૩. ધમ્મદાયાદસુત્તવણ્ણના

૨૯. એવં મે સુતન્તિ ધમ્મદાયાદસુત્તં. યસ્મા પનસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો, તસ્મા તં દસ્સેત્વા વસ્સ અપુબ્બપદવણ્ણનં કરિસ્સામ. કતરાય ચ પનિદં અટ્ઠુપ્પત્તિયા નિક્ખિત્તન્તિ. લાભસક્કારે. ભગવતો કિર મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ. યથા તં ચત્તારો અસઙ્ખ્યેય્યે પૂરિતદાનપારમીસઞ્ચયસ્સ. સબ્બદિસાસુ યમકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા મહોઘં વિય સબ્બપારમિયો એકસ્મિં અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામાતિ સમ્પિણ્ડિતા વિય લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો તતો અન્નપાનયાનવત્થમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા – ‘‘કહં બુદ્ધો, કહં ભગવા, કહં દેવદેવો, નરાસભો, પુરિસસીહો’’તિ ભગવન્તં પરિયેસન્તિ. સકટસતેહિપિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણમ્પિ સકટધુરેન સકટધુરમાહચ્ચતિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુબન્ધન્તિ ચ. અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણાદયો વિય. સબ્બં ખન્ધકે તેસુ તેસુ સુત્તેસુ ચ આગતનયેનેવ વેદિતબ્બં. યથા ચ ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપિ.

વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારાનં, ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો સક્કતો હોતિ…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા. ૧૪). તથા – ‘‘યાવતા ખો, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘો વા ગણો વા લોકે ઉપ્પન્નો, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકસઙ્ઘમ્પિ સમનુપસ્સામિ, એવં લાભગ્ગયસગ્ગપત્તં, યથરિવ, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬).

સ્વાયં ભગવતો ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો એકતો હુત્વા દ્વિન્નં મહાનદીનં ઉદકમિવ અપ્પમેય્યો અહોસિ. કમેન ભિક્ખૂ પચ્ચયગરુકા પચ્ચયબાહુલિકા અહેસું. પચ્છાભત્તમ્પિ તેલમધુફાણિતાદીસુ આહટેસુ ગણ્ડિંયેવ પહરિત્વા ‘‘અમ્હાકં આચરિયસ્સ દેથ, ઉપજ્ઝાયસ્સ દેથા’’તિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દં કરોન્તિ. સા ચ નેસં પવત્તિ ભગવતોપિ પાકટા અહોસિ. તતો ભગવા અનનુચ્છવિકન્તિ ધમ્મસંવેગં ઉપ્પાદેત્વા ચિન્તેસિ –

‘‘પચ્ચયા અકપ્પિયાતિ ન સક્કા સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતું. પચ્ચયપટિબદ્ધા હિ કુલપુત્તાનં સમણધમ્મવુત્તિ. હન્દાહં ધમ્મદાયાદપટિપદં દેસેમિ. સા સિક્ખાકામાનં કુલપુત્તાનં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિ વિય ભવિસ્સતિ નગરદ્વારે ઠપિતસબ્બકાયિકઆદાસો વિય ચ, યથા હિ નગરદ્વારે ઠપિતે સબ્બકાયિકે આદાસે ચત્તારો વણ્ણા અત્તનો છાયં દિસ્વા વજ્જં પહાય નિદ્દોસા હોન્તિ, એવમેવ સિક્ખાકામા કુલપુત્તા પયોગમણ્ડનેન અત્તાનં મણ્ડેતુકામા ઇમં સબ્બકાયિકાદાસૂપમં દેસનં આવજ્જિત્વા આમિસદાયાદપટિપદં વજ્જેત્વા ધમ્મદાયાદપટિપદં પૂરેન્તા ખિપ્પમેવ જાતિજરામરણસ્સ અન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ. ઇમિસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા ઇદં સુત્તં અભાસિ.

તત્થ ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદાતિ ધમ્મસ્સ મે દાયાદા, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસસ્સ. યો મય્હં ધમ્મો, તસ્સ પટિગ્ગાહકા ભવથ, યઞ્ચ ખો મય્હં આમિસં, તસ્સ મા પટિગ્ગાહકા ભવથાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ ધમ્મોપિ દુવિધો – નિપ્પરિયાયધમ્મો, પરિયાયધમ્મોતિ. આમિસમ્પિ દુવિધં – નિપ્પરિયાયામિસં, પરિયાયામિસન્તિ. કથં? મગ્ગફલનિબ્બાનભેદો હિ નવવિધોપિ લોકુત્તરધમ્મો નિપ્પરિયાયધમ્મો નિબ્બત્તિતધમ્મો, ન યેન કેનચિ પરિયાયેન કારણેન વા લેસેન વા ધમ્મો. યં પનિદં વિવટ્ટૂપનિસ્સિતં કુસલં, સેય્યથિદં, ઇધેકચ્ચો વિવટ્ટં પત્થેન્તો દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ, ગન્ધમાલાદીહિ વત્થુપૂજં કરોતિ, ધમ્મં સુણાતિ દેસેતિ ઝાનસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેતિ, એવં કરોન્તો અનુપુબ્બેન નિપ્પરિયાયધમ્મં અમતં નિબ્બાનં પટિલભતિ, અયં પરિયાયધમ્મો. તથા ચીવરાદયો ચત્તારો પચ્ચયા નિપ્પરિયાયામિસમેવ, ન અઞ્ઞેન પરિયાયેન કારણેન વા લેસેન વા આમિસં. યં પનિદં વટ્ટગામિકુસલં, સેય્યથિદં, ઇધેકચ્ચો વટ્ટં પત્થેન્તો સમ્પત્તિભવં ઇચ્છમાનો દાનં દેતિ…પે… સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેતિ, એવં કરોન્તો અનુપુબ્બેન દેવમનુસ્સસમ્પત્તિં પટિલભતિ, ઇદં પરિયાયામિસં નામ.

તત્થ નિપ્પરિયાયધમ્મોપિ ભગવતોયેવ સન્તકો. ભગવતા હિ કથિતત્તા ભિક્ખૂ મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ અધિગચ્છન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘સો હિ બ્રાહ્મણ ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ મગ્ગકોવિદો. મગ્ગાનુગા ચ પન એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા’’તિ (મ. નિ. ૩.૭૯) ચ – ‘‘સો હાવુસો, ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૩) ચ. પરિયાયધમ્મોપિ ભગવતોયેવ સન્તકો. ભગવતા હિ કથિતત્તા એવં જાનન્તિ ‘‘વિવટ્ટં પત્થેત્વા દાનં દેન્તો…પે… સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેન્તો અનુક્કમેન અમતં નિબ્બાનં પટિલભતી’’તિ. નિપ્પરિયાયામિસમ્પિ ચ ભગવતોયેવ સન્તકં. ભગવતા હિ અનુઞ્ઞાતત્તાયેવ ભિક્ખૂહિ જીવકવત્થું આદિં કત્વા પણીતચીવરં લદ્ધં. યથાહ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગહપતિચીવરં. યો ઇચ્છતિ, પંસુકૂલિકો હોતુ, યો ઇચ્છતિ, ગહપતિચીવરં સાદિયતુ. ઇતરીતરેનપાહં, ભિક્ખવે, સન્તુટ્ઠિંયેવ વણ્ણેમી’’તિ (મહાવ. ૩૩૭).

પુબ્બે ચ ભિક્ખૂ પણીતપિણ્ડપાતં નાલત્થું. સપદાનપિણ્ડિયાલોપભોજના એવાહેસું. તેહિ રાજગહે વિહરન્તેન ભગવતા – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સઙ્ઘભત્તં ઉદ્દેસભત્તં નિમન્તનં સલાકભત્તં પક્ખિકં ઉપોસથિકં પાટિપદિક’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૨૫) એવં અનુઞ્ઞાતત્તાયેવ પણીતભોજનં લદ્ધં. તથા સેનાસનં. પુબ્બે હિ અકતપબ્ભારરુક્ખમૂલાદિસેનાસનાયેવ ભિક્ખૂ અહેસું. તે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ લેણાની’’તિ (ચૂળવ. ૨૯૪) એવં ભગવતા અનુઞ્ઞાતત્તાયેવ વિહારો અડ્ઢયોગો પાસાદો હમ્મિયં ગુહાતિ ઇમાનિ સેનાસનાનિ લભિંસુ. પુબ્બે ચ મુત્તહરીતકેનેવ ભેસજ્જં અકંસુ. તે ભગવતાયેવ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ, સેય્યથિદં, સપ્પિ, નવનીતં, તેલં, મધુ, ફાણિત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૦) એવમાદિના નયેન અનુઞ્ઞાતત્તા નાનાભેસજ્જાનિ લભિંસુ.

પરિયાયામિસમ્પિ ભગવતોયેવ સન્તકં. ભગવતા હિ કથિતત્તા યેવ જાનન્તિ – ‘‘સમ્પત્તિભવં પત્થેન્તો દાનં દત્વા સીલં…પે… સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા અનુક્કમેન પરિયાયામિસં દિબ્બસમ્પત્તિં મનુસ્સસમ્પત્તિં પટિલભતી’’તિ. તદેવ, યસ્મા નિપ્પરિયાયધમ્મોપિ પરિયાયધમ્મોપિ નિપ્પરિયાયામિસમ્પિ પરિયાયામિસમ્પિ ભગવતોયેવ સન્તકં, તસ્મા તત્થ અત્તનો સામિભાવં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ મા આમિસદાયાદા’’તિ.

યો મય્હં સન્તકો દુવિધોપિ ધમ્મો, તસ્સ દાયાદા ભવથ. યઞ્ચ ખો એતં મય્હમેવ સન્તકં આમિસં, તસ્સ દાયાદા મા ભવથ. ધમ્મકોટ્ઠાસસ્સેવ સામિનો ભવથ, મા આમિસકોટ્ઠાસસ્સ. યો હિ જિનસાસને પબ્બજિત્વા પચ્ચયપરમો વિહરતિ ચતૂસુ તણ્હુપ્પાદેસુ સન્દિસ્સમાનો નિક્ખિત્તધુરો ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિયં, અયં આમિસદાયાદો નામ. તાદિસા મા ભવથ. યો પન અનુઞ્ઞાતપચ્ચયેસુ અપ્પિચ્છતાદીનિ નિસ્સાય પટિસઙ્ખા સેવમાનો પટિપત્તિપરમો વિહરતિ ચતૂસુ અરિયવંસેસુ સન્દિસ્સમાનો, અયં ધમ્મદાયાદો નામ. તાદિસા ભવથાતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ યેસં તત્થ એતદહોસિ, ભવિસ્સતિ વા અનાગતમદ્ધાનં ‘‘કિં નુ ખો ભગવા સાવકાનં અલાભત્થિકો એવમાહા’’તિ, તેસં અતિપણીતલાભત્થિકો અહં એવં વદામીતિ દસ્સેતુમાહ અત્થિ મે તુમ્હેસુ…પે… નો આમિસદાયાદાતિ.

તસ્સાયમત્થો – અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા અનુદ્દયા હિતેસિતા, કેન નુ ખો કારણેન કેન ઉપાયેન સાવકા ધમ્મદાયાદા અસ્સુ ધમ્મકોટ્ઠાસસામિનો, નો આમિસદાયાદાતિ. અયં પન અધિપ્પાયો, પસ્સતિ કિર ભગવા આમિસગરુકાનં આમિસે ઉપક્ખલિતાનં અતીતકાલે તાવ કપિલસ્સ ભિક્ખુનો, ‘‘સઙ્ઘાટિપિ આદિત્તા હોતી’’તિઆદિના (પારા. ૨૩૦; સં. નિ. ૨.૨૧૮) નયેન આગતપાપભિક્ખુભિક્ખુનીસિક્ખમાનાદીનઞ્ચ અનેકસતાનં અપાયપરિપૂરણત્તં અત્તનો સાસને પબ્બજિતાનઞ્ચ દેવદત્તાદીનં. ધમ્મગરુકાનં પન સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનમહાકસ્સપાદીનં અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિગુણપ્પટિલાભં. તસ્મા તેસં અપાયા પરિમુત્તિં સબ્બગુણસમ્પત્તિઞ્ચ ઇચ્છન્તો આહ – ‘‘અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’’તિ. પચ્ચયગરુકો ચ ચતુપરિસન્તરે કૂટકહાપણો વિય નિબ્બુતઙ્ગારો વિય ચ નિત્તેજો નિપ્પભો હોતિ. તતો વિવત્તિતચિત્તો ધમ્મગરુકો તેજવા સીહોવ અભિભુય્યચારી, તસ્માપિ એવમાહ – ‘‘અત્થિ મે…પે… નો આમિસદાયાદા’’તિ.

એવં ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા’’તિ ઇદં અનુકમ્પાય પણીતતરં લાભં ઇચ્છન્તેન વુત્તં, નો અલાભત્થિકેનાતિ સાવેત્વા ઇદાનિ ઇમસ્સ ઓવાદસ્સ અકરણે આદીનવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તુમ્હે ચ મે, ભિક્ખવે…પે… નો ધમ્મદાયાદા’’તિ. તત્થ તુમ્હેપિ તેન આદિયા ભવેય્યાથાતિ તુમ્હેપિ તેન આમિસદાયાદભાવેન નો ધમ્મદાયાદભાવેન આદિયા ભવેય્યાથ. અપદિસિતબ્બા વિસું કાતબ્બા વવત્થપેતબ્બા, વિઞ્ઞૂહિ ગારય્હા ભવેય્યાથાતિ વુત્તં હોતિ. કિન્તિ? આમિસદાયાદા સત્થુસાવકા વિહરન્તિ, નો ધમ્મદાયાદાતિ.

અહમ્પિ તેન આદિયો ભવેય્યન્તિ અહમ્પિ તેન તુમ્હાકં આમિસદાયાદભાવેન નો ધમ્મદાયાદભાવેન ગારય્હો ભવેય્યં. કિન્તિ? આમિસ…પે… દાયાદાતિ. ઇદં ભગવા તેસં અતીવ મુદુકરણત્થમાહ. અયઞ્હિ એત્થ અધિપ્પાયો – સચે, ભિક્ખવે, તુમ્હે આમિસલોલા ચરિસ્સથ, તત્થ વિઞ્ઞૂ મં ગરહિસ્સન્તિ ‘‘કથઞ્હિ નામ સબ્બઞ્ઞૂ સમાનો અત્તનો સાવકે ધમ્મદાયાદે નો આમિસદાયાદે કાતું ન સક્કોતી’’તિ. સેય્યથાપિ નામ અનાકપ્પસમ્પન્ને ભિક્ખૂ દિસ્વા આચરિયુપજ્ઝાયે ગરહન્તિ ‘‘કસ્સિમે સદ્ધિવિહારિકા, કસ્સન્તેવાસિકા’’તિ; સેય્યથા વા પન કુલકુમારકે વા કુલકુમારિકાયો વા દુસ્સીલે પાપધમ્મે દિસ્વા માતાપિતરો ગરહન્તિ ‘‘કસ્સિમે પુત્તા, કસ્સ ધીતરો’’તિ; એવમેવ મં વિઞ્ઞૂ ગરહિસ્સન્તિ ‘‘કથઞ્હિ નામ સબ્બઞ્ઞૂ સમાનો અત્તનો સાવકે ધમ્મદાયાદે નો આમિસદાયાદે કાતું ન સક્કોતી’’તિ.

એવં ઇમસ્સ ઓવાદસ્સ અકરણે આદીનવં દસ્સેત્વા કરણે આનિસંસં દસ્સેન્તો તુમ્હે ચ મેતિઆદિમાહ. તત્થ અહમ્પિ તેન ન આદિયો ભવેય્યન્તિ સેય્યથાપિ નામ વત્તપરિપૂરકે દહરભિક્ખૂ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાસમ્પન્ને વસ્સસતિકત્થેરે વિય આકપ્પસમ્પન્ને દિસ્વા, કસ્સ સદ્ધિવિહારિકા, કસ્સન્તેવાસિકાતિ, અસુકસ્સાતિ, ‘‘પતિરૂપં થેરસ્સ, પટિબલો વત ઓવદિતું અનુસાસિતુ’’ન્તિ આચરિયુપજ્ઝાયા ન આદિયા ન ગારય્હા ભવન્તિ, એવમેવ અહમ્પિ તેન તુમ્હાકં ધમ્મદાયાદભાવેન નો આમિસદાયાદભાવેન કસ્સ સાવકા નાલકપટિપદં તુવટ્ટકપટિપદં ચન્દૂપમપટિપદં રથવિનીતપટિપદં મહાગોસિઙ્ગસાલપટિપદં મહાસુઞ્ઞતપટિપદં પટિપન્ના ચતુપચ્ચયસન્તોસભાવનારામઅરિયવંસેસુ સક્ખિભૂતા પચ્ચયગેધતો વિવત્તમાનસા અબ્ભા મુત્તચન્દસમા વિહરન્તીતિ; ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સા’’તિ વુત્તે ‘‘સબ્બઞ્ઞૂ વત ભગવા, અસક્ખિ વત સાવકે આમિસદાયાદપટિપદં છડ્ડાપેત્વા ધમ્મદાયાદપટિપત્તિપૂરકે કાતુ’’ન્તિ વિઞ્ઞૂનં ન આદિયો ન ગારય્હો ભવેય્યન્તિ. એવમિમસ્મિં પદે અધિપ્પાયં ઞત્વા સેસં કણ્હપક્ખે વુત્તનયપચ્ચનીકેન વેદિતબ્બં. એવં ઇમસ્સ ઓવાદસ્સ કરણે આનિસંસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તં ઓવાદં નિય્યાતેન્તો આહ – ‘‘તસ્મા તિહ મે, ભિક્ખવે…પે… નો આમિસદાયાદા’’તિ.

૩૦. એવમિમં ઓવાદં નિય્યાતેત્વા ઇદાનિ તસ્સા ધમ્મદાયાદપટિપત્તિયા પરિપૂરકારિં થોમેતું ઇધાહં, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. ભગવતો હિ થોમનં સુત્વાપિ હોન્તિયેવ તદત્થાય પટિપજ્જિતારો.

તત્થ ઇધાતિ નિપાતપદમેતં. ભુત્તાવીતિ ભુત્તવા, કતભત્તકિચ્ચોતિ વુત્તં હોતિ. પવારિતોતિ યાવદત્થપવારણાય પવારિતો, યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા પટિક્ખિત્તભોજનો તિત્તોવાતિ વુત્તં હોતિ. ચતુબ્બિધા હિ પવારણા વસ્સંવુટ્ઠપવારણા પચ્ચયપવારણા અનતિરિત્તપવારણા યાવદત્થપવારણાતિ. તત્થ, ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે, વસ્સંવુટ્ઠાનં ભિક્ખૂનં તીહિ ઠાનેહિ પવારેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૦૯) અયં વસ્સંવુટ્ઠપવારણા. ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, સઙ્ઘં ચતુમાસં ભેસજ્જેન પવારેતુ’’ન્તિ (પાચિ. ૩૦૩) ચ ‘‘અઞ્ઞત્ર પુનપવારણાય અઞ્ઞત્ર નિચ્ચપવારણાયા’’તિ (પાચિ. ૩૦૭) ચ અયં પચ્ચયપવારણા. ‘‘પવારિતો નામ અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતિ, એસો પવારિતો નામા’’તિ (પાચિ. ૨૩૯) અયં અનતિરિત્તપવારણા. ‘‘પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૭, ૩૫૮) અયં યાવદત્થપવારણા. અયમિધ અધિપ્પેતા. તેન વુત્તં ‘‘પવારિતોતિ યાવદત્થપવારણાય પવારિતો’’તિ.

પરિપુણ્ણોતિ ભોજનેન પરિપુણ્ણો. પરિયોસિતોતિ પરિયોસિતભોજનો, ઉત્તરપદલોપો દટ્ઠબ્બો. યાવતકં ભુઞ્જિતબ્બં, તાવતકં ભુત્તં હોતિ, અવસિતા મે ભોજનકિરિયાતિ અત્થો. સુહિતોતિ ધાતો, જિઘચ્છાદુક્ખાભાવેન વા સુખિતોતિ વુત્તં હોતિ. યાવદત્થોતિ યાવતકો મે ભોજનેન અત્થો, સો સબ્બો પત્તોતિ. એત્થ ચ પુરિમાનં તિણ્ણં પચ્છિમાનિ સાધકાનિ. યો હિ પરિયોસિતો, સો ભુત્તાવી હોતિ. યો ચ સુહિતો, સો યાવદત્થપવારણાય પવારિતો. યો યાવદત્થો, સો પરિપુણ્ણોતિ. પુરિમાનિ વા પચ્છિમાનં. યસ્મા હિ ભુત્તાવી, તસ્મા પરિયોસિતો. યસ્મા પવારિતો, તસ્મા સુહિતો. યસ્મા પરિપુણ્ણો, તસ્મા યાવદત્થોતિ. સબ્બઞ્ચેતં પરિકપ્પેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

સિયાતિ એકંસે ચ વિકપ્પને ચ. ‘‘પથવીધાતુ સિયા અજ્ઝત્તિકા, સિયા બાહિરા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૪૯) એકંસે. ‘‘સિયા અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિ વીતિક્કમો’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૯) વિકપ્પને. ઇધ ઉભયમ્પિ વટ્ટતિ. અતિરેકોવ અતિરેકધમ્મો. તથા છડ્ડનીય ધમ્મો. અધિકો ચ છડ્ડેતબ્બો ચ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બોતિ અત્થો. અથાતિ તમ્હિ કાલે. જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતાતિ જિઘચ્છાય ચ દુબ્બલ્યેન ચ પરેતા ફુટ્ઠા અનુગતા ચ અટ્ઠપિ દસપિ દિવસાનિ. તત્થ કેચિ જિઘચ્છિતાપિ ન દુબ્બલા હોન્તિ, સક્કોન્તિ જિઘચ્છં સહિતું. ઇમે પન ન તાદિસાતિ દસ્સેતું ઉભયમાહ. ત્યાહન્તિ તે અહં. સચે આકઙ્ખથાતિ યદિ ઇચ્છથ.

અપ્પહરિતેતિ અપ્પરુળ્હહરિતે, યસ્મિં ઠાને પિણ્ડપાતજ્ઝોત્થરણેન વિનસ્સનધમ્માનિ તિણાનિ નત્થિ, તસ્મિન્તિ અત્થો. તેન નિત્તિણઞ્ચ મહાતિણગહનં ચ, યત્થ સકટેનપિ છડ્ડિતે પિણ્ડપાતે તિણાનિ ન વિનસ્સન્તિ, તઞ્ચ ઠાનં પરિગ્ગહિતં હોતિ. ભૂતગામસિક્ખાપદસ્સ હિ અવિકોપનત્થમેતં વુત્તં.

અપ્પાણકેતિ નિપ્પાણકે પિણ્ડપાતજ્ઝોત્થરણેન મરિતબ્બપાણકરહિતે વા મહાઉદકક્ખન્ધે. પરિત્તોદકે એવ હિ ભત્તપક્ખેપેન આળુલિતે સુખુમપાણકા મરન્તિ, ન મહાતળાકાદીસૂતિ. પાણકાનુરક્ખણત્થઞ્હિ એતં વુત્તં. ઓપિલાપેસ્સામીતિ નિમુજ્જાપેસ્સામિ.

તત્રેકસ્સાતિ તેસુ દ્વીસુ એકસ્સ. યો ઇમં ધમ્મદેસનં સુટ્ઠુ સુતવા પુનપ્પુનં આવજ્જેતિ ચ, તં સન્ધાયાહ વુત્તં ખો પનેતન્તિ. અયં વુત્ત-સદ્દો કેસોહારણેપિ દિસ્સતિ ‘‘કાપટિકો માણવો દહરો વુત્તસિરો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૪૨૬). રોપિતેપિ ‘‘યથા સારદિકં બીજં, ખેત્તે વુત્તં વિરૂહતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૩.૩૧). કથિતેપિ ‘‘વુત્તમિદં ભગવતા, વુત્તમિદં અરહતા’’તિઆદીસુ. ઇધ પન કથિતે દટ્ઠબ્બો. કથિતં ખો પનેતન્તિ અયઞ્હિસ્સ અત્થો. આમિસઞ્ઞતરન્તિ ચતુન્નં પચ્ચયામિસાનં અઞ્ઞતરં, એકન્તિ અત્થો. યદિદન્તિ નિપાતો, સબ્બલિઙ્ગવિભત્તિવચનેસુ તાદિસોવ તત્થ તત્થ અત્થતો પરિણામેતબ્બો. ઇધ પનાસ્સ યો એસોતિ અત્થો. યો એસો પિણ્ડપાતો નામ. ઇદં આમિસઞ્ઞતરન્તિ વુત્તં હોતિ. યંનૂનાહન્તિ સાધુ વતાહં. એવન્તિ યથા ઇદાનિ ઇમં ખણં વીતિનામેમિ, એવમેવ રત્તિન્દિવં. વીતિનામેય્યન્તિ ખેપેય્યં અતિવત્તાપેય્યં.

સો તં પિણ્ડપાતન્તિ સો તં સદેવકેન લોકેન સિરસા સમ્પટિચ્છિતબ્બરૂપં સુગતાતિરિત્તમ્પિ પિણ્ડપાતં અભુઞ્જિત્વા ધમ્મદાયાદભાવં આકઙ્ખમાનો આદિત્તસીસૂપમં પચ્ચવેક્ખિત્વા તેનેવ જિઘચ્છાદુબ્બલ્યેન એવં તં રત્તિન્દિવં વીતિનામેય્ય.

અથ દુતિયસ્સાતિ ઇમસ્મિં પન વારે એસ સઙ્ખેપો, સચે સો ભિક્ખુ, યંનૂનાહં…પે… વીતિનામેય્યન્તિ ચિન્તેન્તો એવમ્પિ ચિન્તેય્ય, પબ્બજિતેન ખો વાળમિગાકુલે અરઞ્ઞે ભેસજ્જં વિય પઞ્ચકામગુણવાળાકુલે ગામે પિણ્ડપાતોપિ દુક્ખં પરિયેસિતું. અયં પન પિણ્ડપાતો ઇતિ પરિયેસનાદીનવવિમુત્તો ચ સુગતાતિરિત્તો ચાતિ ઉભતો સુજાતખત્તિયકુમારો વિય હોતિ, યેહિ ચ પઞ્ચહિ કારણેહિ પિણ્ડપાતો ન પરિભુઞ્જિતબ્બો હોતિ. સેય્યથિદં, પુગ્ગલં ગરહિત્વા ન પરિભુઞ્જિતબ્બો હોતિ ‘‘અલજ્જિપુગ્ગલસ્સ સન્તકો’’તિ. અપરિસુદ્ધઉપ્પત્તિતાય ન પરિભુઞ્જિતબ્બો હોતિ ‘‘ભિક્ખુનિપરિપાચનઅસન્તસમ્ભાવનુપ્પન્નો’’તિ. સામિકાનુકમ્પાય ન પરિભુઞ્જિતબ્બો હોતિ ‘‘પિણ્ડપાતસામિકો ભિક્ખુ જિઘચ્છિતો’’તિ. સો ધાતો તસ્સેવ અન્તેવાસિકાદીસુ અનુકમ્પાય ન પરિભુઞ્જિતબ્બો હોતિ ‘‘અન્તેવાસિકા અઞ્ઞે વા તપ્પટિબદ્ધા જિઘચ્છિતા’’તિ, તેપિ ધાતા સુહિતા, અપિચ ખો અસ્સદ્ધતાય ન પરિભુઞ્જિતબ્બો હોતિ ‘‘પિણ્ડપાતસામિકો ભિક્ખુ અસ્સદ્ધો’’તિ. તેહિ ચ કારણેહિ અયં વિમુત્તો. ભગવા હિ લજ્જીનં અગ્ગો, પરિસુદ્ધુપ્પત્તિકો પિણ્ડપાતો, ભગવા ચ ધાતો સુહિતો, પચ્ચાસીસકોપિ અઞ્ઞો પુગ્ગલો નત્થિ, યે લોકે સદ્ધા, ભગવા તેસં અગ્ગોતિ એવં ચિન્તેત્વા ચ સો તં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જિત્વા…પે… વીતિનામેય્ય. એત્તાવતા યોપિ અભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોતિ, સોપિ ભુઞ્જિતબ્બકમેવ પિણ્ડપાતં ન ભુત્તો હોતિ. યોપિ ભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરોતિ, સોપિ ભુઞ્જિતબ્બકમેવ ભુત્તો હોતિ. નત્થિ પિણ્ડપાતે વિસેસો. પુગ્ગલે પન અત્થિ વિસેસો. તસ્મા તં દસ્સેન્તો કિઞ્ચાપિ સોતિઆદિમાહ.

તત્થ કિઞ્ચાપીતિ અનુજાનનપ્પસંસનત્થે નિપાતો. કિં અનુજાનાતિ? તસ્સ ભિક્ખુનો તં અનવજ્જપરિભોગં. કિં પસંસતિ? ભુત્વા સમણધમ્મકરણં. ઇદં વુત્તં હોતિ યદિપિ સો ભિક્ખુ એવં ભુઞ્જિતબ્બમેવ ભુઞ્જિત્વા કાતબ્બમેવ કરેય્ય. અથ ખો અસુયેવ મે પુરિમો ભિક્ખૂતિ યો પુરિમો ભિક્ખુ તમ્પિ પિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિત્વા સમણધમ્મં કરોતિ, સોયેવ મમ દ્વીસુ સૂરેસુ સૂરતરો વિય દ્વીસુ પણ્ડિતેસુ પણ્ડિતતરો વિય ચ પુજ્જતરો ચ પાસંસતરો ચ, દુતિયભિક્ખુતો અતિરેકેન પૂજનીયો ચ પસંસનીયો ચાતિ વુત્તં હોતિ.

ઇદાનિ તમત્થં કારણેન સાધેન્તો તં કિસ્સ હેતૂતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો, તત્થ સિયા તુમ્હાકં, કસ્મા સો ભિક્ખુ ભગવતો પુજ્જતરો ચ પાસંસતરો ચાતિ? તઞ્હિ તસ્સાતિ યસ્મા તં પિણ્ડપાતપટિક્ખિપનં તસ્સ ભિક્ખુનો દીઘરત્તં અપ્પિચ્છતાય…પે… વીરિયારમ્ભાય સંવત્તિસ્સતિ. કથં? તસ્સ હિ સચે અપરેન સમયેન પચ્ચયેસુ અત્રિચ્છતા વા પાપિચ્છતા વા મહિચ્છતા વા ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. તતો નં ઇમિના પિણ્ડપાતપટિક્ખેપઙ્કુસેન નિવારેસ્સતિ ‘‘અરે ત્વં સુગતાતિરિત્તમ્પિ પિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિત્વા ઈદિસં ઇચ્છં ઉપ્પાદેસી’’તિ એવં પચ્ચવેક્ખમાનો. એસ નયો અસન્તુટ્ઠિયા અસંલેખસ્સ ચુપ્પન્નસ્સ નિવારણે. એવં તાવસ્સ અપ્પિચ્છતાય સન્તુટ્ઠિયા સંલેખાય સંવત્તિસ્સતિ.

સુભરતાયાતિ એત્થ અયં સંવણ્ણના – ઇધેકચ્ચો અત્તનોપિ ઉપટ્ઠાકાનમ્પિ દુબ્ભરો હોતિ દુપ્પોસો. એકચ્ચો અત્તનોપિ ઉપટ્ઠાકાનમ્પિ સુભરો હોતિ સુપોસો. કથં? યો હિ અમ્બિલાદીનિ લદ્ધા અનમ્બિલાદીનિ પરિયેસતિ, અઞ્ઞસ્સ ઘરે લદ્ધં અઞ્ઞસ્સ ઘરે છડ્ડેન્તો સબ્બં ગામં વિચરિત્વા રિત્તપત્તોવ વિહારં પવિસિત્વા નિપજ્જતિ, અયં અત્તનો દુબ્ભરો. યો પન સાલિમંસોદનાદીનં પત્તે પૂરેત્વા દિન્નેપિ દુમ્મુખભાવં અનત્તમનભાવમેવ ચ દસ્સેતિ, તેસં વા સમ્મુખાવ તં પિણ્ડપાતં ‘‘કિં તુમ્હેહિ દિન્ન’’ન્તિ અપસાદેન્તો સામણેરગહટ્ઠાદીનમ્પિ દેતિ, અયં ઉપટ્ઠાકાનં દુબ્ભરો. એતં દિસ્વા મનુસ્સા દૂરતો પરિવજ્જન્તિ દુબ્ભરો ભિક્ખુ ન સક્કા પોસિતુન્તિ. યો પન યંકિઞ્ચિ લૂખં વા પણીતં વા લદ્ધા તુટ્ઠચિત્તોવ ભુઞ્જિત્વા વિહારં ગન્ત્વા અત્તનો કમ્મં કરોતિ, અયં અત્તનો સુભરો. યો ચ પરેસમ્પિ અપ્પં વા બહું વા લૂખં વા પણીતં વા દાનં અહીળેત્વા અત્તમનો વિપ્પસન્નમુખો હુત્વા તેસં સમ્મુખાવ પરિભુઞ્જિત્વા યાતિ, અયં ઉપટ્ઠાકાનં સુભરો. એતં દિસ્વા મનુસ્સા અતિવિય વિસ્સત્થા હોન્તિ – ‘‘અમ્હાકં ભદન્તો સુભરો થોકેનપિ તુસ્સતિ, મયમેવ નં પોસિસ્સામા’’તિ પટિઞ્ઞં કત્વા પોસેન્તિ.

તત્થ સચે અપરેન સમયેન અસ્સ અત્તનો વા ઉપટ્ઠાકાનં વા દુબ્ભરતાનયેન ચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. તતો નં ઇમિના પિણ્ડપાતપટિક્ખેપઙ્કુસેન નિવારેસ્સતિ – ‘‘અરે ત્વં સુગતાતિરિત્તમ્પિ પિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિત્વા ઈદિસં ચિત્તં ઉપ્પાદેસી’’તિ એવં પચ્ચવેક્ખમાનો, એવમસ્સ સુભરતાય સંવત્તિસ્સતિ. સચે પનસ્સ કોસજ્જં ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તમ્પિ એતેનેવઙ્કુસેન નિવારેસ્સતિ – ‘‘અરે ત્વં નામ તદા સુગતાતિરિત્તમ્પિ પિણ્ડપાતં પટિક્ખિપિત્વા તથા જિઘચ્છાદુબ્બલ્યપરેતોપિ સમણધમ્મં કત્વા અજ્જ કોસજ્જમનુયુઞ્જસી’’તિ એવં પચ્ચવેક્ખમાનો, એવમસ્સ વીરિયારમ્ભાય સંવત્તિસ્સતિ. એવમસ્સ ઇદં પિણ્ડપાતપટિક્ખિપનં દીઘરત્તં અપ્પિચ્છતાય…પે… વીરિયારમ્ભાય સંવત્તિસ્સતિ. એવમસ્સિમે પઞ્ચ ગુણા પરિપૂરા દસ કથાવત્થૂનિ પરિપૂરેસ્સન્તિ.

કથં? અત્ર હિ પાળિયંયેવ અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાવીરિયારમ્ભવસેન તીણિ આગતાનિ, સેસાનિ સલ્લેખેન સઙ્ગહિતાનિ. ઇદઞ્હિ સબ્બકથાવત્થૂનં નામમેવ, યદિદં સલ્લેખો. યથાહ – ‘‘યા ચ ખો અયં, આનન્દ, કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિનીવરણસપ્પાયા એકન્તનિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય ઉપસમાય અભિઞ્ઞાય સમ્બોધાય નિબ્બાનાય સંવત્તતિ. સેય્યથિદં, અપ્પિચ્છકથા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૮૯, ૧૯૨) વિત્થારો. એવં ઇમે પઞ્ચ ગુણા પરિપૂરા દસ કથાવત્થૂનિ પરિપૂરેસ્સન્તિ. દસ કથાવત્થૂનિ પરિપૂરાનિ તિસ્સો સિક્ખા પરિપૂરેસ્સન્તિ.

કથં? એતેસુ હિ અપ્પિચ્છકથા સન્તોસકથા અસંસગ્ગકથા સીલકથાતિ ઇમા ચતસ્સો કથા અધિસીલસિક્ખાસઙ્ગહિતાયેવ. પવિવેકકથા વીરિયારમ્ભકથા સમાધિકથાતિ ઇમા તિસ્સો અધિચિત્તસિક્ખસઙ્ગહિતા. પઞ્ઞાકથા વિમુત્તિકથા વિમુત્તિઞાણદસ્સનકથાતિ ઇમા તિસ્સો અધિપઞ્ઞાસિક્ખાસઙ્ગહિતાતિ. એવં દસ કથાવત્થૂનિ પરિપૂરાનિ તિસ્સો સિક્ખા પરિપૂરેસ્સન્તિ. તિસ્સો સિક્ખા પરિપૂરા પઞ્ચ અસેક્ખધમ્મક્ખન્ધે પરિપૂરેસ્સન્તિ.

કથં? પરિપૂરા હિ અધિસીલસિક્ખા અસેક્ખો સીલક્ખન્ધોયેવ હોતિ, અધિચિત્તસિક્ખા અસેક્ખો સમાધિક્ખન્ધો, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા અસેક્ખા પઞ્ઞા-વિમુત્તિ-વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધા એવાતિ એવં તિસ્સો સિક્ખા પરિપૂરા પઞ્ચ અસેક્ખધમ્મક્ખન્ધે પરિપૂરેસ્સન્તિ. પઞ્ચ ધમ્મક્ખન્ધા પરિપૂરા અમતં નિબ્બાનં પરિપૂરેસ્સન્તિ. સેય્યથાપિ ઉપરિપબ્બતે પાવુસ્સકો મહામેઘો અભિવુટ્ઠો પબ્બતકન્દરસરસાખા પરિપૂરેતિ. તા પરિપૂરા કુસોબ્ભે, કુસોબ્ભા મહાસોબ્ભે, મહાસોબ્ભા કુન્નદિયો, કુન્નદિયો મહાનદિયો, મહાનદિયો મહાસમુદ્દસાગરં પરિપૂરેન્તિ; એવમેવ તસ્સ ભિક્ખુનો ઇમે પઞ્ચ ગુણા પરિપૂરા દસ કથાવત્થુનિ આદિં કત્વા યાવ અમતં નિબ્બાનં પરિપૂરેસ્સન્તિ. એવમયં ભિક્ખુ ધમ્મદાયાદપટિપદં પટિપન્નો પરમધમ્મદાયાદં લભતીતિ એતમત્થં સમ્પસ્સમાનો ભગવા ‘‘તં કિસ્સ હેતુ તઞ્હિ તસ્સ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો’’તિઆદિમાહ.

એવં તસ્સ ભિક્ખુનો પુજ્જતરપાસંસતરભાવં કારણેન સાધેત્વા ઇદાનિ તે ભિક્ખૂ તથત્તાય સન્નિયોજેન્તો તસ્મા તિહ મે ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. કિં વુત્તં હોતિ, યસ્મા યો તં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જિત્વા સમણધમ્મં કરેય્ય, સો ઇમેહિ પઞ્ચહિ મૂલગુણેહિ પરિબાહિરો. યો પન અભુઞ્જિત્વા કરેય્ય, સો ઇમેસં ભાગી હોતિ – ‘‘તસ્મા તિહ મે, ભિક્ખવે…પે… નો આમિસદાયાદા’’તિ.

ઇદમવોચ ભગવાતિ ઇદં નિદાનપરિયોસાનતો પભુતિ યાવ નો આમિસદાયાદાતિ સુત્તપ્પદેસં ભગવા અવોચ. ઇદં વત્વાન સુગતોતિ ઇદઞ્ચ સુત્તપ્પદેસં વત્વાવ સોભનાય પટિપદાય ગતત્તા સુગતોતિ સઙ્ખં પત્તોયેવ ભગવા. ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસી પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસનતો ઉટ્ઠહિત્વા વિહારં અત્તનો મહાગન્ધકુટિં પાવિસિ અસમ્ભિન્નાય એવ પરિસાય. કસ્મા ધમ્મથોમનત્થં.

બુદ્ધા કિર અપરિનિટ્ઠિતાય દેસનાય વિહારં પવિસન્તા દ્વીહિ કારણેહિ પવિસન્તિ પુગ્ગલથોમનત્થં વા ધમ્મથોમનત્થં વા. પુગ્ગલથોમનત્થં પવિસન્તો એવં ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં મયા સંખિત્તેન ઉદ્દેસં ઉદ્દિટ્ઠં, વિત્થારેન અવિભત્તં, ધમ્મપટિગ્ગાહકા ભિક્ખૂ ઉગ્ગહેત્વા આનન્દં વા કચ્ચાનં વા ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિસ્સન્તિ, તે મય્હં ઞાણેન સંસન્દેત્વા કથેસ્સન્તિ, તતો ધમ્મપટિગ્ગાહકા પુન મં પુચ્છિસ્સન્તિ, તેસં અહં સુકથિતં, ભિક્ખવે, આનન્દેન સુકથિતં કચ્ચાનેન, મં ચેપિ તુમ્હે એતમત્થં પુચ્છેય્યાથ, અહમ્પિ નં એવમેવ બ્યાકરેય્યન્તિ એવં તે પુગ્ગલે થોમેસ્સામિ, તતો તેસુ ગારવં જનેત્વા ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિસ્સન્તિ, તેપિ ભિક્ખૂ અત્થે ચ ધમ્મે ચ નિયોજેસ્સન્તિ, તે તેહિ નિયોજિતા તિસ્સો સિક્ખા પરિપૂરેન્તા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તી’’તિ.

ધમ્મથોમનત્થં પવિસન્તો એવં ચિન્તેસિ, યથા ઇધેવ ચિન્તેસિ – ‘‘મયિ વિહારં પવિટ્ઠે તમેવ આમિસદાયાદં ગરહન્તો ધમ્મદાયાદઞ્ચ થોમેન્તો ઇમિસ્સંયેવ પરિસતિ નિસિન્નો સારિપુત્તો ધમ્મં દેસેસ્સતિ, એવં દ્વિન્નમ્પિ અમ્હાકં એકજ્ઝાસયાય મતિયા દેસિતા અયં દેસના અગ્ગા ચ ગરુકા ચ ભવિસ્સતિ પાસાણચ્છત્તસદિસા. ચતુરોઘનિત્થરણટ્ઠેન તિત્થે ઠપિતા નાવા વિય મગ્ગગમનટ્ઠેન ચતુયુત્તઆજઞ્ઞરથો વિય ચ ભવિસ્સતિ. યથા ચ ‘એવં કરોન્તસ્સ અયં દણ્ડો’તિ પરિસતિ આણં ઠપેત્વા ઉટ્ઠાયાસના પાસાદં આરુળ્હે રાજિનિ તત્થેવ નિસિન્નો સેનાપતિ તં રઞ્ઞા ઠપિતં આણં પવત્તેતિ; એવમ્પિ મયા ઠપિતં દેસનં ઇમિસ્સંયેવ પરિસતિ નિસિન્નો સારિપુત્તો થોમેત્વા દેસેસ્સતિ, એવં દ્વિન્નમ્પિ અમ્હાકં મતિયા દેસિતા અયં દેસના બલવતરા મજ્ઝન્હિકસૂરિયો વિય પજ્જલિસ્સતી’’તિ. એવમિધ ધમ્મથોમનત્થં ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસિ.

ઈદિસેસુ ચ ઠાનેસુ ભગવા નિસિન્નાસનેયેવ અન્તરહિતો ચિત્તગતિયા વિહારં પવિસતીતિ વેદિતબ્બો. યદિ હિ કાયગતિયા ગચ્છેય્ય, સબ્બા પરિસા ભગવન્તં પરિવારેત્વા ગચ્છેય્ય, સા એકવારં ભિન્ના પુન દુસ્સન્નિપાતા ભવેય્યાતિ ભગવા ચિત્તગતિયા એવ પાવિસિ.

૩૧. એવં પવિટ્ઠે પન ભગવતિ ભગવતો અધિપ્પાયાનુરૂપં તં ધમ્મં થોમેતુકામો તત્ર ખો આયસ્મા સારિપુત્તો…પે…એતદવોચ. તત્થ આયસ્માતિ પિયવચનમેતં. સારિપુત્તોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં, તઞ્ચ ખો માતિતો, ન પિતિતો. રૂપસારિયા હિ બ્રાહ્મણિયા સો પુત્તો, તસ્મા સારિપુત્તોતિ વુચ્ચતિ. અચિરપક્કન્તસ્સાતિ પક્કન્તસ્સ સતો નચિરેન. આવુસો, ભિક્ખવેતિ એત્થ પન બુદ્ધા ભગવન્તો સાવકે આલપન્તા ભિક્ખવેતિ આલપન્તિ. સાવકા પન બુદ્ધેહિ સદિસા મા હોમાતિ આવુસોતિ પઠમં વત્વા પચ્છા ભિક્ખવેતિ ભણન્તિ. બુદ્ધેહિ ચ આલપિતો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભદન્તેતિ પટિવચનં દેતિ, સાવકેહિ આવુસોતિ.

કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસોતિ એત્થ કિત્તાવતાતિ પરિચ્છેદવચનં, કિત્તકેનાતિ વુત્તં હોતિ. નુકારો પુચ્છાયં. ખોકારો નિપાતમત્તં. સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતોતિ, તીહિ વિવેકેહિ કાયચિત્તઉપધિવિવેકેહિ સત્થુનો વિહરન્તસ્સ. વિવેકં નાનુસિક્ખન્તીતિ તિણ્ણં વિવેકાનં અઞ્ઞતરમ્પિ નાનુસિક્ખન્તિ, આમિસદાયાદાવ હોન્તીતિ ઇમમત્થં આયસ્મા સારિપુત્તો ભિક્ખૂ પુચ્છિ. એસ નયો સુક્કપક્ખેપિ.

એવં વુત્તે તમત્થં સોતુકામા ભિક્ખૂ દૂરતોપિ ખોતિઆદિમાહંસુ. તત્થ દૂરતોપીતિ તિરોરટ્ઠતોપિ તિરોજનપદતોપિ અનેકયોજનગણનતોપીતિ વુત્તં હોતિ. સન્તિકેતિ સમીપે. અઞ્ઞાતુન્તિ જાનિતું બુજ્ઝિતું. આયસ્મન્તંયેવ સારિપુત્તં પટિભાતૂતિ આયસ્મતોયેવ સારિપુત્તસ્સ ભાગો હોતુ, આયસ્મા પન સારિપુત્તો અત્તનો ભાગં કત્વા વિભજતૂતિ વુત્તં હોતિ. આયસ્મતો હિ ભાગો યદિદં અત્થક્ખાનં, અમ્હાકં પન સવનં ભાગોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો, એવં સદ્દલક્ખણેન સમેતિ. કેચિ પન ભણન્તિ ‘‘પટિભાતૂતિ દિસ્સતૂ’’તિ. અપરે ‘‘ઉપટ્ઠાતૂ’’તિ. ધારેસ્સન્તીતિ ઉગ્ગહેસ્સન્તિ પરિયાપુણિસ્સન્તિ. તતો નેસં કથેતુકામો થેરો તેન હીતિઆદિમાહ. તત્થ તેનાતિ કારણવચનં. હિકારો નિપાતો. યસ્મા સોતુકામાત્થ, યસ્મા ચ મય્હં ભારં આરોપયિત્થ, તસ્મા સુણાથાતિ વુત્તં હોતિ. તેપિ ભિક્ખૂ થેરસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિંસુ, તેનાહ ‘‘એવમાવુસોતિ…પે…પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિ.

અથ નેસં, આમિસદાયાદં ગરહન્તેન ભગવતા ‘‘તુમ્હેપિ તેન આદિયા ભવેય્યાથા’’તિ એકેનેવાકારેન વુત્તમત્થં તીહિ આકારેહિ દસ્સેન્તો આયસ્મા સારિપુત્તો એતદવોચ – ‘‘ઇધાવુસો, સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો…પે… એત્તાવતા ખો, આવુસો, સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો સાવકા વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિ.

એત્તાવતા યઞ્ચ ભગવા આમિસદાયાદપટિપદં ગરહન્તો ‘‘તુમ્હેપિ તેન આદિયા ભવેય્યાથા’’તિ આહ, યઞ્ચ અત્તના પુચ્છં પુચ્છિ ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો…પે… નાનુસિક્ખન્તી’’તિ, તસ્સ વિત્થારતો અત્થો સુવિભત્તો હોતિ. સો ચ ખો ભગવતો આદિયભાવં અનામસિત્વાવ. ભગવતોયેવ હિ યુત્તં સાવકે અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ ‘‘અહમ્પિ તેન આદિયો ભવિસ્સામી’’તિ વત્તું, ન સાવકાનં. એસ નયો સુક્કપક્ખેપિ, અયં તાવેત્થ અનુસન્ધિક્કમયોજના.

અયં પનત્થવણ્ણના ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને, સત્થુ પવિવિત્તસ્સાતિ સત્થુનો તીહિ વિવેકેહિ અચ્ચન્તપવિવિત્તસ્સ. વિવેકં નાનુસિક્ખન્તીતિ કાયવિવેકં નાનુસિક્ખન્તિ, ન પરિપૂરેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. યદિ પન તિવિધં વિવેકં સન્ધાય વદેય્ય, પુચ્છાય અવિસેસો સિયા. બ્યાકરણપક્ખો હિ અયં. તસ્મા ઇમિના પદેન કાયવિવેકં, ‘‘યેસઞ્ચ ધમ્માન’’ન્તિઆદિના ચિત્તવિવેકં, ‘‘બાહુલિકા’’તિઆદિના ઉપધિવિવેકઞ્ચ દસ્સેતીતિ એવમેત્થ સઙ્ખેપતો અત્થો વેદિતબ્બો.

યેસઞ્ચ ધમ્માનન્તિ લોભાદયો સન્ધાયાહ, યે પરતો ‘‘તત્રાવુસો લોભો ચ પાપકો’’તિઆદિના નયેન વક્ખતિ. નપ્પજહન્તીતિ ન પરિચ્ચજન્તિ, ચિત્તવિવેકં ન પરિપૂરેન્તીતિ વુત્તં હોતિ. બાહુલિકાતિ ચીવરાદિબાહુલ્લાય પટિપન્ના. સાસનં સિથિલં ગણ્હન્તીતિ સાથલિકા. ઓક્કમને પુબ્બઙ્ગમાતિ એત્થ ઓક્કમનં વુચ્ચન્તિ અવગમનટ્ઠેન પઞ્ચ નીવરણાનિ, તેન પઞ્ચનીવરણપુબ્બઙ્ગમાતિ વુત્તં હોતિ. પવિવેકેતિ ઉપધિવિવેકે નિબ્બાને. નિક્ખિત્તધુરાતિ ઓરોપિતધુરા, તદધિગમાય આરમ્ભમ્પિ અકુરુમાનાતિ, એત્તાવતા ઉપધિવિવેકં ન પરિપૂરેન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

એત્તાવતા અનિયમેનેવ વત્વા ઇદાનિ દેસનં નિયમેન્તો ‘‘તત્રાવુસો’’તિઆદિમાહ. કસ્મા? સાવકા ‘‘તીહિ ઠાનેહી’’તિ એવઞ્હિ અનિયમેત્વાવ વુચ્ચમાને ‘‘કમ્પિ મઞ્ઞે ભણતિ, ન અમ્હે’’તિ ઉદાસિનાપિ હોન્તિ. ‘‘થેરા નવા મજ્ઝિમા’’તિ એવં પન નિયમેત્વા વુચ્ચમાને અમ્હે ભણતીતિ આદરં કરોન્તિ. યથા રઞ્ઞા ‘‘અમચ્ચેહિ નગરવીથિયો સોધેતબ્બા’’તિ વુત્તેપિ ‘‘કેન નુ ખો સોધેતબ્બા’’તિ મઞ્ઞમાના ન સોધેન્તિ, અત્તનો અત્તનો ઘરદ્વારં સોધેતબ્બન્તિ પન ભેરિયા નિક્ખન્તાય સબ્બે મુહુત્તેન સોધેન્તિ ચ અલઙ્કરોન્તિ ચ, એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બં.

તત્થ તત્રાતિ તેસુ સાવકેસુ. થેરાતિ દસવસ્સે ઉપાદાય વુચ્ચન્તિ. તીહિ ઠાનેહીતિ તીહિ કારણેહિ. અયઞ્હિ ઠાનસદ્દો ઇસ્સરિયટ્ઠિતિખણકારણેસુ દિસ્સતિ. ‘‘કિં પનાયસ્મા દેવાનમિન્દો કમ્મં કત્વા ઇમં ઠાનં પત્તો’’તિઆદીસુ હિ ઇસ્સરિયે દિસ્સતિ. ‘‘ઠાનકુસલો હોતિ અક્ખણવેધી’’તિઆદીસુ ઠિતિયં. ‘‘ઠાનસોવેતં તથાગતં પટિભાતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૮૭) ખણે. ‘‘ઠાનઞ્ચ ઠાનતો અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૮૦૯; મ. નિ. ૧.૧૪૮) કારણે. ઇધ પન કારણેયેવ. કારણઞ્હિ યસ્મા તત્થ ફલં તિટ્ઠતિ તદાયત્તવુત્તિભાવેન, તસ્મા ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ.

ઇમિના પઠમેન ઠાનેન થેરા ભિક્ખૂ ગારય્હાતિ એત્થ ગારય્હાતિ ગરહિતબ્બા. થેરા નામ સમાના અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ ન ઉપેન્તિ, ગામન્તસેનાસનં ન મુઞ્ચન્તિ, સઙ્ગણિકારામતં વડ્ઢેન્તા વિહરન્તિ, કાયવિવેકમ્પિ ન પરિપૂરેન્તિ, નવમજ્ઝિમકાલે કીદિસા અહેસુન્તિ એવં નિન્દિતબ્બા હોન્તિ, ઇમં નિન્દં આવુસો લભન્તીતિ દસ્સેતિ. દુતિયેન ઠાનેનાતિ એત્થાપિ ઇમે નામ આવુસો થેરાપિ સમાના યેસં ધમ્માનં સત્થા પહાનમાહ, તે લોભાદિધમ્મે ન જહન્તિ, અચ્છરાસઙ્ઘાતમત્તમ્પિ એકમન્તં નિસીદિત્વા ચિત્તેકગ્ગતં ન લભન્તિ, નવમજ્ઝિમકાલે કીદિસા અહેસુન્તિ એવં નિન્દિતબ્બા હોન્તિ, ઇમં નિન્દં આવુસો લભન્તીતિ દસ્સેતીતિ એવં યોજના કાતબ્બા. તતિયેન ઠાનેનાતિ એત્થાપિ ઇમે નામાવુસો, થેરાપિ સમાના ઇતરીતરેન ન યાપેન્તિ, ચીવરપત્તસેનાસનપૂતિકાયમણ્ડનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ ઉપધિવિવેકં અપૂરયમાના, નવમજ્ઝિમકાલે કીદિસા અહેસુન્તિ એવં નિન્દિતબ્બા હોન્તિ, ઇમં નિન્દં, આવુસો, લભન્તીતિ દસ્સેતીતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા. એસ નયો મજ્ઝિમનવવારેસુ.

અયં પન વિસેસો. મજ્ઝિમાતિ પઞ્ચવસ્સે ઉપાદાય યાવ નવ વસ્સા વુચ્ચન્તિ. નવાતિ ઊનપઞ્ચવસ્સા વુચ્ચન્તિ. યથા ચ તત્થ નવમજ્ઝિમકાલે કીદિસા અહેસુન્તિ વુત્તં, એવમિધ નવકાલે કીદિસા અહેસું, થેરકાલે કીદિસા ભવિસ્સન્તિ, મજ્ઝિમથેરકાલે કીદિસા ભવિસ્સન્તીતિ વત્વા યોજેતબ્બં.

૩૨. ઇમસ્મિઞ્ચ કણ્હપક્ખે વુત્તપચ્ચનીકનયેન સુક્કપક્ખે અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો. ઇમે વત થેરાપિ સમાના યોજનપરમ્પરાય અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ સેવન્તિ, ગામન્તસેનાસનં ઉપગન્તું યુત્તકાલેપિ ન ઉપગચ્છન્તિ, એવં જિણ્ણસરીરાપિ આરદ્ધવીરિયા પચ્ચયદાયકાનં પસાદં જનેન્તિ, નવમજ્ઝિમકાલે કીદિસા અહેસુન્તિ ઇમિના પઠમેન ઠાનેન થેરા પાસંસા ભવન્તિ, પસંસં લભન્તિ. લોભાદયો પહાય ચિત્તવિવેકં પૂરેન્તિ, અયમ્પિ મહાથેરો સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકપરિવારિતો હુત્વા નિસીદિતું યુત્તકાલેપિ ઈદિસેપિ વયે વત્તમાને ભત્તકિચ્ચં કત્વા પવિટ્ઠો સાયં નિક્ખમતિ, સાયં પવિટ્ઠો પાતો નિક્ખમતિ, કસિણપરિકમ્મં કરોતિ, સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેતિ, મગ્ગફલાનિ અધિગચ્છતિ, સબ્બથાપિ ચિત્તવિવેકં પૂરેતીતિ ઇમિના દુતિયેન ઠાનેન થેરા ભિક્ખૂ પાસંસા ભવન્તિ, પસંસં લભન્તિ. યસ્મિં કાલે થેરસ્સ પટ્ટદુકૂલકોસેય્યાદીનિ સુખસમ્ફસ્સાનિ લહુચીવરાદીનિ યુત્તાનિ, તસ્મિમ્પિ નામ કાલે અયં મહાથેરો પંસુકૂલાનિ ધારેતિ, અસિથિલં સાસનં ગહેત્વા વિગતનીવરણો ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા ઉપધિવિવેકં પરિપૂરયમાનો વિહરતિ, નવમજ્ઝિમકાલે કીદિસો અહોસીતિ ઇમિના તતિયેન ઠાનેન થેરા પાસંસા ભવન્તિ, પસંસં લભન્તીતિ. એસ નયો મજ્ઝિમનવવારેસુ.

૩૩. તત્રાવુસોતિ કો અનુસન્ધિ, એવં નવહાકારેહિ આમિસદાયાદપટિપદં ગરહન્તો, નવહિ ધમ્મદાયાદપટિપદં થોમેન્તો, અટ્ઠારસહાકારેહિ દેસનં નિટ્ઠાપેત્વા, યે તે ‘‘યેસઞ્ચ ધમ્માનં સત્થા પહાનમાહ, તે ચ ધમ્મે ન પજહન્તી’’તિ એવં પહાતબ્બધમ્મા વુત્તા. તે સરૂપતો ‘‘ઇમે તે’’તિ દસ્સેતુમિદં ‘‘તત્રાવુસો, લોભો ચા’’તિઆદિમાહ, અયં અનુસન્ધિ.

અપિચ હેટ્ઠા પરિયાયેનેવ ધમ્મો કથિતો. આમિસં પન પરિયાયેનપિ નિપ્પરિયાયેનપિ કથિતં. ઇદાનિ નિપ્પરિયાયધમ્મં લોકુત્તરમગ્ગં કથેતુમિદમાહ. અયં પેત્થ અનુસન્ધિ.

તત્થ તત્રાતિ અતીતદેસનાનિદસ્સનં, ‘‘સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો સાવકા વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિઆદિના નયેન વુત્તદેસનાયન્તિ વુત્તં હોતિ. લોભો ચ પાપકો, દોસો ચ પાપકોતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા પાપકા લામકા, ઇમે પહાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. તત્થ લુબ્ભનલક્ખણો લોભો. દુસ્સનલક્ખણો દોસો. તેસુ લોભો આમિસદાયાદસ્સ પચ્ચયાનં લાભે હોતિ, દોસો અલાભે. લોભેન અલદ્ધં પત્થેતિ, દોસેન અલભન્તો વિઘાતવા હોતિ. લોભો ચ દેય્યધમ્મે હોતિ, દોસો અદાયકે વા અમનુઞ્ઞદાયકે વા. લોભેન નવતણ્હામૂલકે ધમ્મે પરિપૂરેતિ, દોસેન પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ.

ઇદાનિ તેસં પહાનૂપાયં દસ્સેન્તો લોભસ્સ ચ પહાનાયાતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો, તસ્સ પન પાપકસ્સ લોભસ્સ ચ દોસસ્સ ચ પહાનાય. અત્થિ મજ્ઝિમા પટિપદાતિ મગ્ગં સન્ધાય ઇદં વુત્તં. મગ્ગો હિ લોભો એકો અન્તો, દોસો એકો અન્તોતિ એતે દ્વે અન્તે ન ઉપેતિ, ન ઉપગચ્છતિ, વિમુત્તો એતેહિ અન્તેહિ, તસ્મા ‘‘મજ્ઝિમા પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. એતેસં મજ્ઝે ભવત્તા ‘‘મજ્ઝિમા, પટિપજ્જિતબ્બતો ચ પટિપદાતિ. તથા કામસુખલ્લિકાનુયોગો એકો અન્તો, અત્તકિલમથાનુયોગો એકો અન્તો, સસ્સતં એકો અન્તો, ઉચ્છેદો એકો અન્તોતિ પુરિમનયેનેવ વિત્થારેતબ્બં.

ચક્ખુકરણીતિઆદીહિ પન તમેવ પટિપદં થોમેતિ. સા હિ સચ્ચાનં દસ્સનાય સંવત્તતિ દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેનાતિ ચક્ખુકરણી. સચ્ચાનં ઞાણાય સંવત્તતિ વિદિતકરણટ્ઠેનાતિ ઞાણકરણી. રાગાદીનઞ્ચ વૂપસમનતો ઉપસમાય સંવત્તતિ. ચતુન્નમ્પિ સચ્ચાનં અભિઞ્ઞેય્યભાવદસ્સનતો અભિઞ્ઞાય સંવત્તતિ. સમ્બોધોતિ મગ્ગો, તસ્સત્થાય સંવત્તનતો સમ્બોધાય સંવત્તતિ. મગ્ગોયેવ હિ મગ્ગત્થાય સંવત્તતિ મગ્ગેન કાતબ્બકિચ્ચકરણતો. નિબ્બાનં નામ અપ્પચ્ચયં તસ્સ પન સચ્છિકિરિયાય પચ્ચક્ખકમ્માય સંવત્તનતો નિબ્બાનાય સંવત્તતીતિ વુચ્ચતિ. અયમેત્થ સારો. ઇતો અઞ્ઞથા વણ્ણના પપઞ્ચા.

ઇદાનિ તં મજ્ઝિમં પટિપદં સરૂપતો દસ્સેતુકામો ‘‘કતમા ચ સા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અયમેવા’’તિઆદિના નયેન વિસ્સજ્જેતિ.

તત્થ અયમેવાતિ અવધારણવચનં, અઞ્ઞમગ્ગપ્પટિસેધનત્થં, બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધસાવકાનં સાધારણભાવદસ્સનત્થઞ્ચ. વુત્તઞ્ચેતં ‘‘એસેવ મગ્ગો નત્થઞ્ઞો દસ્સનસ્સ વિસુદ્ધિયા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૪). સ્વાયં કિલેસાનં આરકત્તાપિ અરિયો. અરિપહાનાય સંવત્તતીતિપિ અરિયેન દેસિતોતિપિ અરિયભાવપ્પટિલાભાય સંવત્તતીતિપિ અરિયો. અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ ઉપેતત્તા અટ્ઠઙ્ગિકો, ન ચ અઙ્ગવિનિમુત્તો પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયાદીનિ વિય. કિલેસે મારેન્તો ગચ્છતિ, મગ્ગતિ વા નિબ્બાનં, મગ્ગીયતિ વા નિબ્બાનત્થિકેહિ, ગમ્મતિ વા તેહિ પટિપજ્જીયતીતિ મગ્ગો. સેય્યથિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ કતમો સો ઇતિ ચેતિ અત્થો, કતમાનિ વા તાનિ અટ્ઠઙ્ગાનીતિ. એકમેકઞ્હિ અઙ્ગં મગ્ગોયેવ. યથાહ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ મગ્ગો ચેવ હેતુ ચા’’તિ (ધ. સ. ૧૦૩૯). પોરાણાપિ ભણન્તિ – ‘‘દસ્સનમગ્ગો સમ્માદિટ્ઠિ, અભિનિરોપનમગ્ગો સમ્માસઙ્કપ્પો…પે… અવિક્ખેપમગ્ગો સમ્માસમાધી’’તિ.

સમ્માદિટ્ઠાદીસુ ચેતેસુ સમ્મા દસ્સનલક્ખણા સમ્માદિટ્ઠિ. સમ્મા અભિનિરોપનલક્ખણો સમ્માસઙ્કપ્પો. સમ્મા પરિગ્ગહલક્ખણા સમ્માવાચા. સમ્મા સમુટ્ઠાનલક્ખણો સમ્માકમ્મન્તો. સમ્મા વોદાનલક્ખણો સમ્માઆજીવો. સમ્મા પગ્ગહલક્ખણો સમ્માવાયામો. સમ્મા ઉપટ્ઠાનલક્ખણા સમ્માસતિ. સમ્મા સમાધાનલક્ખણો સમ્માસમાધિ. નિબ્બચનમ્પિ નેસં સમ્મા પસ્સતીતિ સમ્માદિટ્ઠીતિ એતેનેવ નયેન વેદિતબ્બં.

તત્થ સમ્માદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જમાના મિચ્છાદિટ્ઠિં તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચ અવિજ્જઞ્ચ પજહતિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ પસ્સતિ, તે ચ ખો અસમ્મોહતો, નો આરમ્મણતો, તસ્મા ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વુચ્ચતિ.

સમ્માસઙ્કપ્પો મિચ્છાસઙ્કપ્પં તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચ પજહતિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમ્મા અભિનિરોપેતિ, તસ્મા ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પો’’તિ વુચ્ચતિ.

સમ્માવાચા મિચ્છાવાચં તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચ પજહતિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમ્મા પરિગ્ગણ્હાતિ, તસ્મા ‘‘સમ્માવાચા’’તિ વુચ્ચતિ.

સમ્માકમ્મન્તો મિચ્છાકમ્મન્તં તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચ પજહતિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમ્મા સમુટ્ઠાપેતિ, તસ્મા ‘‘સમ્માકમ્મન્તો’’તિ વુચ્ચતિ.

સમ્માઆજીવો મિચ્છાઆજીવં તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચ પજહતિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમ્મા વોદાપેતિ, તસ્મા ‘‘સમ્માઆજીવો’’તિ વુચ્ચતિ.

સમ્માવાયામો મિચ્છાવાયામં તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચ કોસજ્જઞ્ચ પજહતિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમ્મા પગ્ગણ્હાતિ, તસ્મા ‘‘સમ્માવાયામો’’તિ વુચ્ચતિ.

સમ્માસતિ મિચ્છાસતિં તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચ પજહતિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમ્મા ઉપટ્ઠાપેતિ, તસ્મા ‘‘સમ્માસતી’’તિ વુચ્ચતિ.

સમ્માસમાધિ મિચ્છાસમાધિં તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચ ઉદ્ધચ્ચઞ્ચ પજહતિ, નિબ્બાનઞ્ચ આરમ્મણં કરોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમ્મા સમાધિયતિ, તસ્મા ‘‘સમ્માસમાધી’’તિ વુચ્ચતિ.

ઇદાનિ અયં ખો સા, આવુસોતિ તમેવ પટિપદં નિગમેન્તો આહ. તસ્સત્થો, ય્વાયં ચત્તારોપિ લોકુત્તરમગ્ગે એકતો કત્વા કથિતો ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’, અયં ખો સા, આવુસો…પે… નિબ્બાનાય સંવત્તતીતિ.

એવં પહાતબ્બધમ્મેસુ લોભદોસે તપ્પહાનુપાયઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અઞ્ઞેપિ પહાતબ્બધમ્મે તેસં પહાનુપાયઞ્ચ દસ્સેન્તો તત્રાવુસો, કોધો ચાતિઆદિમાહ. તત્થ કુજ્ઝનલક્ખણો કોધો, ચણ્ડિક્કલક્ખણો વા, આઘાતકરણરસો, દુસ્સનપચ્ચુપટ્ઠાનો. ઉપનન્ધનલક્ખણો ઉપનાહો, વેર અપ્પટિનિસ્સજ્જનરસો, કોધાનુપબન્ધભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો. વુત્તઞ્ચેતં – ‘‘પુબ્બકાલે કોધો, અપરકાલે ઉપનાહો’’તિઆદિ (વિભ. ૮૯૧).

પરગુણમક્ખનલક્ખણો મક્ખો, તેસં વિનાસનરસો, તદવચ્છાદનપચ્ચુપટ્ઠાનો. યુગગ્ગાહલક્ખણો પળાસો, પરગુણેહિ અત્તનો ગુણાનં સમીકરણરસો, પરેસં ગુણપ્પમાણેન ઉપટ્ઠાનપચ્ચુપટ્ઠાનો.

પરસમ્પત્તિખીયનલક્ખણા ઇસ્સા, તસ્સા અક્ખમનલક્ખણા વા, તત્થ અનભિરતિરસા, તતો વિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના. અત્તનો સમ્પત્તિનિગૂહનલક્ખણં મચ્છેરં, અત્તનો સમ્પત્તિયા પરેહિ સાધારણભાવઅસુખાયનરસં, સઙ્કોચનપચ્ચુપટ્ઠાનં.

કતપાપપટિચ્છાદનલક્ખણા માયા, તસ્સ નિગૂહનરસા, તદાવરણપચ્ચુપટ્ઠાના. અત્તનો અવિજ્જમાનગુણપકાસનલક્ખણં સાઠેય્યં, તેસં સમુદાહરણરસં, સરીરાકારેહિપિ તેસં વિભૂતકરણપચ્ચુપટ્ઠાનં.

ચિત્તસ્સ ઉદ્ધુમાતભાવલક્ખણો થમ્ભો, અપ્પતિસ્સયવુત્તિરસો, અમદ્દવતાપચ્ચુપટ્ઠાનો. કરણુત્તરિયલક્ખણો સારમ્ભો, વિપચ્ચનીકતારસો, અગારવપચ્ચુપટ્ઠાનો.

ઉણ્ણતિલક્ખણો માનો, અહંકારરસો, ઉદ્ધુમાતભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો. અબ્ભુણ્ણતિલક્ખણો અતિમાનો, અતિવિય અહઙ્કારરસો. અચ્ચુદ્ધુમાતભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો.

મત્તભાવલક્ખણો મદો, મદગ્ગાહણરસો, ઉમ્માદપચ્ચુપટ્ઠાનો. પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ચિત્તવોસ્સગ્ગલક્ખણો પમાદો, વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનરસો, સતિવિપ્પવાસપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ એવં ઇમેસં ધમ્માનં લક્ખણાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ‘‘તત્થ કતમો કોધો’’તિઆદિના વિભઙ્ગે (વિભ. ૮૯૧) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

વિસેસતો ચેત્થ આમિસદાયાદો અત્તના અલભન્તો અઞ્ઞસ્સ લાભિનો કુજ્ઝતિ, તસ્સ સકિં ઉપ્પન્નો કોધો કોધોયેવ, તતુત્તરિ ઉપનાહો. સો એવં કુદ્ધો ઉપનય્હન્તો ચ સન્તેપિ અઞ્ઞસ્સ લાભિનો ગુણે મક્ખેતિ, અહમ્પિ તાદિસોતિ ચ યુગગ્ગાહં ગણ્હાતિ, અયમસ્સ મક્ખો ચ પળાસો ચ, એવં મક્ખી પળાસી તસ્સ લાભસક્કારાદીસુ કિં ઇમસ્સ ઇમિનાતિ ઇસ્સતિ પદુસ્સતિ, અયમસ્સ ઇસ્સા. સચે પનસ્સ કાચિ સમ્પત્તિ હોતિ, તસ્સા તેન સાધારણભાવં ન સહતિ, ઇદમસ્સ મચ્છેરં. લાભહેતુ ખો પન અત્તનો સન્તેપિ દોસે પટિચ્છાદેતિ, અયમસ્સ માયા. અસન્તેપિ ગુણે પકાસેતિ. ઇદમસ્સ સાઠેય્યં. સો એવં પટિપન્નો સચે યથાધિપ્પાયં લાભં લભતિ, તેન થદ્ધો હોતિ અમુદુચિત્તો, નયિદં એવં કાતબ્બન્તિ ઓવદિતું અસક્કુણેય્યો, અયમસ્સ થમ્ભો. સચે પન નં કોચિ કિઞ્ચિ વદતિ ‘‘નયિદં એવં કાતબ્બ’’ન્તિ, તેન સારદ્ધચિત્તો હોતિ ભાકુટિકમુખો ‘‘કો મે ત્વ’’ન્તિ પસય્હ ભાણી, અયમસ્સ સારમ્ભો. તતો થમ્ભેન ‘‘અહમેવ સેય્યો’’તિ અત્તાનં મઞ્ઞન્તો માની હોતિ. સારમ્ભેન ‘‘કે ઇમે’’તિ પરે અતિમઞ્ઞન્તો અતિમાની, અયમસ્સ માનો ચ અતિમાનો ચ. સો તેહિ માનાતિમાનેહિ જાતિમદાદિઅનેકરૂપં મદં જનેતિ. મત્તો સમાનો કામગુણાદિભેદેસુ વત્થૂસુ પમજ્જતિ, અયમસ્સ મદો ચ પમાદો ચાતિ.

એવં આમિસદાયાદો અપરિમુત્તો હોતિ ઇમેહિ પાપકેહિ ધમ્મેહિ અઞ્ઞેહિ ચ એવરૂપેહિ. એવં તાવેત્થ પહાતબ્બધમ્મા વેદિતબ્બા. પહાનુપાયો પાઠતો ચ અત્થતો ચ સબ્બત્થ નિબ્બિસેસોયેવ.

ઞાણપરિચયપાટવત્થં પનેત્થ અયં ભેદો ચ કમો ચ ભાવનાનયો ચ વેદિતબ્બો. તત્થ ભેદો તાવ, અયઞ્હિ મજ્ઝિમા પટિપદા કદાચિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો હોતિ, કદાચિ સત્તઙ્ગિકો. અયઞ્હિ લોકુત્તરપઠમજ્ઝાનવસેન ઉપ્પજ્જમાનો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો હોતિ, અવસેસજ્ઝાનવસેન સત્તઙ્ગિકો. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસતો પનિધ અટ્ઠઙ્ગિકોતિ વુત્તો. ઇતો પરઞ્હિ મગ્ગઙ્ગં નત્થિ. એવં તાવેત્થ ભેદો વેદિતબ્બો.

યસ્મા પન સબ્બકુસલાનં સમ્માદિટ્ઠિ સેટ્ઠા, યથાહ ‘‘પઞ્ઞા હિ સેટ્ઠા કુસલા વદન્તી’’તિ (જા. ૨.૧૭.૮૧). કુસલવારે ચ પુબ્બઙ્ગમા, યથાહ ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સમ્માદિટ્ઠિ પુબ્બઙ્ગમા હોતિ, સમ્માદિટ્ઠિં સમ્માદિટ્ઠીતિ પજાનાતિ, મિચ્છાદિટ્ઠિં મિચ્છાદિટ્ઠીતિ પજાનાતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૬) વિત્થારો. યથા ચાહ ‘‘વિજ્જા ચ ખો, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા’’તિ. તપ્પભવાભિનિબ્બત્તાનિ સેસઙ્ગાનિ, યથાહ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતિ…પે… સમ્માસતિસ્સ સમ્માસમાધિ પહોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૪૧). તસ્મા ઇમિના કમેન એતાનિ અઙ્ગાનિ વુત્તાનીતિ એવમેત્થ કમો વેદિતબ્બો.

ભાવનાનયોતિ કોચિ સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતિ, કોચિ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં. કથં? ઇધેકચ્ચો પઠમં ઉપચારસમાધિં વા અપ્પનાસમાધિં વા ઉપ્પાદેતિ, અયં સમથો; સો તઞ્ચ તંસમ્પયુત્તે ચ ધમ્મે અનિચ્ચાદીહિ વિપસ્સતિ, અયં વિપસ્સના. ઇતિ પઠમં સમથો, પચ્છા વિપસ્સના. તેન વુચ્ચતિ ‘‘સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતી’’તિ. તસ્સ સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ, સો તં મગ્ગં આસેવતિ ભાવેતિ બહુલીકરોતિ, તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો ભાવયતો બહુલીકરોતો સંયોજનાનિ પહીયન્તિ, અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ, એવં સમથપુબ્બઙ્ગમં વિપસ્સનં ભાવેતિ.

ઇધ પનેકચ્ચો વુત્તપ્પકારં સમથં અનુપ્પાદેત્વાવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે અનિચ્ચાદીહિ વિપસ્સતિ, અયં વિપસ્સના. તસ્સ વિપસ્સનાપારિપૂરિયા તત્થ જાતાનં ધમ્માનં વોસ્સગ્ગારમ્મણતો ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તસ્સ એકગ્ગતા, અયં સમથો. ઇતિ પઠમં વિપસ્સના પચ્છા સમથો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતી’’તિ. તસ્સ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવયતો મગ્ગો સઞ્જાયતિ, સો તં મગ્ગં આસેવતિ…પે… બહુલીકરોતિ, તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો…પે… અનુસયા બ્યન્તીહોન્તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦; પટિ. મ. ૨.૧), એવં વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવેતિ.

સમથપુબ્બઙ્ગમં પન વિપસ્સનં ભાવયતોપિ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમં સમથં ભાવયતોપિ લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે સમથવિપસ્સના યુગનદ્ધાવ હોન્તિ. એવમેત્થ ભાવનાનયો વેદિતબ્બોતિ.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ધમ્મદાયાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.