસિન્તિ હેતુતો કઙ્ખતીતિ વદન્તિ.

કિં હુત્વા કિં અહોસિન્તિ જાતિઆદીનિ નિસ્સાય ખત્તિયો હુત્વા નુ ખો બ્રાહ્મણો અહોસિં…પે… દેવો હુત્વા મનુસ્સોતિ અત્તનો પરમ્પરં કઙ્ખતિ. સબ્બત્થેવ પન અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનમેતં.

ભવિસ્સામિ નુ ખો નનુ ખોતિ સસ્સતાકારઞ્ચ ઉચ્છેદાકારઞ્ચ નિસ્સાય અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતં અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

એતરહિ વા પચ્ચુપ્પન્નમદ્ધાનન્તિ ઇદાનિ વા પટિસન્ધિં આદિં કત્વા ચુતિપરિયન્તં સબ્બમ્પિ વત્તમાનકાલં ગહેત્વા. અજ્ઝત્તં કથંકથી હોતીતિ અત્તનો ખન્ધેસુ વિચિકિચ્છો હોતિ. અહં નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો અત્થિભાવં કઙ્ખતિ. યુત્તં પનેતન્તિ? યુત્તં અયુત્તન્તિ કા એત્થ ચિન્તા. અપિચેત્થ ઇદં વત્થુમ્પિ ઉદાહરન્તિ. ચૂળમાતાય કિર પુત્તો મુણ્ડો, મહામાતાય પુત્તો અમુણ્ડો, તં પુત્તં મુણ્ડેસું. સો ઉટ્ઠાય અહં નુ ખો ચૂળમાતાય પુત્તોતિ ચિન્તેસિ. એવં અહં નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખા હોતિ.

નો નુ ખોસ્મીતિ અત્તનો નત્થિભાવં કઙ્ખતિ. તત્રાપિ ઇદં વત્થુ – એકો કિર મચ્છે ગણ્હન્તો ઉદકે ચિરટ્ઠાનેન સીતિભૂતં અત્તનો ઊરું મચ્છોતિ ચિન્તેત્વા પહરિ. અપરો સુસાનપસ્સે ખેત્તં રક્ખન્તો ભીતો સઙ્કુટિતો સયિ. સો પટિબુજ્ઝિત્વા અત્તનો જણ્ણુકાનિ દ્વે યક્ખાતિ ચિન્તેત્વા પહરિ. એવં નો નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખતિ.

કિં નુ ખોસ્મીતિ ખત્તિયોવ સમાનો અત્તનો ખત્તિયભાવં કઙ્ખતિ. એસ નયો સેસેસુ. દેવો પન સમાનો દેવભાવં અજાનન્તો નામ નત્થિ. સોપિ પન ‘‘અહં રૂપી નુ ખો અરૂપી નુ ખો’’તિઆદિના નયેન કઙ્ખતિ. ખત્તિયાદયો કસ્મા ન જાનન્તીતિ ચે. અપચ્ચક્ખા તેસં તત્થ તત્થ કુલે ઉપ્પત્તિ. ગહટ્ઠાપિ ચ પોત્થલિકાદયો પબ્બજિતસઞ્ઞિનો. પબ્બજિતાપિ ‘‘કુપ્પં નુ ખો મે કમ્મ’’ન્તિઆદિના નયેન ગહટ્ઠસઞ્ઞિનો. મનુસ્સાપિ ચ રાજાનો વિય અત્તનિ દેવસઞ્ઞિનો હોન્તિ.

કથં નુ ખોસ્મીતિ વુત્તનયમેવ. કેવલઞ્ચેત્થ અબ્ભન્તરે જીવો નામ અત્થીતિ ગહેત્વા તસ્સ સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાય દીઘો નુ ખોસ્મિ, રસ્સચતુરંસછળંસઅટ્ઠંસસોળસંસાદીનં અઞ્ઞતરપ્પકારોતિ કઙ્ખન્તો કથં નુ ખોસ્મીતિ કઙ્ખતીતિ વેદિતબ્બો. સરીરસણ્ઠાનં પન પચ્ચુપ્પન્નં અજાનન્તો નામ નત્થિ.

કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતીતિ અત્તભાવસ્સ આગતિગતિટ્ઠાનં કઙ્ખતિ.

૧૯. એવં સોળસપ્પભેદં વિચિકિચ્છં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યં ઇમિના વિચિકિચ્છાસીસેન દિટ્ઠાસવં દસ્સેતું અયં દેસના આરદ્ધા. તં દસ્સેન્તો તસ્સ એવં અયોનિસો મનસિકરોતો છન્નં દિટ્ઠીનન્તિઆદિમાહ. તત્થ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ યથા અયં વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, એવં અયોનિસો મનસિકરોતો તસ્સેવ સવિચિકિચ્છસ્સ અયોનિસો મનસિકારસ્સ થામગતત્તા છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ સબ્બપદેસુ વાસદ્દો વિકપ્પત્થો, એવં વા એવં વા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. અત્થિ મે અત્તાતિ ચેત્થ સસ્સતદિટ્ઠિ સબ્બકાલેસુ અત્તનો અત્થિતં ગણ્હાતિ. સચ્ચતો થેતતોતિ ભૂતતો ચ થિરતો ચ, ‘‘ઇદં સચ્ચ’’ન્તિ ભૂતતો સુટ્ઠુ દળ્હભાવેનાતિ વુત્તં હોતિ. નત્થિ મે અત્તાતિ અયં પન ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, સતો સત્તસ્સ તત્થ તત્થ વિભવગ્ગહણતો. અથ વા પુરિમાપિ તીસુ કાલેસુ અત્થીતિ ગહણતો સસ્સતદિટ્ઠિ, પચ્ચુપ્પન્નમેવ અત્થીતિ ગણ્હન્તો ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. પચ્છિમાપિ અતીતાનાગતેસુ નત્થીતિ ગહણતો ભસ્મન્તાહુતિયોતિ ગહિતદિટ્ઠિકાનં વિય, ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. અતીતે એવ નત્થીતિ ગણ્હન્તો અધિચ્ચસમુપ્પત્તિકસ્સેવ સસ્સતદિટ્ઠિ.

અત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામીતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધસીસેન ખન્ધે અત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય અવસેસક્ખન્ધે સઞ્જાનતો ઇમિના અત્તના ઇમં અત્તાનં સઞ્જાનામીતિ હોતિ. અત્તનાવ અનત્તાનન્તિ સઞ્ઞાક્ખન્ધંયેવ અત્તાતિ ગહેત્વા, ઇતરે ચત્તારોપિ અનત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય તેસં જાનતો એવં હોતિ. અનત્તનાવ અત્તાનન્તિ સઞ્ઞાક્ખન્ધં અનત્તાતિ. ઇતરે ચત્તારો અત્તાતિ ગહેત્વા સઞ્ઞાય તેસં જાનતો એવં હોતિ, સબ્બાપિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયોવ.

વદો વેદેય્યોતિઆદયો પન સસ્સતદિટ્ઠિયા એવ અભિનિવેસાકારા. તત્થ વદતીતિ વદો, વચીકમ્મસ્સ કારકોતિ વુત્તં હોતિ. વેદયતીતિ વેદેય્યો, જાનાતિ અનુભવતિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. કિં વેદેતીતિ, તત્ર તત્ર કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં પટિસંવેદેતિ. તત્ર તત્રાતિ તેસુ તેસુ યોનિગતિટ્ઠિતિનિવાસનિકાયેસુ આરમ્મણેસુ વા. નિચ્ચોતિ ઉપ્પાદવયરહિતો. ધુવોતિ થિરો સારભૂતો. સસ્સતોતિ સબ્બકાલિકો. અવિપરિણામધમ્મોતિ અત્તનો પકતિભાવં અવિજહનધમ્મો, કકણ્ટકો વિય નાનપ્પકારતં નાપજ્જતિ. સસ્સતિસમન્તિ ચન્દસૂરિયસમુદ્દમહાપથવીપબ્બતા લોકવોહારેન સસ્સતિયોતિ વુચ્ચન્તિ. સસ્સતીહિ સમં સસ્સતિસમં. યાવ સસ્સતિયો તિટ્ઠન્તિ, તાવ તથેવ ઠસ્સતીતિ ગણ્હતો એવંદિટ્ઠિ હોતિ.

ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દિટ્ઠિગતન્તિઆદીસુ. ઇદન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બસ્સ પચ્ચક્ખનિદસ્સનં. દિટ્ઠિગતસમ્બન્ધેન ચ ઇદન્તિ વુત્તં, ન દિટ્ઠિસમ્બન્ધેન. એત્થ ચ દિટ્ઠિયેવ દિટ્ઠિગતં, ગૂથગતં વિય. દિટ્ઠીસુ વા ગતમિદં દસ્સનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિઅન્તોગધત્તાતિપિ દિટ્ઠિગતં. દિટ્ઠિયા વા ગતં દિટ્ઠિગતં. ઇદઞ્હિ અત્થિ મે અત્તાતિઆદિ દિટ્ઠિયા ગમનમત્તમેવ, નત્થેત્થ અત્તા વા નિચ્ચો વા કોચીતિ વુત્તં હોતિ. સા ચાયં દિટ્ઠિ દુન્નિગ્ગમનટ્ઠેન ગહનં. દુરતિક્કમટ્ઠેન સપ્પટિભયટ્ઠેન ચ કન્તારો, દુબ્ભિક્ખકન્તારવાળકન્તારાદયો વિય. સમ્માદિટ્ઠિયા વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન વિલોમનટ્ઠેન વા વિસૂકં. કદાચિ સસ્સતસ્સ, કદાચિ ઉચ્છેદસ્સ ગહણતો વિરૂપં ફન્દિતન્તિ વિપ્ફન્દિતં. બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનં. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠિગહનં…પે… દિટ્ઠિસંયોજન’’ન્તિ. ઇદાનિસ્સ તમેવ બન્ધનત્થં દસ્સેન્તો દિટ્ઠિસંયોજનસંયુત્તોતિઆદિમાહ. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો. ઇમિના દિટ્ઠિસંયોજનેન સંયુત્તો પુથુજ્જનો એતેહિ જાતિઆદીહિ ન પરિમુચ્ચતીતિ. કિં વા બહુના, સકલવટ્ટદુક્ખતોપિ ન મુચ્ચતીતિ.

૨૦. એવં છપ્પભેદં દિટ્ઠાસવં દસ્સેત્વા યસ્મા સીલબ્બતપરામાસો કામાસવાદિવચનેનેવ દસ્સિતો હોતિ. કામસુખત્થઞ્હિ ભવસુખભવવિસુદ્ધિઅત્થઞ્ચ અવિજ્જાય અભિભૂતા ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણા સીલબ્બતાનિ પરામસન્તિ, તસ્મા તં અદસ્સેત્વા દિટ્ઠિગ્ગહણેન વા તસ્સ ગહિતત્તાપિ તં અદસ્સેત્વાવ ઇદાનિ યો પુગ્ગલો દસ્સના પહાતબ્બે આસવે પજહતિ, તં દસ્સેત્વા તેસં આસવાનં પહાનં દસ્સેતું પુબ્બે વા અયોનિસો મનસિકરોતો પુથુજ્જનસ્સ તેસં ઉપ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તબ્બિપરીતસ્સ પહાનં દસ્સેતું સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

તસ્સત્થો, યાવ ‘‘સો ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ આગચ્છતિ, તાવ હેટ્ઠા વુત્તનયેન ચ વુત્તપચ્ચનીકતો ચ વેદિતબ્બો. પચ્ચનીકતો ચ સબ્બાકારેન અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદાવિનીતપચ્ચનીકતો અયં ‘‘સુતવા અરિયસાવકો અરિયધમ્મસ્સ કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો’’તિ વેદિતબ્બો. અપિચ ખો સિખાપત્તવિપસ્સનતો પભુતિ યાવ ગોત્રભુ, તાવ તદનુરૂપેન અત્થેન અયં અરિયસાવકોતિ વેદિતબ્બો.

૨૧. ‘‘સો ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદીસુ પન અયં અત્થવિભાવના, સો ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકો અરિયસાવકો તણ્હાવજ્જા તેભૂમકા ખન્ધા દુક્ખં, તણ્હા દુક્ખસમુદયો, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધો, નિરોધસમ્પાપકો મગ્ગોતિ એવં પુબ્બેવ આચરિયસન્તિકે ઉગ્ગહિતચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનો અપરેન સમયેન વિપસ્સનામગ્ગં સમારુળ્હો સમાનો તે તેભૂમકે ખન્ધે ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતિ, ઉપાયેન પથેન સમન્નાહરતિ ચેવ વિપસ્સતિ ચ. એત્થ હિ યાવ સોતાપત્તિમગ્ગો, તાવ મનસિકારસીસેનેવ વિપસ્સના વુત્તા. યા પનાયં તસ્સેવ દુક્ખસ્સ સમુટ્ઠાપિકા પભાવિકા તણ્હા, અયં સમુદયોતિ યોનિસો મનસિ કરોતિ. યસ્મા પન દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ ઇદં ઠાનં પત્વા નિરુજ્ઝન્તિ નપ્પવત્તન્તિ, તસ્મા યદિદં નિબ્બાનં નામ, અયં દુક્ખનિરોધોતિ યોનિસો મનસિ કરોતિ. નિરોધસમ્પાપકં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદાતિ યોનિસો મનસિ કરોતિ, ઉપાયેન પથેન સમન્નાહરતિ ચેવ વિપસ્સતિ ચ.

તત્રાયં ઉપાયો, અભિનિવેસો નામ વટ્ટે હોતિ, વિવટ્ટે નત્થિ. તસ્મા ‘‘અયં અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે પથવીધાતુ, આપોધાતૂ’’તિઆદિના નયેન સકસન્તતિયં ચત્તારિ ભૂતાનિ તદનુસારેન ઉપાદારૂપાનિ ચ પરિગ્ગહેત્વા અયં રૂપક્ખન્ધોતિ વવત્થપેતિ. તં વવત્થાપયતો ઉપ્પન્ને તદારમ્મણે ચિત્તચેતસિકે ધમ્મે ઇમે ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધાતિ વવત્થપેતિ. તતો ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા દુક્ખન્તિ વવત્થપેતિ. તે પન સઙ્ખેપતો નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ દ્વે ભાગાયેવ હોન્તિ. ઇદઞ્ચ નામરૂપં સહેતુ સપ્પચ્ચયં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ અયં હેતુ અયં પચ્ચયોતિ અવિજ્જાભવતણ્હાકમ્માહારાદિકે હેતુપચ્ચયે વવત્થપેતિ. તતો તેસં પચ્ચયાનઞ્ચ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનઞ્ચ યાથાવસરસલક્ખણં વવત્થપેત્વા ઇમે ધમ્મા અહુત્વા હોન્તીતિ અનિચ્ચલક્ખણં આરોપેતિ, ઉદયબ્બયપીળિતત્તા દુક્ખાતિ દુક્ખલક્ખણં આરોપેતિ. અવસવત્તનતો અનત્તાતિ અનત્તલક્ખણં આરોપેતિ. એવં તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા પટિપાટિયા વિપસ્સનં પવત્તેન્તો સોતાપત્તિમગ્ગં પાપુણાતિ.

તસ્મિં ખણે ચત્તારિ સચ્ચાનિ એકપટિવેધેનેવ પટિવિજ્ઝતિ, એકાભિસમયેન અભિસમેતિ. દુક્ખં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ, સમુદયં પહાનપટિવેધેન, નિરોધં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન, મગ્ગં ભાવનાપટિવેધેન. દુક્ખઞ્ચ પરિઞ્ઞાભિસમયેન અભિસમેતિ…પે… મગ્ગં ભાવનાભિસમયેન અભિસમેતિ, નો ચ ખો અઞ્ઞમઞ્ઞેન ઞાણેન. એકઞાણેનેવ હિ એસ નિરોધં આરમ્મણતો, સેસાનિ કિચ્ચતો પટિવિજ્ઝતિ ચેવ અભિસમેતિ ચ. ન હિસ્સ તસ્મિં સમયે એવં હોતિ – ‘‘અહં દુક્ખં પરિજાનામી’’તિ વા…પે… ‘‘મગ્ગં ભાવેમી’’તિ વા. અપિચ ખ્વસ્સ આરમ્મણં કત્વા પટિવેધવસેન નિરોધં સચ્છિકરોતો એવં તં ઞાણં દુક્ખપરિઞ્ઞાકિચ્ચમ્પિ સમુદયપહાનકિચ્ચમ્પિ મગ્ગભાવનાકિચ્ચમ્પિ કરોતિયેવ. તસ્સેવં ઉપાયેન યોનિસો મનસિકરોતો તીણિ સંયોજનાનિ પહીયન્તિ, વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ, અટ્ઠવત્થુકા વિચિકિચ્છા, ‘‘સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધી’’તિ સીલબ્બતાનં પરામસનતો સીલબ્બતપરામાસોતિ. તત્થ ચતૂસુ આસવેસુ સક્કાયદિટ્ઠિસીલબ્બતપરામાસા દિટ્ઠાસવેન સઙ્ગહિતત્તા આસવા ચેવ સંયોજના ચ. વિચિકિચ્છા સંયોજનમેવ, ન આસવો. ‘‘દસ્સના પહાતબ્બા આસવા’’તિ એત્થ પરિયાપન્નત્તા પન આસવાતિ.

‘‘ઇમે વુચ્ચન્તિ…પે… પહાતબ્બા’’તિ ઇમે સક્કાયદિટ્ઠિઆદયો દસ્સના પહાતબ્બા નામ આસવાતિ દસ્સેન્તો આહ. અથ વા યા અયં છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતીતિ એવં સરૂપેનેવ સક્કાયદિટ્ઠિ વિભત્તા. તં સન્ધાયાહ ‘‘ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે’’તિ. સા ચ યસ્મા સહજાતપહાનેકટ્ઠેહિ સદ્ધિં પહીયતિ. દિટ્ઠાસવે હિ પહીયમાને તંસહજાતો ચતૂસુ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તેસુ કામાસવોપિ અવિજ્જાસવોપિ પહીયતિ. પહાનેકટ્ઠો પન ચતૂસુ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેસુ નાગસુપણ્ણાદિસમિદ્ધિપત્થનાવસેન ઉપ્પજ્જમાનો ભવાસવો. તેનેવ સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવોપિ, દ્વીસુ દોમનસ્સચિત્તેસુ પાણાતિપાતાદિનિબ્બત્તકો અવિજ્જાસવોપિ, તથા વિચિકિચ્છાચિત્તસમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવોપીતિ એવં સબ્બથાપિ અવસેસા તયોપિ આસવા પહીયન્તિ. તસ્મા બહુવચનનિદ્દેસો કતોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એસ પોરાણાનં અધિપ્પાયો.

દસ્સના પહાતબ્બાતિ દસ્સનં નામ સોતાપત્તિમગ્ગો, તેન પહાતબ્બાતિ અત્થો. કસ્મા સોતાપત્તિમગ્ગો દસ્સનં? પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો. નનુ ગોત્રભુ પઠમતરં પસ્સતીતિ? નો ન પસ્સતિ. દિસ્વા કત્તબ્બકિચ્ચં પન ન કરોતિ સંયોજનાનં અપ્પહાનતો. તસ્મા પસ્સતીતિ ન વત્તબ્બો. યત્થ કત્થચિ રાજાનં દિસ્વાપિ પણ્ણાકારં દત્વા કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા અદિટ્ઠત્તા ‘‘અજ્જાપિ રાજાનં ન પસ્સામી’’તિ વદન્તો ગામવાસી પુરિસો ચેત્થ નિદસ્સનં.

દસ્સનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સંવરાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૨. એવં દસ્સનેન પહાતબ્બે આસવે દસ્સેત્વા ઇદાનિ તદનન્તરુદ્દિટ્ઠે સંવરા પહાતબ્બે દસ્સેતું, કતમે ચ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરા પહાતબ્બાતિ આહ. એવં સબ્બત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઇતો પરઞ્હિ અત્થમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ.

નનુ ચ દસ્સનેન ભાવનાયાતિ ઇમેહિ દ્વીહિ અપ્પહાતબ્બો આસવો નામ નત્થિ, અથ કસ્મા વિસું સંવરાદીહિ પહાતબ્બે દસ્સેતીતિ. સંવરાદીહિ પુબ્બભાગે વિક્ખમ્ભિતા આસવા ચતૂહિ મગ્ગેહિ સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ, તસ્મા તેસં મગ્ગાનં પુબ્બભાગે ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં દસ્સેન્તો એવમાહ. તસ્મા યો ચાયં વુત્તો પઠમો દસ્સનમગ્ગોયેવ, ઇદાનિ ભાવનાનામેન વુચ્ચિસ્સન્તિ તયો મગ્ગા, તેસં સબ્બેસમ્પિ અયં પુબ્બભાગપટિપદાતિ વેદિતબ્બા.

તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. પટિસઙ્ખાતિ પટિસઙ્ખાય. તત્થાયં સઙ્ખાસદ્દો ઞાણકોટ્ઠાસપઞ્ઞત્તિગણનાસુ દિસ્સતિ. ‘‘સઙ્ખાયેકં પટિસેવતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૬૮) હિ ઞાણે દિસ્સતિ. ‘‘પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૧) કોટ્ઠાસે. ‘‘તેસં તેસં ધમ્માનં સઙ્ખા સમઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૩૧૩) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘ન સુકરં સઙ્ખાતુ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૨૮) ગણનાયં. ઇધ પન ઞાણે દટ્ઠબ્બો.

પટિસઙ્ખા યોનિસોતિ હિ ઉપાયેન પથેન પટિસઙ્ખાય ઞત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો. એત્થ ચ અસંવરે આદીનવપટિસઙ્ખા યોનિસો પટિસઙ્ખાતિ વેદિતબ્બા. સા ચાયં ‘‘વરં, ભિક્ખવે, તત્તાય અયોસલાકાય આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય ચક્ખુન્દ્રિયં સમ્પલિમટ્ઠં, ન ત્વેવ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યેસુ રૂપેસુ અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તગ્ગાહો’’તિઆદિના (સં. નિ. ૪.૨૩૫) આદિત્તપરિયાયનયેન વેદિતબ્બા. ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતો વિહરતીતિ એત્થ ચક્ખુમેવ ઇન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયં, સંવરણતો સંવરો, પિદહનતો થકનતોતિ વુત્તં હોતિ. સતિયા એતં અધિવચનં. ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો. તિત્થકાકો આવાટકચ્છપો વનમહિંસોતિઆદયો વિય.

તત્થ કિઞ્ચાપિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો વા અસંવરો વા નત્થિ. ન હિ ચક્ખુપસાદં નિસ્સાય સતિ વા મુટ્ઠસચ્ચં વા ઉપ્પજ્જતિ. અપિચ યદા રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, તદા ભવઙ્ગે દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં, તતો વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં, તતો વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં, તતો કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. તદનન્તરં જવનં જવતિ.

તત્થપિ નેવ ભવઙ્ગસમયે, ન આવજ્જનાદીનં અઞ્ઞતરસમયે સંવરો વા અસંવરો વા અત્થિ. જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વા મુટ્ઠસચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા અક્ખન્તિ વા કોસજ્જં વા ઉપ્પજ્જતિ, અયં અસંવરો હોતિ. એવં હોન્તોપિ સો ચક્ખુન્દ્રિયે અસંવરોતિ વુચ્ચતિ. કસ્મા? તસ્મિઞ્હિ સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. યથા કિં, યથા નગરે ચતૂસુ દ્વારેસુ અસંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તો ઘરકોટ્ઠકગબ્ભાદયો સુસંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં અરક્ખિતં અગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેન હિ પવિસિત્વા ચોરા યદિચ્છન્તિ, તં કરેય્યું, એવમેવ જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ, તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપીતિ.

તસ્મિં પન સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. યથા કિં? યથા નગરદ્વારેસુ સુસંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તો ઘરાદયો અસંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં સુરક્ખિતં સુગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેસુ હિ પિહિતેસુ ચોરાનં પવેસો નત્થિ, એવમેવ જવને સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ સુગુત્તં હોતિ, ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. તસ્મા જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરોતિ વુત્તો. ઇધ ચાયં સતિસંવરો અધિપ્પેતોતિ વેદિતબ્બો. ચક્ખુન્દ્રિયસંવરેન સંવુતો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતો, ઉપેતોતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ, પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ ઇમસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ…પે… સમન્નાગતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) વુત્તં. તં એકજ્ઝં કત્વા ચક્ખુન્દ્રિયસંવરેન સંવુતોતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

અથ વા સંવરીતિ સંવુતો, થકેસિ પિદહીતિ વુત્તં હોતિ. ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરસંવુતો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતો, ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસઞ્ઞિતં સતિકવાટં ચક્ખુદ્વારે, ઘરદ્વારે કવાટં વિય સંવરિ થકેસિ પિદહીતિ વુત્તં હોતિ. અયમેવ ચેત્થ અત્થો સુન્દરતરો. તથા હિ ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયસંવરં અસંવુતસ્સ વિહરતો સંવુતસ્સ વિહરતો’’તિ એતેસુ પદેસુ અયમેવ અત્થો દિસ્સતિ.

વિહરતીતિ એવં ચક્ખુન્દ્રિયસંવરસંવુતો યેન કેનચિ ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતિ. યઞ્હિસ્સાતિઆદિમ્હિ યં ચક્ખુન્દ્રિયસંવરં અસ્સ ભિક્ખુનો અસંવુતસ્સ અથકેત્વા અપિદહિત્વા વિહરન્તસ્સાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. અથ વા, યે-કારસ્સ યન્તિ આદેસો. હિકારો ચ પદપૂરણો, યે અસ્સાતિ અત્થો.

ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ નિબ્બત્તેય્યું. આસવા વિઘાતપરિળાહાતિ ચત્તારો આસવા ચ અઞ્ઞે ચ વિઘાતકરા કિલેસપરિળાહા વિપાકપરિળાહા ચ. ચક્ખુદ્વારે હિ ઇટ્ઠારમ્મણં આપાથગતં કામસ્સાદવસેન અસ્સાદયતો અભિનન્દતો કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઈદિસં અઞ્ઞસ્મિમ્પિ સુગતિભવે લભિસ્સામીતિ ભવપત્થનાય અસ્સાદયતો ભવાસવો ઉપ્પજ્જતિ, સત્તોતિ વા સત્તસ્સાતિ વા ગણ્હન્તસ્સ દિટ્ઠાસવો ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બેહેવ સહજાતં અઞ્ઞાણં અવિજ્જાસવોતિ ચત્તારો આસવા ઉપ્પજ્જન્તિ. તેહિ સમ્પયુત્તા અપરે કિલેસા વિઘાતપરિળાહા, આયતિં વા તેસં વિપાકા. તેપિ હિ અસંવુતસ્સેવ વિહરતો ઉપ્પજ્જેય્યુન્તિ વુચ્ચન્તિ.

એવંસ તેતિ એવં અસ્સ તે. એવં એતેન ઉપાયેન ન હોન્તિ, નો અઞ્ઞથાતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો પટિસઙ્ખા યોનિસો સોતિન્દ્રિયસંવરસંવુતોતિઆદીસુ.

ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા સંવરા પહાતબ્બાતિ ઇમે છસુ દ્વારેસુ ચત્તારો ચત્તારો કત્વા ચતુવીસતિ આસવા સંવરેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ. સબ્બત્થેવ ચેત્થ સતિસંવરો એવ સંવરોતિ વેદિતબ્બો.

સંવરાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિસેવનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૩. પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે સીલકથાયં વુત્તમેવ. યઞ્હિસ્સાતિ યં ચીવરપિણ્ડપાતાદીસુ વા અઞ્ઞતરં અસ્સ. અપ્પટિસેવતોતિ એવં યોનિસો અપ્પટિસેવન્તસ્સ. સેસં વુત્તનયમેવ. કેવલં પનિધ અલદ્ધં ચીવરાદિં પત્થયતો લદ્ધં વા અસ્સાદયતો કામાસવસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. ઈદિસં અઞ્ઞસ્મિમ્પિ સમ્પત્તિભવે સુગતિભવે લભિસ્સામીતિ ભવપત્થનાય અસ્સાદયતો ભવાસવસ્સ, અહં લભામિ ન લભામીતિ વા મય્હં વા ઇદન્તિ અત્તસઞ્ઞં અધિટ્ઠહતો દિટ્ઠાસવસ્સ ઉપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. સબ્બેહેવ પન સહજાતો અવિજ્જાસવોતિ એવં ચતુન્નં આસવાનં ઉપ્પત્તિ વિપાકપરિળાહા ચ નવવેદનુપ્પાદનતોપિ વેદિતબ્બા.

ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા પટિસેવના પહાતબ્બાતિ ઇમે એકમેકસ્મિં પચ્ચયે ચત્તારો ચત્તારો કત્વા સોળસ આસવા ઇમિના ઞાણસંવરસઙ્ખાતેન પચ્ચવેક્ખણપટિસેવનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તિ.

પટિસેવનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધિવાસનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૪. પટિસઙ્ખા યોનિસો ખમો હોતિ સીતસ્સાતિ ઉપાયેન પથેન પચ્ચવેક્ખિત્વા ખમો હોતિ સીતસ્સ સીતં ખમતિ સહતિ, ન અવીરપુરિસો વિય અપ્પમત્તકેનપિ સીતેન ચલતિ કમ્પતિ કમ્મટ્ઠાનં વિજહતિ. અપિચ ખો લોમસનાગત્થેરો વિય અનપ્પકેનાપિ સીતેન ફુટ્ઠો ન ચલતિ ન કમ્પતિ, કમ્મટ્ઠાનમેવ મનસિ કરોતિ. થેરો કિર ચેતિયપબ્બતે પિયઙ્ગુગુહાયં પધાનઘરે વિહરન્તો અન્તરટ્ઠકે હિમપાતસમયે લોકન્તરિકનિરયે પચ્ચવેક્ખિત્વા કમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તોવ અબ્ભોકાસે વીતિનામેસિ. એવં ઉણ્હાદીસુપિ અત્થયોજના વેદિતબ્બા.

કેવલઞ્હિ યો ભિક્ખુ અધિમત્તમ્પિ ઉણ્હં સહતિ સ્વેવ થેરો વિય, અયં ‘‘ખમો ઉણ્હસ્સા’’તિ વેદિતબ્બો. થેરો કિર ગિમ્હસમયે પચ્છાભત્તં બહિચઙ્કમે નિસીદિ. કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો સેદાપિસ્સ કચ્છેહિ મુચ્ચન્તિ. અથ નં અન્તેવાસિકો આહ ‘‘ઇધ, ભન્તે, નિસીદથ, સીતલો ઓકાસો’’તિ. થેરો ‘‘ઉણ્હભયેનેવમ્હિ આવુસો ઇધ નિસિન્નો’’તિ અવીચિમહાનિરયં પચ્ચવેક્ખિત્વા નિસીદિયેવ. ઉણ્હન્તિ ચેત્થ અગ્ગિસન્તાપોવ વેદિતબ્બો. સૂરિયસન્તાપવસેન પનેતં વત્થુ વુત્તં.

યો ચ દ્વે તયો વારે ભત્તં વા પાનીયં વા અલભમાનોપિ અનમતગ્ગે સંસારે અત્તનો પેત્તિવિસયૂપપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધેન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ. અધિમત્તેહિ ડંસમકસવાતાતપસમ્ફસ્સેહિ ફુટ્ઠો ચાપિ તિરચ્છાનૂપપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધેન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ. સરીસપસમ્ફસ્સેન ફુટ્ઠો ચાપિ અનમતગ્ગે સંસારે સીહબ્યગ્ઘાદિમુખેસુ અનેકવારં પરિવત્તિતપુબ્બભાવં પચ્ચવેક્ખિત્વા અવેધેન્તો કમ્મટ્ઠાનં ન વિજહતિયેવ પધાનિયત્થેરો વિય. અયં ‘‘ખમો જિઘચ્છાય…પે… સરીસપસમ્ફસ્સાન’’ન્તિ વેદિતબ્બો.

થેરં કિર ખણ્ડચેલવિહારે કણિકારપધાનિયઘરે અરિયવંસં સુણન્તં ઘોરવિસો સપ્પો ડંસિ. થેરો જાનિત્વાપિ પસન્નચિત્તો નિસિન્નો ધમ્મંયેવ સુણાતિ. વિસવેગો થદ્ધો અહોસિ. થેરો ઉપસમ્પદમણ્ડલં આદિં કત્વા સીલં પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિસુદ્ધસીલોહમસ્મીતિ પીતિં ઉપ્પાદેસિ. સહ પીતુપ્પાદા વિસં નિવત્તિત્વા પથવિં પાવિસિ. થેરો તત્થેવ ચિત્તેકગ્ગતં લભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

યો પન અક્કોસવસેન દુરુત્તે દુરુત્તત્તાયેવ ચ દુરાગતે અપિ અન્તિમવત્થુસઞ્ઞિતે વચનપથે સુત્વા ખન્તિગુણંયેવ પચ્ચવેક્ખિત્વા ન વેધતિ દીઘભાણકઅભયત્થેરો વિય. અયં ‘‘ખમો દુરુત્તાનં દુરાગતાનં વચનપથાન’’ન્તિ વેદિતબ્બો.

થેરો કિર પચ્ચયસન્તોસભાવનારામતાય મહાઅરિયવંસપ્પટિપદં કથેસિ, સબ્બો મહાગામો આગચ્છતિ. થેરસ્સ મહાસક્કારો ઉપ્પજ્જતિ. તં અઞ્ઞતરો મહાથેરો અધિવાસેતું અસક્કોન્તો દીઘભાણકો અરિયવંસં કથેમીતિ સબ્બરત્તિં કોલાહલં કરોસીતિઆદીહિ અક્કોસિ. ઉભોપિ ચ અત્તનો અત્તનો વિહારં ગચ્છન્તા ગાવુતમત્તં એકપથેન અગમંસુ. સકલગાવુતમ્પિ સો તં અક્કોસિયેવ. તતો યત્થ દ્વિન્નં વિહારાનં મગ્ગો ભિજ્જતિ, તત્થ ઠત્વા દીઘભાણકત્થેરો તં વન્દિત્વા ‘‘એસ, ભન્તે, તુમ્હાકં મગ્ગો’’તિ આહ. સો અસુણન્તો વિય અગમાસિ. થેરોપિ વિહારં ગન્ત્વા પાદે પક્ખાલેત્વા નિસીદિ. તમેનં અન્તેવાસિકો ‘‘કિં, ભન્તે, સકલગાવુતં પરિભાસન્તં ન કિઞ્ચિ અવોચુત્થા’’તિ આહ. થેરો ‘‘ખન્તિયેવ, આવુસો, મય્હં ભારો, ન અક્ખન્તિ. એકપદુદ્ધારેપિ કમ્મટ્ઠાનવિયોગં ન પસ્સામી’’તિ આહ. એત્થ ચ વચનમેવ વચનપથોતિ વેદિતબ્બો.

યો પન ઉપ્પન્ના સારીરિકા વેદના દુક્ખમનટ્ઠેન દુક્ખા, બહલટ્ઠેન તિબ્બા, ફરુસટ્ઠેન ખરા, તિખિણટ્ઠેન કટુકા, અસ્સાદવિરહતો અસાતા, મનં અવડ્ઢનતો અમનાપા, પાણહરણસમત્થતાય પાણહરા અધિવાસેતિયેવ, ન વેધતિ. એવં સભાવો હોતિ ચિત્તલપબ્બતે પધાનિયત્થેરો વિય. અયં ‘‘ઉપ્પન્નાનં…પે… અધિવાસનજાતિકો’’તિ વેદિતબ્બો.

થેરસ્સ કિર રત્તિં પધાનેન વીતિનામેત્વા ઠિતસ્સ ઉદરવાતો ઉપ્પજ્જિ. સો તં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો આવત્તતિ પરિવત્તતિ. તમેનં ચઙ્કમપસ્સે ઠિતો પિણ્ડપાતિયત્થેરો આહ ‘‘આવુસો, પબ્બજિતો નામ અધિવાસનસીલો હોતી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ અધિવાસેત્વા નિચ્ચલો સયિ. વાતો નાભિતો યાવ હદયં ફાલેતિ. થેરો વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા વિપસ્સન્તો મુહુત્તેન અનાગામી હુત્વા પરિનિબ્બાયીતિ.

યઞ્હિસ્સાતિ સીતાદીસુ યંકિઞ્ચિ એકધમ્મમ્પિ અસ્સ. અનધિવાસયતોતિ અનધિવાસેન્તસ્સ અક્ખમન્તસ્સ. સેસં વુત્તનયમેવ. આસવુપ્પત્તિ પનેત્થ એવં વેદિતબ્બા. સીતેન ફુટ્ઠસ્સ ઉણ્હં પત્થયન્તસ્સ કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, એવં સબ્બત્થ. નત્થિ નો સમ્પત્તિભવે સુગતિભવે સીતં વા ઉણ્હં વાતિ ભવં પત્થયન્તસ્સ ભવાસવો. મય્હં સીતં ઉણ્હન્તિ ગાહો દિટ્ઠાસવો. સબ્બેહેવ સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવોતિ.

‘‘ઇમે વુચ્ચન્તિ…પે… અધિવાસના પહાતબ્બા’’તિ ઇમે સીતાદીસુ એકમેકસ્સ વસેન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા અનેકે આસવા ઇમાય ખન્તિસંવરસઙ્ખાતાય અધિવાસનાય પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ યસ્મા અયં ખન્તિ સીતાદિધમ્મે અધિવાસેતિ, અત્તનો ઉપરિ આરોપેત્વા વાસેતિયેવ. ન અસહમાના હુત્વા નિરસ્સતિ, તસ્મા ‘‘અધિવાસના’’તિ વુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બા.

અધિવાસનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પરિવજ્જનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૫. પટિસઙ્ખા યોનિસો ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતીતિ અહં સમણોતિ ચણ્ડસ્સ હત્થિસ્સ આસન્ને ન ઠાતબ્બં. તતોનિદાનઞ્હિ મરણમ્પિ સિયા મરણમત્તમ્પિ દુક્ખન્તિ એવં ઉપાયેન પથેન પચ્ચયેન પચ્ચવેક્ખિત્વા ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતિ પટિક્કમતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ચણ્ડન્તિ ચ દુટ્ઠં, વાળન્તિ વુત્તં હોતિ. ખાણુન્તિ ખદિરખાણુઆદિં. કણ્ટકટ્ઠાનન્તિ કણ્ટકાનં ઠાનં, યત્થ કણ્ટકા વિજ્જન્તિ, તં ઓકાસન્તિ વુત્તં હોતિ. સોબ્ભન્તિ સબ્બતો પરિચ્છિન્નતટં. પપાતન્તિ એકતો છિન્નતટં. ચન્દનિકન્તિ ઉચ્છિટ્ઠોદકગબ્ભમલાદીનં છડ્ડનટ્ઠાનં. ઓળિગલ્લન્તિ તેસંયેવ સકદ્દમાદીનં સન્દનોકાસં. તં જણ્ણુમત્તમ્પિ અસુચિભરિતં હોતિ, દ્વેપિ ચેતાનિ ઠાનાનિ અમનુસ્સદુટ્ઠાનિ હોન્તિ. તસ્મા તાનિ વજ્જેતબ્બાનિ. અનાસનેતિ એત્થ પન અયુત્તં આસનં અનાસનં, તં અત્થતો અનિયતવત્થુકં રહોપટિચ્છન્નાસનન્તિ વેદિતબ્બં. અગોચરેતિ એત્થપિ ચ અયુત્તો ગોચરો અગોચરો, સો વેસિયાદિભેદતો પઞ્ચવિધો. પાપકે મિત્તેતિ લામકે દુસ્સીલે મિત્તપતિરૂપકે, અમિત્તે વા. ભજન્તન્તિ સેવમાનં. વિઞ્ઞૂ સબ્રહ્મચારીતિ પણ્ડિતા બુદ્ધિસમ્પન્ના સબ્રહ્મચારયો, ભિક્ખૂનમેતં અધિવચનં. તે હિ એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતાતિ ઇમં બ્રહ્મં સમાનં ચરન્તિ, તસ્મા સબ્રહ્મચારીતિ વુચ્ચન્તિ. પાપકેસુ ઠાનેસૂતિ લામકેસુ ઠાનેસુ. ઓકપ્પેય્યુન્તિ સદ્દહેય્યું, અધિમુચ્ચેય્યું ‘‘અદ્ધા અયમાયસ્મા અકાસિ વા કરિસ્સતિ વા’’તિ.

યઞ્હિસ્સાતિ હત્થિઆદીસુ યંકિઞ્ચિ એકમ્પિ અસ્સ. સેસં વુત્તનયમેવ. આસવુપ્પત્તિ પનેત્થ એવં વેદિતબ્બા. હત્થિઆદિનિદાનેન દુક્ખેન ફુટ્ઠસ્સ સુખં પત્થયતો કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ. નત્થિ નો સમ્પત્તિભવે સુગતિભવે ઈદિસં દુક્ખન્તિ ભવં પત્થેન્તસ્સ ભવાસવો. મં હત્થી મદ્દતિ, મં અસ્સોતિ ગાહો દિટ્ઠાસવો. સબ્બેહેવ સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવોતિ.

ઇમે વુચ્ચન્તિ…પે… પરિવજ્જના પહાતબ્બાતિ ઇમે હત્થિઆદીસુ એકેકસ્સ વસેન ચત્તારો ચત્તારો કત્વા અનેકે આસવા ઇમિના સીલસંવરસઙ્ખાતેન પરિવજ્જનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તીતિ વેદિતબ્બા.

પરિવજ્જનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિનોદનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૬. પટિસઙ્ખા યોનિસો ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતીતિ ‘‘ઇતિ પાયં વિતક્કો અકુસલો, ઇતિપિ સાવજ્જો, ઇતિપિ દુક્ખવિપાકો, સો ચ ખો અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતી’’તિઆદિના નયેન યોનિસો કામવિતક્કે આદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા તસ્મિં તસ્મિં આરમ્મણે ઉપ્પન્નં જાતમભિનિબ્બત્તં કામવિતક્કં નાધિવાસેતિ, ચિત્તં આરોપેત્વા ન વાસેતિ, અબ્ભન્તરે વા ન વાસેતીતિપિ અત્થો.

અનધિવાસેન્તો કિં કરોતીતિ? પજહતિ છડ્ડેતિ.

કિં કચવરં વિય પિટકેનાતિ? ન હિ, અપિચ ખો નં વિનોદેતિ તુદતિ વિજ્ઝતિ નીહરતિ.

કિં બલિબદ્દં વિય પતોદેનાતિ? ન હિ, અથ ખો નં બ્યન્તીકરોતિ વિગતન્તં કરોતિ. યથાસ્સ અન્તોપિ નાવસિસ્સતિ અન્તમસો ભઙ્ગમત્તમ્પિ, તથા નં કરોતિ.

કથં પન નં તથા કરોતીતિ? અનભાવં ગમેતીતિ અનુ અનુ અભાવં ગમેતિ, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન યથા સુવિક્ખમ્ભિતો હોતિ, તથા કરોતીતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો બ્યાપાદવિહિંસાવિતક્કેસુ.

એત્થ ચ કામવિતક્કોતિ ‘‘યો કામપટિસંયુત્તો તક્કો વિતક્કો મિચ્છાસઙ્કપ્પો’’તિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૯૧૦) વુત્તો. એસ નયો ઇતરેસુ. ઉપ્પન્નુપ્પન્નેતિ ઉપ્પન્ને ઉપ્પન્ને, ઉપ્પન્નમત્તેયેવાતિ વુત્તં હોતિ. સકિં વા ઉપ્પન્ને વિનોદેત્વા દુતિયવારે અજ્ઝુપેક્ખિતા ન હોતિ, સતક્ખત્તુમ્પિ ઉપ્પન્ને ઉપ્પન્ને વિનોદેતિયેવ. પાપકે અકુસલેતિ લામકટ્ઠેન પાપકે, અકોસલ્લતાય અકુસલે. ધમ્મેતિ તેયેવ કામવિતક્કાદયો સબ્બેપિ વા નવ મહાવિતક્કે. તત્થ તયો વુત્તા એવ. અવસેસા ‘‘ઞાતિવિતક્કો જનપદવિતક્કો અમરવિતક્કો પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તો વિતક્કો લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તો વિતક્કો અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તો વિતક્કો’’તિ (મહાનિ. ૨૦૭) ઇમે છ.

યઞ્હિસ્સાતિ એતેસુ વિતક્કેસુ યંકિઞ્ચિ અસ્સ, સેસં વુત્તનયમેવ. કામવિતક્કો પનેત્થ કામાસવો એવ. તબ્બિસેસો ભવાસવો. તંસમ્પયુત્તો દિટ્ઠાસવો. સબ્બવિતક્કેસુ અવિજ્જાસવોતિ એવં આસવુપ્પત્તિપિ વેદિતબ્બા.

ઇમે વુચ્ચન્તિ…પે… વિનોદના પહાતબ્બાતિ ઇમે કામવિતક્કાદિવસેન વુત્તપ્પકારા આસવા ઇમિના તસ્મિં તસ્મિં વિતક્કે આદીનવપચ્ચવેક્ખણસહિતેન વીરિયસંવરસઙ્ખાતેન વિનોદનેન પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તીતિ વેદિતબ્બા.

વિનોદનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભાવનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૭. પટિસઙ્ખા યોનિસો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતીતિ અભાવનાય આદીનવં, ભાવનાય ચ આનિસંસં ઉપાયેન પથેન પચ્ચવેક્ખિત્વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ, એસ નયો સબ્બત્થ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ઇમે ઉપરિમગ્ગત્તયસમયસમ્ભૂતા લોકુત્તરબોજ્ઝઙ્ગા એવ અધિપ્પેતા, તથાપિ આદિકમ્મિકાનં બોજ્ઝઙ્ગેસુ અસમ્મોહત્થં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકેન નેસં નયેન અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામિ. ઇધ પન લોકિયનયં પહાય લોકુત્તરનયો એવ ગહેતબ્બો. તત્થ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગન્તિઆદિના નયેન વુત્તાનં સત્તન્નં આદિપદાનંયેવ તાવ –

અત્થતો લક્ખણાદીહિ, કમતો ચ વિનિચ્છયો;

અનૂનાધિકતો ચેવ, વિઞ્ઞાતબ્બો વિભાવિના.

તત્થ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગે તાવ સરણટ્ઠેન સતિ. સા પનેસા ઉપટ્ઠાનલક્ખણા, અપિલાપનલક્ખણા વા. વુત્તમ્પિ હેતં ‘‘યથા, મહારાજ, રઞ્ઞો ભણ્ડાગારિકો રઞ્ઞો સાપતેય્યં અપિલાપેતિ, એત્તકં, મહારાજ, હિરઞ્ઞં, એત્તકં સુવણ્ણં, એત્તકં સાપતેય્યન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, સતિ ઉપ્પજ્જમાના કુસલાકુસલસાવજ્જાનવજ્જહીનપણીતકણ્હસુક્કસપ્પટિભાગે ધમ્મે અપિલાપેતિ. ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૩) વિત્થારો. અપિલાપનરસા. કિચ્ચવસેનેવ હિસ્સ એતં લક્ખણં થેરેન વુત્તં. અસમ્મોસરસા વા. ગોચરાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. સતિ એવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. તત્થ બોધિયા બોધિસ્સ વા અઙ્ગોતિ બોજ્ઝઙ્ગો.

કિં વુત્તં હોતિ? યા હિ અયં ધમ્મસામગ્ગી, યાય લોકિયલોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહન-કામસુખત્તકિલમથાનુયોગ-ઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતીતિ કત્વા ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. બુજ્ઝતીતિ કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ. તસ્સા ધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગોતિપિ બોજ્ઝઙ્ગો, ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય.

યોપેસ યથાવુત્તપ્પકારાય એતાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો ‘‘બોધી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગોતિપિ બોજ્ઝઙ્ગો, સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ વા બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. અપિચ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગાતિ કેનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગા? બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, અનુબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, પટિબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, સમ્બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૩.૧૭) પટિસમ્ભિદાનયેનાપિ અત્થો વેદિતબ્બો. પસત્થો સુન્દરો વા બોજ્ઝઙ્ગોતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. એવં સતિ એવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. તં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં. એવં તાવ એકસ્સ આદિપદસ્સ અત્થતો લક્ખણાદીહિ ચ વિનિચ્છયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

દુતિયાદીસુ પન ચતુસચ્ચધમ્મે વિચિનાતીતિ ધમ્મવિચયો. સો પન વિચયલક્ખણો, ઓભાસનરસો, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાનો. વીરભાવતો વિધિના ઈરયિતબ્બતો ચ વીરિયં. તં પગ્ગહલક્ખણં, ઉપત્થમ્ભનરસં, અનોસીદનપચ્ચુપટ્ઠાનં. પીણયતીતિ પીતિ. સા ફરણલક્ખણા, તુટ્ઠિલક્ખણા વા, કાયચિત્તાનં પીણનરસા, તેસંયેવ ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના. કાયચિત્તદરથપસ્સમ્ભનતો પસ્સદ્ધિ. સા ઉપસમલક્ખણા, કાયચિત્તદરથનિમ્મદ્દનરસા, આયચિત્તાનં અપરિપ્ફન્દનભૂતસીતિભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. સમાધાનતો સમાધિ. સો અવિક્ખેપલક્ખણો, અવિસારલક્ખણો વા, ચિત્તચેતસિકાનં સમ્પિણ્ડનરસો, ચિત્તટ્ઠિતિપચ્ચુપટ્ઠાનો. અજ્ઝુપેક્ખનતો ઉપેક્ખા. સા પટિસઙ્ખાનલક્ખણા, સમવાહિતલક્ખણા વા, ઊનાધિકતાનિવારણરસા, પક્ખપાતુપચ્છેદરસા વા, મજ્ઝત્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. સેસં વુત્તનયમેવ. એવં સેસપદાનમ્પિ અત્થતો લક્ખણાદીહિ ચ વિનિચ્છયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

કમતોતિ એત્થ ચ ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪) વચનતો સબ્બેસં સેસબોજ્ઝઙ્ગાનં ઉપકારકત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોવ પઠમં વુત્તો. તતો પરં ‘‘સો તથા સતો વિહરન્તો તં ધમ્મં પઞ્ઞાય પવિચિનતી’’તિઆદિના (વિભ. ૪૬૯) નયેન સેસબોજ્ઝઙ્ગાનં પુબ્બાપરિયવચને પયોજનં સુત્તેયેવ વુત્તં. એવમેત્થ કમતોપિ વિનિચ્છયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

અનૂનાધિકતોતિ કસ્મા પન ભગવતા સત્તેવ બોજ્ઝઙ્ગા વુત્તા અનૂના અનધિકાતિ. લીનુદ્ધચ્ચપટિપક્ખતો સબ્બત્થિકતો ચ. એત્થ હિ તયો બોજ્ઝઙ્ગા લીનસ્સ પટિપક્ખા. યથાહ – ‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪). તયો ઉદ્ધચ્ચસ્સ પટિપક્ખા. યથાહ – ‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪). એકો પનેત્થ સબ્બત્થિકો. યથાહ – ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ. ‘‘સબ્બત્થક’’ન્તિપિ પાઠો, દ્વિન્નમ્પિ સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બન્તિ અત્થો. એવં લીનુદ્ધચ્ચપટિપક્ખતો સબ્બત્થિકતો ચ સત્તેવ બોજ્ઝઙ્ગા વુત્તા અનૂના અનધિકાતિ, એવમેત્થ અનૂનાધિકતોપિ વિનિચ્છયો વિઞ્ઞાતબ્બો.

એવં તાવ ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તાનં સત્તન્નં આદિપદાનંયેવ અત્થવણ્ણનં ઞત્વા ઇદાનિ ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીસુ એવં ઞાતબ્બા. ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ, અત્તનો ચિત્તસન્તાને પુનપ્પુનં જનેતિ અભિનિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. વિવેકનિસ્સિતન્તિ વિવેકે નિસ્સિતં. વિવેકોતિ વિવિત્તતા. સ્વાયં તદઙ્ગવિવેકો વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિ નિસ્સરણવિવેકોતિ પઞ્ચવિધો. તસ્સ નાનત્તં ‘‘અરિયધમ્મે અવિનીતો’’તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયમેવ હિ તત્થ વિનયોતિ વુત્તો. એવં એતસ્મિં પઞ્ચવિધે વિવેકે.

વિવેકનિસ્સિતન્તિ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતઞ્ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. તથા હિ અયં બોજ્ઝઙ્ગભાવનાનુયુત્તો યોગી વિપસ્સનાક્ખણે કિચ્ચતો તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં, મગ્ગકાલે પન કિચ્ચતો સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, આરમ્મણતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ. પઞ્ચવિધવિવેકનિસ્સિતન્તિપિ એકે, તે હિ ન કેવલં બલવવિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેસુ એવ બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ, વિપસ્સનાપાદકકસિણજ્ઝાનઆનાપાનાસુભબ્રહ્મવિહારજ્ઝાનેસુપિ ઉદ્ધરન્તિ. ન ચ પટિસિદ્ધા અટ્ઠકથાચરિયેહિ. તસ્મા તેસં મતેન એતેસં ઝાનાનં પવત્તિક્ખણે કિચ્ચતો એવ વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં. યથા ચ ‘‘વિપસ્સનાક્ખણે અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ વુત્તં, એવં પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતમ્પિ ભાવેતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. એસ નયો વિરાગનિસ્સિતાદીસુ. વિવેકટ્ઠા એવ હિ વિરાગાદયો.

કેવલઞ્હેત્થ વોસ્સગ્ગો દુવિધો પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો ચ પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો ચાતિ. તત્થ પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે ચ તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે ચ સમુચ્છેદવસેન કિલેસપ્પહાનં. પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગોતિ વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે પન આરમ્મણકરણેન નિબ્બાનપક્ખન્દનં. તદુભયમ્પિ ઇમસ્મિં લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકે અત્થવણ્ણનાનયે વટ્ટતિ. તથા હિ અયં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો યથાવુત્તેન પકારેન કિલેસે પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દતિ. વોસ્સગ્ગપરિણામિન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન વોસ્સગ્ગત્તં પરિણમન્તં પરિણતઞ્ચ પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચાતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘અયઞ્હિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનાનુયુત્તો ભિક્ખુ યથા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો કિલેસપરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગત્તં નિબ્બાનપક્ખન્દનવોસ્સગ્ગત્તઞ્ચ પરિપચ્ચતિ, યથા ચ પરિપક્કો હોતિ, તથા નં ભાવેતી’’તિ. એસ નયો સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુ.

ઇધ પન નિબ્બાનંયેવ સબ્બસઙ્ખતેહિ વિવિત્તત્તા વિવેકો, સબ્બેસં વિરાગભાવતો વિરાગો, નિરોધભાવતો નિરોધોતિ વુત્તં. મગ્ગો એવ ચ વોસ્સગ્ગપરિણામી, તસ્મા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતિ વિવેકં આરમ્મણં કત્વા પવત્તિયા વિવેકનિસ્સિતં. તથા વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં. તઞ્ચ ખો અરિયમગ્ગક્ખણુપ્પત્તિયા કિલેસાનં સમુચ્છેદતો પરિચ્ચાગભાવેન ચ નિબ્બાનપક્ખન્દનભાવેન ચ પરિણતં પરિપક્કન્તિ અયમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસ નયો સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુ.

યઞ્હિસ્સાતિ એતેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ યંકિઞ્ચિ અસ્સ. સેસં વુત્તનયમેવ. આસવુપ્પત્તિયં પનેત્થ ઇમેસં ઉપરિમગ્ગત્તયસમ્પયુત્તાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં અભાવિતત્તા યે ઉપ્પજ્જેય્યું કામાસવો ભવાસવો અવિજ્જાસવોતિ તયો આસવા, ભાવયતો એવંસ તે આસવા ન હોન્તીતિ અયં નયો વેદિતબ્બો.

ઇમે વુચ્ચન્તિ…પે… ભાવના પહાતબ્બાતિ ઇમે તયો આસવા ઇમાય મગ્ગત્તયસમ્પયુત્તાય બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય પહાતબ્બાતિ વુચ્ચન્તીતિ વેદિતબ્બા.

૨૮. ઇદાનિ ઇમેહિ સત્તહાકારેહિ પહીનાસવં ભિક્ખું થોમેન્તો આસવપ્પહાને ચસ્સ આનિસંસં દસ્સેન્તો એતેહેવ ચ કારણેહિ આસવપ્પહાને સત્તાનં ઉસ્સુક્કં જનેન્તો યતો ખો, ભિક્ખવે…પે… અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ આહ. તત્થ યતો ખોતિ સામિવચને તોકારો, યસ્સ ખોતિ વુત્તં હોતિ. પોરાણા પન યસ્મિં કાલેતિ વણ્ણયન્તિ. યે આસવા દસ્સના પહાતબ્બાતિ યે આસવા દસ્સનેન પહાતબ્બા, તે દસ્સનેનેવ પહીના હોન્તિ, ન અપ્પહીનેસુયેવ પહીનસઞ્ઞી હોતિ. એવં સબ્બત્થ વિત્થારો.

સબ્બાસવસંવરસંવુતોતિ સબ્બેહિ આસવપિધાનેહિ પિહિતો, સબ્બેસં વા આસવાનં પિધાનેહિ પિહિતો. અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિ સબ્બમ્પિ તણ્હં છિન્દિ, સંછિન્દિ સમુચ્છિન્દિ. વિવત્તયિ સંયોજનન્તિ દસવિધમ્પિ સંયોજનં પરિવત્તયિ નિમ્મલમકાસિ. સમ્માતિ હેતુના કારણેન. માનાભિસમયાતિ માનસ્સ દસ્સનાભિસમયા પહાનાભિસમયા ચ. અરહત્તમગ્ગો હિ કિચ્ચવસેન માનં પસ્સતિ, અયમસ્સ દસ્સનાભિસમયો. તેન દિટ્ઠો પન સો તાવદેવ પહીયતિ દિટ્ઠવિસેન દિટ્ઠસત્તાનં જીવિતં વિય. અયમસ્સ પહાનાભિસમયો.

અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ એવં અરહત્તમગ્ગેન સમ્મા માનસ્સ દિટ્ઠત્તા પહીનત્તા ચ યે ઇમે ‘‘કાયબન્ધનસ્સ અન્તો જીરતિ (ચૂળવ. ૨૭૮). હરિતન્તં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) એવં વુત્તઅન્તિમમરિયાદન્તો ચ, ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૯૧; સં. નિ. ૩.૮૦) એવં વુત્તલામકન્તો ચ, ‘‘સક્કાયો એકો અન્તો’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૧) એવં વુત્તકોટ્ઠાસન્તો ચ, ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સ સબ્બપચ્ચયસઙ્ખયા’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૧) એવં વુત્તકોટન્તો ચાતિ એવં ચત્તારો અન્તા, તેસુ સબ્બસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં ચતુત્થકોટિસઙ્ખાતં અન્તિમકોટિસઙ્ખાતં અન્તમકાસિ પરિચ્છેદં પરિવટુમં અકાસિ. અન્તિમસમુસ્સયમત્તાવસેસં દુક્ખં અકાસીતિ વુત્તં હોતિ.

અત્તમના તે ભિક્ખૂતિ સકમના તુટ્ઠમના, પીતિસોમનસ્સેહિ વા સમ્પયુત્તમના હુત્વા. ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુન્તિ ઇદં દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાપરિયોસાનં ભગવતો ભાસિતં સુકથિતં સુલપિતં, એવમેતં ભગવા એવમેતં સુગતાતિ મત્થકેન સમ્પટિચ્છન્તા અબ્ભનુમોદિંસૂતિ.

સેસમેત્થ યં ન વુત્તં, તં પુબ્બે વુત્તત્તા ચ સુવિઞ્ઞેય્યત્તા ચ ન વુત્તં. તસ્મા સબ્બં વુત્તાનુસારેન અનુપદસો પચ્ચવેક્ખિતબ્બં.

ભાવનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

સબ્બાસવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.