૧. મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના

૧. યં પનેતં ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિકં નિદાનં. તત્થ એવન્તિ નિપાતપદં. મેતિઆદીનિ નામપદાનિ. ઉક્કટ્ઠાયં વિહરતીતિ એત્થ વીતિ ઉપસગ્ગપદં, હરતીતિ આખ્યાતપદન્તિ ઇમિના તાવ નયેન પદવિભાગો વેદિતબ્બો.

અત્થતો પન એવં-સદ્દો તાવ ઉપમૂપદેસસમ્પહંસનગરહણવચનસમ્પટિગ્ગહાકારનિદસ્સનાવધારણાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથાહેસ – ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેન કત્તબ્બં કુસલં બહુ’’ન્તિ એવમાદીસુ (ધ. પ. ૫૩) ઉપમાયં આગતો. ‘‘એવં તે અભિક્કમિતબ્બં, એવં તે પટિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૨૨) ઉપદેસે. ‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) સમ્પહંસને. ‘‘એવમેવં પનાયં વસલી યસ્મિં વા તસ્મિં વા તસ્સ મુણ્ડકસ્સ સમણકસ્સ વણ્ણં ભાસતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૮૭) ગરહણે. ‘‘એવં ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) વચનસમ્પટિગ્ગહે. ‘‘એવં બ્યાખો અહં, ભન્તે, ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૯૮) આકારે. ‘‘એહિ ત્વં, માણવક, યેન સમણો આનન્દો તેનુપસઙ્કમ, ઉપસઙ્કમિત્વા મમ વચનેન સમણં, આનન્દં, અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છ – ‘સુભો માણવો તોદેય્યપુત્તો, ભવન્તં આનન્દં, અપ્પાબાધં અપ્પાતઙ્કં લહુટ્ઠાનં બલં ફાસુવિહારં પુચ્છતી’તિ, એવઞ્ચ વદેહિ સાધુ કિર ભવં આનન્દો યેન સુભસ્સ માણવસ્સ તોદેય્યપુત્તસ્સ નિવેસનં, તેનુપસઙ્કમતુ અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૫) નિદસ્સને. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, કાલામા, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વાતિ? અકુસલા, ભન્તે. સાવજ્જા વા અનવજ્જા વાતિ? સાવજ્જા, ભન્તે. વિઞ્ઞુગરહિતા વા વિઞ્ઞુપ્પસત્થા વાતિ? વિઞ્ઞુગરહિતા, ભન્તે. સમત્તા સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ નો વા, કથં વો એત્થ હોતીતિ? સમત્તા, ભન્તે, સમાદિન્ના અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તન્તિ, એવં નો એત્થ હોતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૬૬) અવધારણે. સ્વાયમિધ આકારનિદસ્સનાવધારણેસુ દટ્ઠબ્બો.

તત્થ આકારટ્ઠેન એવંસદ્દેન એતમત્થં દીપેતિ – નાનાનયનિપુણં અનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં વિવિધપાટિહારિયં ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં સબ્બસત્તાનં સકસકભાસાનુરૂપતો સોતપથમાગચ્છન્તં તસ્સ ભગવતો વચનં સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું, સબ્બથામેન પન સોતુકામતં જનેત્વાપિ એવં મે સુતં, મયાપિ એકેનાકારેન સુતન્તિ.

નિદસ્સનટ્ઠેન ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો એવં મે સુતં, મયાપિ એવં સુતન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલં સુત્તં નિદસ્સેતિ.

અવધારણટ્ઠેન ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો, ગતિમન્તાનં, સતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩) એવં ભગવતા, ‘‘આયસ્મા આનન્દો અત્થકુસલો ધમ્મકુસલો બ્યઞ્જનકુસલો નિરુત્તિકુસલો પુબ્બાપરકુસલો’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૬૯) એવં ધમ્મસેનાપતિના ચ પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકમ્યતં જનેતિ ‘‘એવં મે સુતં, તઞ્ચ ખો અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

મે-સદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હિસ્સ ‘‘ગાથાભિગીતં મે અભોજનેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૧) મયાતિ અત્થો. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે ભગવા, સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૮૮) મય્હન્તિ અત્થો. ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) મમાતિ અત્થો. ઇધ પન ‘‘મયા સુત’’ન્તિ ચ ‘‘મમ સુત’’ન્તિ ચ અત્થદ્વયે યુજ્જતિ.

સુતન્તિ અયં સુત-સદ્દો સઉપસગ્ગો ચ અનુપસગ્ગો ચ ગમન-વિસ્સુત-કિલિન્ન-ઉપચિતાનુયોગ-સોતવિઞ્ઞેય્ય-સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથા હિસ્સ ‘‘સેનાય પસુતો’’તિઆદીસુ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ‘‘સુતધમ્મસ્સ પસ્સતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૧૧) વિસ્સુતધમ્મસ્સાતિ અત્થો, ‘‘અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સાતિ’’આદીસુ (પાચિ. ૬૫૭) કિલિન્ના કિલિન્નસ્સાતિ અત્થો. ‘‘તુમ્હેહિ પુઞ્ઞં પસુતં અનપ્પક’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૭.૧૨) ઉપચિતન્તિ અત્થો. ‘‘યે ઝાનપસુતા ધીરા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૮૧) ઝાનાનુયુત્તાતિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) સોતવિઞ્ઞેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘સુતધરો સુતસન્નિચયો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૩૯) સોતદ્વારાનુસારવિઞ્ઞાતધરોતિ અત્થો. ઇધ પનસ્સ સોતદ્વારાનુસારેન ‘‘ઉપધારિત’’ન્તિ વા ‘‘ઉપધારણ’’ન્તિ વાતિ અત્થો. મે-સદ્દસ્સ હિ મયાતિ અત્થે સતિ ‘‘એવં મયા સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિત’’ન્તિ યુજ્જતિ. મમાતિ અત્થે સતિ ‘‘એવં મમ સુતં સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારણ’’ન્તિ યુજ્જતિ.

એવમેતેસુ તીસુ પદેસુ એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સનં. મેતિ વુત્તવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિપુગ્ગલનિદસ્સનં. સુતન્તિ અસ્સવનભાવપ્પટિક્ખેપતો અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સનં. તથા એવન્તિ તસ્સા સોતદ્વારાનુસારેન પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિભાવપ્પકાસનં. મેતિ અત્તપ્પકાસનં. સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસનં. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો ‘‘નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તાય વિઞ્ઞાણવીથિયા મયા ન અઞ્ઞં કતં, ઇદં પન કતં, અયં ધમ્મો સુતો’’તિ.

તથા એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બપ્પકાસનં. મેતિ પુગ્ગલપ્પકાસનં. સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યં સુત્તં નિદ્દિસિસ્સામિ, તં મયા એવં સુતન્તિ.

તથા એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસો. એવન્તિ હિ અયં આકારપઞ્ઞત્તિ, મેતિ કત્તુનિદ્દેસો, સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસો. એત્તાવતા નાનાકારપ્પવત્તેન ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગિનો કત્તુવિસયે ગહણસન્નિટ્ઠાનં કતં હોતિ.

અથ વા એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો. મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – મયા સવનકિચ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિના પુગ્ગલેન વિઞ્ઞાણવસેન લદ્ધસવનકિચ્ચવોહારેન સુતન્તિ.

તત્થ એવન્તિ ચ મેતિ ચ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. કિઞ્હેત્થ તં પરમત્થતો અત્થિ, યં એવન્તિ વા મેતિ વા નિદ્દેસં લભેથ? સુતન્તિ વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ. યઞ્હિ તમેત્થ સોતેન ઉપલદ્ધં, તં પરમત્થતો વિજ્જમાનન્તિ.

તથા એવન્તિ ચ મેતિ ચ તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ. સુતન્તિ દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો ઉપનિધાપઞ્ઞત્તિ. એત્થ ચ એવન્તિ વચનેન અસમ્મોહં દીપેતિ. ન હિ સમ્મૂળ્હો નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો હોતિ. સુતન્તિ વચનેન સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતિ. યસ્સ હિ સુતં સમ્મુટ્ઠં હોતિ, ન સો કાલન્તરેન મયા સુતન્તિ પટિજાનાતિ. ઇચ્ચસ્સ અસમ્મોહેન પઞ્ઞાસિદ્ધિ, અસમ્મોસેન પન સતિસિદ્ધિ. તત્થ પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમાય સતિયા બ્યઞ્જનાવધારણસમત્થતા, સતિપુબ્બઙ્ગમાય પઞ્ઞાય અત્થપટિવેધસમત્થતા, તદુભયસમત્થતાયોગેન અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ ધમ્મકોસસ્સ અનુપાલનસમત્થતો ધમ્મભણ્ડાગારિકત્તસિદ્ધિ.

અપરો નયો – એવન્તિ વચનેન યોનિસો મનસિકારં દીપેતિ, અયોનિસો મનસિકરોતો હિ નાનપ્પકારપટિવેધાભાવતો. સુતન્તિ વચનેન અવિક્ખેપં દીપેતિ, વિક્ખિત્તચિત્તસ્સ સવનાભાવતો. તથા હિ વિક્ખિત્તચિત્તો પુગ્ગલો સબ્બસમ્પત્તિયા વુચ્ચમાનોપિ ‘‘ન મયા સુતં, પુન ભણથા’’તિ ભણતિ. યોનિસો મનસિકારેન ચેત્થ અત્તસમ્માપણિધિં પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતં સાધેતિ, સમ્મા અપણિહિતત્તસ્સ પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા તદભાવતો. અવિક્ખેપેન પન સદ્ધમ્મસ્સવનં સપ્પુરિસૂપનિસ્સયઞ્ચ સાધેતિ. ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તો સોતું સક્કોતિ, ન ચ સપ્પુરિસે અનુપસ્સયમાનસ્સ સવનં અત્થીતિ.

અપરો નયો – યસ્મા એવન્તિ યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સ નાનાકારપ્પવત્તિયા નાનત્થબ્યઞ્જનગ્ગહણં હોતિ, તસ્સ નાનાકારનિદ્દેસોતિ વુત્તં. સો ચ એવં ભદ્દકો આકારો ન સમ્મા અપ્પણિહિતત્તનો પુબ્બે અકતપુઞ્ઞસ્સ વા હોતિ, તસ્મા એવન્તિ ઇમિના ભદ્દકેન આકારેન પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં અત્તનો દીપેતિ, સુતન્તિ સવનયોગેન પુરિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિં. ન હિ અપ્પતિરૂપદેસે વસતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયવિરહિતસ્સ વા સવનં અત્થિ. ઇચ્ચસ્સ પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા આસયસુદ્ધિ સિદ્ધા હોતિ. પુરિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયા પયોગસુદ્ધિ. તાય ચ આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધિ, પયોગસુદ્ધિયા આગમબ્યત્તિસિદ્ધિ. ઇતિ પયોગાસયસુદ્ધસ્સ આગમાધિગમસમ્પન્નસ્સ વચનં અરુણુગ્ગં વિય સૂરિયસ્સ ઉદયતો યોનિસોમનસિકારો વિય ચ કુસલકમ્મસ્સ અરહતિ ભગવતો વચનસ્સ પુબ્બઙ્ગમં ભવિતુન્તિ ઠાને નિદાનં ઠપેન્તો એવં મે સુતન્તિઆદિમાહ.

અપરો નયો – એવન્તિ ઇમિના નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેન વચનેન અત્તનો અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં દીપેતિ. સુતન્તિ ઇમિના સોતબ્બભેદપટિવેધદીપકેન ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાસમ્પત્તિસબ્ભાવં. એવન્તિ ચ ઇદં યોનિસોમનસિકારદીપકં વચનં ભાસમાનો – ‘‘એતે મયા ધમ્મા મનસાનુપેક્ખિતા દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા’’તિ દીપેતિ. સુતન્તિ ઇદં સવનયોગદીપકં વચનં ભાસમાનો – ‘‘બહૂ મયા ધમ્મા સુતા ધાતા વચસા પરિચિતા’’તિ દીપેતિ. તદુભયેનપિ અત્થબ્યઞ્જનપારિપૂરિં દીપેન્તો સવને આદરં જનેતિ. અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણઞ્હિ ધમ્મં આદરેન અસ્સુણન્તો મહતા હિતા પરિબાહિરો હોતીતિ આદરં જનેત્વા સક્કચ્ચં ધમ્મો સોતબ્બોતિ.

‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ ઇમિના પન સકલેન વચનેન આયસ્મા આનન્દો તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મં અત્તનો અદહન્તો અસપ્પુરિસભૂમિં અતિક્કમતિ, સાવકત્તં પટિજાનન્તો સપ્પુરિસભૂમિં ઓક્કમતિ. તથા અસદ્ધમ્મા ચિત્તં વુટ્ઠાપેતિ, સદ્ધમ્મે ચિત્તં પતિટ્ઠાપેતિ. ‘‘કેવલં સુતમેવેતં મયા તસ્સેવ પન ભગવતો વચન’’ન્તિ દીપેન્તો અત્તાનં પરિમોચેતિ, સત્થારં અપદિસતિ, જિનવચનં અપ્પેતિ, ધમ્મનેત્તિં પતિટ્ઠાપેતિ.

અપિચ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ અત્તના ઉપ્પાદિતભાવં અપ્પટિજાનન્તો પુરિમવચનં વિવરન્તો ‘‘સમ્મુખા પટિગ્ગહિતમિદં મયા તસ્સ ભગવતો ચતુવેસારજ્જવિસારદસ્સ દસબલધરસ્સ આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિનો સીહનાદનાદિનો સબ્બસત્તુત્તમસ્સ ધમ્મિસ્સરસ્સ ધમ્મરાજસ્સ ધમ્માધિપતિનો ધમ્મદીપસ્સ ધમ્મસરણસ્સ સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વચનં, ન એત્થ અત્થે વા ધમ્મે વા પદે વા બ્યઞ્જને વા કઙ્ખા વા વિમતિ વા કત્તબ્બા’’તિ સબ્બદેવમનુસ્સાનં ઇમસ્મિં ધમ્મે અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ, સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતીતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘વિનાસયતિ અસ્સદ્ધં, સદ્ધં વડ્ઢેતિ સાસને;

એવં મે સુતમિચ્ચેવં, વદં ગોતમસાવકો’’તિ.

એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો. સમયન્તિ પરિચ્છિન્નનિદ્દેસો. એકં સમયન્તિ અનિયમિતપરિદીપનં. તત્થ સમયસદ્દો –

સમવાયે ખણે કાલે, સમૂહે હેતુદિટ્ઠિસુ;

પટિલાભે પહાને ચ, પટિવેધે ચ દિસ્સતિ.

તથા હિસ્સ ‘‘અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) સમવાયો અત્થો. ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) ખણો. ‘‘ઉણ્હસમયો પરિળાહસમયો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૩૫૮) કાલો. ‘‘મહાસમયો પવનસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ સમૂહો. ‘‘સમયોપિ ખો તે, ભદ્દાલિ, અપ્પટિવિદ્ધો અહોસિ, ભગવા ખો સાવત્થિયં વિહરતિ, ભગવાપિ મં જાનિસ્સતિ, ‘ભદ્દાલિ, નામ ભિક્ખુ સત્થુસાસને સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી’તિ, અયમ્પિ ખો તે, ભદ્દાલિ, સમયો અપ્પટિવિદ્ધો અહોસી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૩૫) હેતુ. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ઉગ્ગાહમાનો પરિબ્બાજકો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે પટિવસતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૬૦) દિટ્ઠિ.

‘‘દિટ્ઠે ધમ્મે ચ યો અત્થો, યો ચત્થો સમ્પરાયિકો;

અત્થાભિસમયા ધીરો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. –

આદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૯) પટિલાભો. ‘‘સમ્મા માનાભિસમયા અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૪) પહાનં. ‘‘દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠો સઙ્ખતટ્ઠો સન્તાપટ્ઠો વિપરિણામટ્ઠો અભિસમયટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૩.૧) પટિવેધો. ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થો. તેન સંવચ્છર-ઉતુ-માસડ્ઢમાસ-રત્તિ-દિવ-પુબ્બણ્હ-મજ્ઝન્હિક-સાયન્હ- પઠમમજ્ઝિમપચ્છિમયામ-મુહુત્તાદીસુ કાલપ્પભેદભૂતેસુ સમયેસુ એકં સમયન્તિ દીપેતિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ એતેસુ સંવચ્છરાદીસુ સમયેસુ યં યં સુત્તં યમ્હિ યમ્હિ સંવચ્છરે ઉતુમ્હિ માસે પક્ખે રત્તિભાગે દિવસભાગે વા વુત્તં, સબ્બં તં થેરસ્સ સુવિદિતં સુવવત્થાપિતં પઞ્ઞાય. યસ્મા પન ‘‘એવં મે સુતં અસુકસંવચ્છરે અસુકઉતુમ્હિ અસુકમાસે અસુકપક્ખે અસુકરત્તિભાગે અસુકદિવસભાગે વા’’તિ એવં વુત્તે ન સક્કા સુખેન ધારેતું વા ઉદ્દિસિતું વા ઉદ્દિસાપેતું વા, બહુ ચ વત્તબ્બં હોતિ, તસ્મા એકેનેવ પદેન તમત્થં સમોધાનેત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

યે વા ઇમે ગબ્ભોક્કન્તિસમયો જાતિસમયો સંવેગસમયો અભિનિક્ખમનસમયો દુક્કરકારિકસમયો મારવિજયસમયો અભિસમ્બોધિસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેસનાસમયો પરિનિબ્બાનસમયોતિ એવમાદયો ભગવતો દેવમનુસ્સેસુ અતિવિય સુપ્પકાસા અનેકકાલપ્પભેદા એવ સમયા, તેસુ સમયેસુ દેસનાસમયસઙ્ખાતં એકં સમયન્તિ દીપેતિ. યો ચાયં ઞાણકરુણાકિચ્ચસમયેસુ અરુણાકિચ્ચસમયો, અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિસમયેસુ પરહિતપટિપત્તિસમયો, સન્નિપતિતાનં કરણીયદ્વયસમયેસુ ધમ્મિકથાસમયો, દેસનાપટિપત્તિસમયેસુ દેસનાસમયો, તેસુપિ સમયેસુ અઞ્ઞતરં સન્ધાય ‘‘એકં સમય’’ન્તિ આહ.

કસ્મા પનેત્થ યથા અભિધમ્મે ‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચર’’ન્તિ ચ ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ ચ ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતો, વિનયે ચ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિ કરણવચનેન, તથા અકત્વા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ. તત્થ તથા ઇધ ચ અઞ્ઞથા અત્થસમ્ભવતો. તત્થ હિ અભિધમ્મે ઇતો અઞ્ઞેસુ સુત્તપદેસુ ચ અધિકરણત્થો ભાવેનભાવલક્ખણત્થો ચ સમ્ભવતિ. અધિકરણઞ્હિ કાલત્થો ચ સમૂહત્થો ચ સમયો, તત્થ વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન તેસં ભાવો લક્ખીયતિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ ભુમ્મવચનનિદ્દેસો કતો.

વિનયે ચ હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. યો હિ સો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિસમયો સારિપુત્તાદીહિપિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યો, તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેન ચ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં તત્થ કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો.

ઇધ પન અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ એવંજાતિકે અચ્ચન્તસંયોગત્થો સમ્ભવતિ. યઞ્હિ સમયં ભગવા ઇમં અઞ્ઞં વા સુત્તન્તં દેસેસિ, અચ્ચન્તમેવ તં સમયં કરુણાવિહારેન વિહાસિ, તસ્મા તદત્થજોતનત્થં ઇધ ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતોતિ.

તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘તં તં અત્થમપેક્ખિત્વા, ભુમ્મેન કરણેન ચ;

અઞ્ઞત્ર સમયો વુત્તો, ઉપયોગેન સો ઇધા’’તિ.

પોરાણા પન વણ્ણયન્તિ – ‘‘તસ્મિં સમયે’’તિ વા – ‘‘તેન સમયેના’’તિ વા – ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વા અભિલાપમત્તભેદો એસ, સબ્બત્થ ભુમ્મમેવ અત્થોતિ. તસ્મા ‘‘એકં સમય’’ન્તિ વુત્તેપિ ‘‘એકસ્મિં સમયે’’તિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ભગવાતિ ગરુ. ગરુઞ્હિ લોકે ‘‘ભગવા’’તિ વદન્તિ. અયઞ્ચ સબ્બગુણવિસિટ્ઠતાય સબ્બસત્તાનં ગરુ, તસ્મા ‘‘ભગવા’’તિ વેદિતબ્બો. પોરાણેહિપિ વુત્તં –

‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠં, ભગવાતિ વચનમુત્તમં;

ગરુગારવયુત્તો સો, ભગવા તેન વુચ્ચતી’’તિ.

અપિચ –

‘‘ભાગ્યવા ભગ્ગવા યુત્તો, ભગેહિ ચ વિભત્તવા;

ભત્તવા વન્તગમનો, ભવેસુ ભગવા તતો’’તિ. –

ઇમિસ્સા ગાથાય વસેનસ્સ પદસ્સ વિત્થારતો અત્થો વેદિતબ્બો. સો ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે બુદ્ધાનુસ્સતિનિદ્દેસે વુત્તોયેવ.

એત્તાવતા ચેત્થ એવં મે સુતન્તિ વચનેન યથાસુતં ધમ્મં દસ્સેન્તો ભગવતો ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતિ. તેન – ‘‘નયિદં અતિક્કન્તસત્થુકં પાવચનં, અયં વો સત્થા’’તિ સત્થુ અદસ્સનેન ઉક્કણ્ઠિતં જનં સમસ્સાસેતિ.

એકં સમયં ભગવાતિ વચનેન તસ્મિં સમયે ભગવતો અવિજ્જમાનભાવં દસ્સેન્તો રૂપકાયપરિનિબ્બાનં સાધેતિ. તેન ‘‘એવંવિધસ્સ નામ અરિયધમ્મસ્સ દેસકો દસબલધરો વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયો, સોપિ ભગવા પરિનિબ્બુતો, કેન અઞ્ઞેન જીવિતે આસા જનેતબ્બા’’તિ જીવિતમદમત્તં જનં સંવેજેતિ, સદ્ધમ્મે ચસ્સ ઉસ્સાહં જનેતિ.

એવન્તિ ચ ભણન્તો દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ. મે સુતન્તિ સાવકસમ્પત્તિં. એકં સમયન્તિ કાલસમ્પત્તિં. ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં.

ઉક્કટ્ઠાયં વિહરતીતિ એત્થ ઉક્કાતિ દીપિકા, તઞ્ચ નગરં ‘‘મઙ્ગલદિવસો સુખણો સુનક્ખત્તં મા અતિક્કમી’’તિ રત્તિમ્પિ ઉક્કાસુ ઠિતાસુ માપિતત્તા ઉક્કટ્ઠાતિ વુચ્ચતિ. દણ્ડદીપિકાસુ જાલેત્વા ધારીયમાનાસુ માપિતત્તાતિ વુત્તં હોતિ, તસ્સં ઉક્કટ્ઠાયં. સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. વિહરતીતિ અવિસેસેન ઇરિયાપથદિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગિપરિદીપનમેતં. ઇધ પન ઠાનગમનનિસિન્નસયનપ્પભેદેસુ રિયાપથેસુ અઞ્ઞતરઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. તેન ઠિતોપિ ગચ્છન્તોપિ નિસિન્નોપિ સયાનોપિ ભગવા વિહરતિચ્ચેવ વેદિતબ્બો. સો હિ ભગવા એકં ઇરિયાપથબાધનં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતિ પવત્તેતિ, તસ્મા વિહરતીતિ વુચ્ચતિ.

સુભગવનેતિ એત્થ સુભગત્તા સુભગં, સુન્દરસિરિકત્તા સુન્દરકામત્તા ચાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ હિ વનસ્સ સિરિસમ્પત્તિયા મનુસ્સા અન્નપાનાદીનિ આદાય દિવસં તત્થેવ છણસમજ્જઉસ્સવે કરોન્તા ભોગસુખં અનુભોન્તિ, સુન્દરસુન્દરે ચેત્થ કામે પત્થેન્તિ ‘‘પુત્તં લભામ, ધીતરં લભામા’’તિ, તેસં તં તથેવ હોતિ, એવં તં સુન્દરસિરિકત્તા સુન્દરકામત્તા ચ સુભગં. અપિચ બહુજનકન્તતાયપિ સુભગં. વનયતીતિ વનં, અત્તસમ્પદાય સત્તાનં ભત્તિં કારેતિ, અત્તનિ સિનેહં ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વનુતે ઇતિ વા વનં, નાનાવિધકુસુમ-ગન્ધસમ્મોદમત્તકોકિલાદિવિહઙ્ગમાભિરુતેહિ મન્દમાલુતચલિતરુક્ખસાખાવિટપપલ્લવપલાસેહિ ચ ‘‘એથ મં પરિભુઞ્જથા’’તિ સબ્બપાણિનો યાચતિ વિયાતિ અત્થો. સુભગઞ્ચ તં વનઞ્ચાતિ સુભગવનં. તસ્મિં સુભગવને. વનઞ્ચ નામ રોપિમં, સયંજાતન્તિ દુવિધં. તત્થ વેળુવનજેતવનાદીનિ રોપિમાનિ. અન્ધવનમહાવનઅઞ્જનવનાદીનિ સયં જાતાનિ. ઇદમ્પિ સયંજાતન્તિ વેદિતબ્બં.

સાલરાજમૂલેતિ એત્થ સાલરુક્ખોપિ સાલોતિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, ગામસ્સ વા નિગમસ્સ વા અવિદૂરે મહન્તં સાલવનં, તઞ્ચસ્સ એળણ્ડેહિ સઞ્છન્ન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૨૫) ‘‘અન્તરેન યમકસાલાન’’ન્તિ ચ (દી. નિ. ૨.૧૯૫) વનપ્પતિજેટ્ઠકરુક્ખોપિ. યથાહ –

‘‘તવેવ દેવ વિજિતે, તવેવુય્યાનભૂમિયા;

ઉજુવંસા મહાસાલા, નીલોભાસા મનોરમા’’તિ. (જા. ૨.૧૯.૪);

યો કોચિ રુક્ખોપિ. યથાહ ‘‘અથ ખો તં, ભિક્ખવે, માલુવબીજં અઞ્ઞતરસ્મિં સાલમૂલે નિપતેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૯). ઇધ પન વનપ્પતિજેટ્ઠકરુક્ખો અધિપ્પેતો. રાજસદ્દો પનસ્સ તમેવ જેટ્ઠકભાવં સાધેતિ. યથાહ ‘‘સુપ્પતિટ્ઠિતસ્સ ખો બ્રાહ્મણ ધમ્મિક નિગ્રોધરાજસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૬.૫૪). તત્થ દ્વેધા સમાસો, સાલાનં રાજાતિપિ સાલરાજા, સાલો ચ સો જેટ્ઠકટ્ઠેન રાજા ચ ઇતિપિ સાલરાજા. મૂલન્તિ સમીપં. અયઞ્હિ મૂલસદ્દો, ‘‘મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય, અન્તમસો ઉસિરનાળિમત્તાનિપી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૯૫) મૂલમૂલે દિસ્સતિ. ‘‘લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૦૫) અસાધારણહેતુમ્હિ. ‘‘યાવ મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા રુક્ખમૂલ’’ન્તિઆદીસુ સમીપે. ઇધ પન સમીપે અધિપ્પેતો, તસ્મા સાલરાજસ્સ સમીપેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તત્થ સિયા – યદિ તાવ ભગવા ઉક્કટ્ઠાયં વિહરતિ, ‘‘સુભગવને સાલરાજમૂલે’’તિ ન વત્તબ્બં, અથ તત્થ વિહરતિ, ‘‘ઉક્કટ્ઠાય’’ન્તિ ન વત્તબ્બં, ન હિ સક્કા ઉભયત્થ એકં સમયં વિહરિતુન્તિ. ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં.

નનુ અવોચુમ્હ ‘‘સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચન’’ન્તિ. તસ્મા યથા ગઙ્ગાયમુનાદીનં સમીપે ગોયૂથાનિ ચરન્તાનિ ‘‘ગઙ્ગાય ચરન્તિ, યમુનાય ચરન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવમિધાપિ યદિદં ઉક્કટ્ઠાય સમીપે સુભગવનં સાલરાજમૂલં, તત્થ વિહરન્તો વુચ્ચતિ ‘‘ઉક્કટ્ઠાયં વિહરતિ સુભગવને સાલરાજમૂલે’’તિ. ગોચરગામનિદસ્સનત્થઞ્હિસ્સ ઉક્કટ્ઠાવચનં, પબ્બજિતાનુરૂપનિવાસટ્ઠાનનિદસ્સનત્થં સેસવચનં.

તત્થ ઉક્કટ્ઠાકિત્તનેન આયસ્મા આનન્દો ભગવતો ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણં દસ્સેતિ, સુભગવનાદિકિત્તનેન પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણં. તથા પુરિમેન પચ્ચયગ્ગહણતો અત્તકિલમથાનુયોગવિવજ્જનં, પચ્છિમેન વત્થુકામપ્પહાનતો કામસુખલ્લિકાનુયોગવિવજ્જનુપાયદસ્સનં. પુરિમેન ચ ધમ્મદેસનાભિયોગં, પચ્છિમેન વિવેકાધિમુત્તિં. પુરિમેન કરુણાય ઉપગમનં, પચ્છિમેન પઞ્ઞાય અપગમનં. પુરિમેન સત્તાનં હિતસુખનિપ્ફાદનાધિમુત્તતં, પચ્છિમેન પરહિતસુખકરણે નિરુપલેપનં. પુરિમેન ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગનિમિત્તં ફાસુવિહારં, પચ્છિમેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનુયોગનિમિત્તં. પુરિમેન મનુસ્સાનં ઉપકારબહુલતં, પચ્છિમેન દેવાનં. પુરિમેન લોકે જાતસ્સ લોકે સંવડ્ઢભાવં, પચ્છિમેન લોકેન અનુપલિત્તતં. પુરિમેન ‘‘એકપુગ્ગલો, ભિક્ખવે, લોકે ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાય અત્થાય હિતાય સુખાય દેવમનુસ્સાનં. કતમો એકપુગ્ગલો, તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૭૦) વચનતો યદત્થં ભગવા ઉપ્પન્નો, તદત્થપરિનિપ્ફાદનં, પચ્છિમેન યત્થ ઉપ્પન્નો, તદનુરૂપવિહારં. ભગવા હિ પઠમં લુમ્બિનિવને, દુતિયં બોધિમણ્ડેતિ લોકિયલોકુત્તરાય ઉપ્પત્તિયા વનેયેવ ઉપ્પન્નો, તેનસ્સ વનેયેવ વિહારં દસ્સેતીતિ એવમાદિના નયેનેત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા.

તત્રાતિ દેસકાલપરિદીપનં. તઞ્હિ યં સમયં વિહરતિ, તત્ર સમયે. યસ્મિઞ્ચ સાલરાજમૂલે વિહરતિ, તત્ર સાલરાજમૂલેતિ દીપેતિ. ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતિ. ન હિ ભગવા અયુત્તે દેસે કાલે વા ધમ્મં ભાસતિ. ‘‘અકાલો ખો તાવ બાહિયા’’તિ (ઉદા. ૧૦) આદિચેત્થ સાધકં. ખોતિ પદપૂરણમત્તે અવધારણે આદિકાલત્થે વા નિપાતો. ભગવાતિ લોકગરુદીપનં. ભિક્ખૂતિ કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનં. અપિચેત્થ, ‘‘ભિક્ખકોતિ ભિક્ખુ, ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના (પારા. ૪૫) નયેન વચનત્થો વેદિતબ્બો. આમન્તેસીતિ આલપિ અભાસિ સમ્બોધેસીતિ અયમેત્થ અત્થો. અઞ્ઞત્ર પન ઞાપનેપિ હોતિ. યથાહ ‘‘આમન્તયામિ વો, ભિક્ખવે, પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે’’તિ. પક્કોસનેપિ. યથાહ ‘‘એહિ ત્વં ભિક્ખુ મમ વચનેન સારિપુત્તં આમન્તેહી’’તિ (અ. નિ. ૯.૧૧).

ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારદીપનં. તઞ્ચ ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધત્તા વુત્તં. ભિક્ખનસીલતાગુણયુત્તોપિ હિ ભિક્ખુ ભિક્ખનધમ્મતાગુણયુત્તોપિ. ભિક્ખને સાધુકારિતાગુણયુત્તોપીતિ સદ્દવિદૂ મઞ્ઞન્તિ. તેન ચ નેસં ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગસિદ્ધેન વચનેન હીનાધિકજનસેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતદીનભાવનિગ્ગહં કરોતિ. ભિક્ખવોતિ ઇમિના ચ કરુણાવિપ્ફારસોમ્મહદયનયનનિપાતપુબ્બઙ્ગમેન વચનેન તે અત્તનો મુખાભિમુખે કરોતિ. તેનેવ ચ કથેતુકમ્યતાદીપકેન વચનેન નેસં સોતુકમ્યતં જનેતિ. તેનેવ ચ સમ્બોધનટ્ઠેન સાધુકં સવનમનસિકારેપિ ને નિયોજેતિ. સાધુકસવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તિ.

અપરેસુપિ દેવમનુસ્સેસુ વિજ્જમાનેસુ કસ્મા ભિક્ખૂયેવ આમન્તેસીતિ ચે. જેટ્ઠસેટ્ઠાસન્નસદાસન્નિહિતભાવતો. સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના. પરિસાય ચ જેટ્ઠા ભિક્ખૂ, પઠમુપ્પન્નત્તા. સેટ્ઠા, અનગારિયભાવં આદિં કત્વા સત્થુચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા ચ. આસન્ના, તત્થ નિસિન્નેસુ સત્થુસન્તિકત્તા. સદાસન્નિહિતા, સત્થુસન્તિકાવચરત્તાતિ. અપિચ તે ધમ્મદેસનાય ભાજનં, યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિસબ્ભાવતો. વિસેસતો ચ એકચ્ચે ભિક્ખૂયેવ સન્ધાય અયં દેસનાતિપિ તે એવ આમન્તેસિ.

તત્થ સિયા – કિમત્થં પન ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો પઠમં ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, ન ધમ્મમેવ દેસેતીતિ. સતિજનનત્થં. ભિક્ખૂ હિ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાપિ વિક્ખિત્તચિત્તાપિ ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાપિ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાપિ નિસિન્ના હોન્તિ, તે અનામન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને – ‘‘અયં દેસના કિન્નિદાના કિંપચ્ચયા કતમાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા દેસિતા’’તિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તા દુગ્ગહિતં વા ગણ્હેય્યું, ન વા ગણ્હેય્યું. તેન નેસં સતિજનનત્થં ભગવા પઠમં આમન્તેત્વા પચ્છા ધમ્મં દેસેતિ.

ભદન્તેતિ ગારવવચનમેતં, સત્થુનો પટિવચનદાનં વા, અપિચેત્થ ભિક્ખવોતિ વદમાનો ભગવા તે ભિક્ખૂ આલપતિ. ભદન્તેતિ વદમાના તે ભગવન્તં પચ્ચાલપન્તિ. તથા ભિક્ખવોતિ ભગવા આભાસતિ. ભદન્તેતિ તે પચ્ચાભાસન્તિ. ભિક્ખવોતિ પટિવચનં દાપેતિ, ભદન્તેતિ પટિવચનં દેન્તિ. તે ભિક્ખૂતિ યે ભગવા આમન્તેસિ. ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસું, અભિમુખા હુત્વા સુણિંસુ સમ્પટિચ્છિંસુ પટિગ્ગહેસુન્તિ અત્થો. ભગવા એતદવોચાતિ ભગવા એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલં સુત્તં અવોચ.

એત્તાવતા ચ યં આયસ્મતા આનન્દેન કમલકુવલયુજ્જલવિમલસાદુરસસલિલાય પોક્ખરણિયા સુખાવતરણત્થં નિમ્મલસિલાતલરચનવિલાસસોભિતરતનસોપાનં વિપ્પકિણ્ણમુત્તાતલસદિસવાલિકાકિણ્ણપણ્ડરભૂમિભાગં તિત્થં વિય સુવિભત્તભિત્તિવિચિત્રવેદિકાપરિક્ખિત્તસ્સ નક્ખત્તપથં ફુસિતુકામતાય વિય, વિજમ્ભિતસમુસ્સયસ્સ પાસાદવરસ્સ સુખારોહણત્થં દન્તમય-સણ્હમુદુફલક-કઞ્ચનલતાવિનદ્ધ- મણિગણપ્પભાસમુદયુજ્જલસોભં સોપાનં વિય, સુવણ્ણવલયાનૂપુરાદિસઙ્ઘટ્ટનસદ્દસમ્મિસ્સિતકથિતહસિતમધુરસ્સરગેહજનવિચરિતસ્સ ઉળારઇસ્સરિયવિભવસોભિતસ્સ મહાઘરસ્સ સુખપ્પવેસનત્થં સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાપવાળાદિજુતિવિસ્સરવિજ્જોતિત-સુપ્પતિટ્ઠિતવિસાલદ્વારબાહં મહાદ્વારં વિય ચ અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ બુદ્ધાનં દેસનાઞાણગમ્ભીરભાવસંસૂચકસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સુખાવગાહણત્થં કાલદેસદેસકવત્થુપરિસાપદેસપટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતં, તસ્સ અત્થવણ્ણના સમત્તા.

સુત્તનિક્ખેપવણ્ણના

ઇદાનિ ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાયં વો’’તિઆદિના નયેન ભગવતા નિક્ખિત્તસ્સ સુત્તસ્સ વણ્ણનાય ઓકાસો અનુપ્પત્તો. સા પનેસા સુત્તવણ્ણના યસ્મા સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ, તસ્મા સુત્તનિક્ખેપં તાવ વિચારયિસ્સામ. ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો પુચ્છાવસિકો અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ.

તત્થ યાનિ સુત્તાનિ ભગવા પરેહિ અનજ્ઝિટ્ઠો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેસિ. સેય્યથિદં, આકઙ્ખેય્યસુત્તં, વત્થસુત્તં, મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તં, મહાસળાયતનવિભઙ્ગસુત્તં, અરિયવંસસુત્તં, સમ્મપ્પધાનસુત્તન્તહારકો, ઇદ્ધિપાદઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગસુત્તન્તહારકોતિ એવમાદીનિ. તેસં અત્તજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

યાનિ પન ‘‘પરિપક્કા ખો રાહુલસ્સ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, યંનૂનાહં રાહુલં ઉત્તરિ આસવાનં ખયે વિનેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૨૧) એવં પરેસં અજ્ઝાસયં ખન્તિં મનં અભિનીહારં બુજ્ઝનભાવઞ્ચ અવેક્ખિત્વા પરજ્ઝાસયવસેન કથિતાનિ. સેય્યથિદં, ચૂળરાહુલોવાદસુત્તં, મહારાહુલોવાદસુત્તં, ધમ્મચક્કપ્પવત્તનં, ધાતુવિભઙ્ગસુત્તન્તિ એવમાદીનિ. તેસં પરજ્ઝાસયો નિક્ખેપો.

ભગવન્તં પન ઉપસઙ્કમિત્વા ચતસ્સો પરિસા ચત્તારો વણ્ણા નાગા સુપણ્ણા ગન્ધબ્બા અસુરા યક્ખા મહારાજાનો તાવતિંસાદયો દેવા મહાબ્રહ્માતિ એવમાદયો ‘‘બોજ્ઝઙ્ગા બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ. ‘‘નીવરણા નીવરણા’’તિ, ભન્તે, વુચ્ચન્તિ. ઇમે નુ ખો, ભન્તે, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. ‘‘કિં સૂધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિઆદિના (સુ. નિ. ૧૮૩) નયેન પઞ્હં પુચ્છન્તિ. એવં પુટ્ઠેન ભગવતા યાનિ કથિતાનિ બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તાદીનિ. યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ દેવતાસંયુત્ત-મારસંયુત્ત-બ્રહ્મસંયુત્ત-સક્કપઞ્હ-ચૂળવેદલ્લ-મહાવેદલ્લ-સામઞ્ઞફલ- આળવક-સૂચિલોમ-ખરલોમસુત્તાદીનિ, તેસં પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો.

યાનિ પનેતાનિ ઉપ્પન્નં કારણં પટિચ્ચ કથિતાનિ. સેય્યથિદં, ધમ્મદાયાદં ચૂળસીહનાદં ચન્દૂપમં પુત્તમંસૂપમં દારુક્ખન્ધૂપમં અગ્ગિક્ખન્ધૂપમં ફેણપિણ્ડૂપમં પારિચ્છત્તકૂપમન્તિ એવમાદીનિ. તેસં અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો.

એવમિમેસુ ચતૂસુ નિક્ખેપેસુ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો. અટ્ઠુપ્પત્તિયઞ્હિ ઇદં ભગવતા નિક્ખિત્તં. કતરાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા? પરિયત્તિં નિસ્સાય ઉપ્પન્ને માને. પઞ્ચસતા કિર બ્રાહ્મણા તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ અપરભાગે ભગવતો ધમ્મદેસનં સુત્વા કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં સમ્પસ્સમાના ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ સબ્બં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા પરિયત્તિં નિસ્સાય માનં ઉપ્પાદેસું ‘‘યં યં ભગવા કથેતિ, તં તં મયં ખિપ્પમેવ જાનામ, ભગવા હિ તીણિ લિઙ્ગાનિ ચત્તારિ પદાનિ સત્ત વિભત્તિયો મુઞ્ચિત્વા ન કિઞ્ચિ કથેતિ, એવં કથિતે ચ અમ્હાકં ગણ્ઠિપદં નામ નત્થી’’તિ. તે ભગવતિ અગારવા હુત્વા તતો પટ્ઠાય ભગવતો ઉપટ્ઠાનમ્પિ ધમ્મસ્સવનમ્પિ અભિણ્હં ન ગચ્છન્તિ. ભગવા તેસં તં ચિત્તચારં ઞત્વા ‘‘અભબ્બા ઇમે ઇમં માનખિલં અનુપહચ્ચ મગ્ગં વા ફલં વા સચ્છિકાતુ’’ન્તિ તેસં સુતપરિયત્તિં નિસ્સાય ઉપ્પન્નં માનં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા દેસનાકુસલો ભગવા માનભઞ્જનત્થં સબ્બધમ્મમૂલપરિયાયન્તિ દેસનં આરભિ.

તત્થ સબ્બધમ્મમૂલપરિયાયન્તિ સબ્બેસં ધમ્માનં મૂલપરિયાયં. સબ્બેસન્તિ અનવસેસાનં. અનવસેસવાચકો હિ અયં સબ્બ-સદ્દો. સો યેન યેન સમ્બન્ધં ગચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ અનવસેસતં દીપેતિ. યથા, ‘‘સબ્બં રૂપં અનિચ્ચં સબ્બા વેદના અનિચ્ચા સબ્બસક્કાયપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ. ધમ્મ-સદ્દો પનાયં પરિયત્તિ-સચ્ચ-સમાધિ-પઞ્ઞા-પકતિ-સભાવસુઞ્ઞતા-પુઞ્ઞાપત્તિ-ઞેય્યાદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં પરિયાપુણાતિ સુત્તં ગેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૭૩) હિ ધમ્મસદ્દો પરિયત્તિયં વત્તતિ. ‘‘દિટ્ઠધમ્મો વિદિતધમ્મો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૯૯) સચ્ચેસુ. ‘‘એવં ધમ્મા તે ભગવન્તો’’તિઆદીસુ સમાધિમ્હિ.

‘‘યસ્સેતે ચતુરો ધમ્મા, વાનરિન્દ યથા તવ;

સચ્ચં ધમ્મો ધિતિ ચાગો, દિટ્ઠં સો અતિવત્તતી’’તિ. –

આદીસુ (જા. ૧.૧.૫૭) પઞ્ઞાય.

‘‘જાતિધમ્મા જરાધમ્મા, અથો મરણધમ્મિનો’’તિઆદીસુ પકતિયં. ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧.તિકમાતિકા) સભાવે. ‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૨૧) સુઞ્ઞતાયં. ‘‘ધમ્મો સુચિણ્ણો સુખમાવહાતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૦.૧૦૨) પુઞ્ઞે. ‘‘દ્વે અનિયતા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (પારા. ૪૪૩) આપત્તિયં. ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તી’’તિઆદીસુ ઞેય્યે. ઇધ પનાયં સભાવે વત્તતિ. તત્રાયં વચનત્થો – અત્તનો લક્ખણં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. મૂલ-સદ્દો વિત્થારિતો એવ. ઇધ પનાયં અસાધારણહેતુમ્હિ દટ્ઠબ્બો.

પરિયાયસદ્દો ‘‘મધુપિણ્ડિકપરિયાયોતિ નં ધારેહી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૫) દેસનાયં વત્તતિ. ‘‘અત્થિ ખ્વેસ બ્રાહ્મણ, પરિયાયો, યેન મં પરિયાયેન સમ્મા વદમાનો વદેય્ય અકિરિયવાદો સમણો ગોતમો’’તિઆદીસુ (પારા. ૩) કારણે. ‘‘કસ્સ નુ ખો, આનન્દ, અજ્જ પરિયાયો ભિક્ખુનિયો ઓવદિતુ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૯૮) વારે. ઇધ પન કારણેપિ દેસનાયમ્પિ વત્તતિ. તસ્મા ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એત્થ સબ્બેસં ધમ્માનં અસાધારણહેતુસઞ્ઞિતં કારણન્તિ વા સબ્બેસં ધમ્માનં કારણદેસનન્તિ વા એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો. નેય્યત્થત્તા ચસ્સ સુત્તસ્સ, ન ચતુભૂમકાપિ સભાવધમ્મા સબ્બધમ્માતિ વેદિતબ્બા. સક્કાયપરિયાપન્ના પન તેભૂમકા ધમ્માવ અનવસેસતો વેદિતબ્બા, અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ.

વોતિ અયં વો-સદ્દો પચ્ચત્તઉપયોગકરણસમ્પદાનસામિવચનપદપૂરણેસુ દિસ્સતિ. ‘‘કચ્ચિ પન વો, અનુરુદ્ધા, સમગ્ગા સમ્મોદમાના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૨૬) હિ પચ્ચત્તે દિસ્સતિ. ‘‘ગચ્છથ, ભિક્ખવે, પણામેમિ વો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૫૭) ઉપયોગે. ‘‘ન વો મમ સન્તિકે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૫૭) કરણે. ‘‘વનપત્થપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૯૦) સમ્પદાને. ‘‘સબ્બેસં વો, સારિપુત્ત, સુભાસિત’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૪૫) સામિવચને. ‘‘યે હિ વો અરિયા પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૫) પદપૂરણમત્તે. ઇધ પનાયં સમ્પદાને દટ્ઠબ્બો.

ભિક્ખવેતિ પતિસ્સવેન અભિમુખીભૂતાનં પુનાલપનં. દેસેસ્સામીતિ દેસનાપટિજાનનં. ઇદં વુત્તં હોતિ, ભિક્ખવે, સબ્બધમ્માનં મૂલકારણં તુમ્હાકં દેસેસ્સામિ, દુતિયેન નયેન કારણદેસનં તુમ્હાકં દેસેસ્સામીતિ. તં સુણાથાતિ તમત્થં તં કારણં તં દેસનં મયા વુચ્ચમાનં સુણાથ. સાધુકં મનસિ કરોથાતિ એત્થ પન સાધુકં સાધૂતિ એકત્થમેતં. અયઞ્ચ સાધુ સદ્દો આયાચનસમ્પટિચ્છનસમ્પહંસનસુન્દરદળ્હીકમ્માદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘સાધુ મે ભન્તે ભગવા, સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૯૫) હિ આયાચને દિસ્સતિ. ‘‘સાધુ, ભન્તેતિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૬) સમ્પટિચ્છને. ‘‘સાધુ, સાધુ સારિપુત્તા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૪૯) સમ્પહંસને.

‘‘સાધુ ધમ્મરુચી રાજા, સાધુ પઞ્ઞાણવા નરો;

સાધુ મિત્તાનમદ્દુબ્ભો, પાપસ્સાકરણં સુખ’’ન્તિ.

આદીસુ (જા. ૨.૧૮.૧૦૧) સુન્દરે. ‘‘તેન હિ, બ્રાહ્મણ, સાધુકં સુણાહી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૧૯૨) સાધુકસદ્દોયેવ દળ્હીકમ્મે, આણત્તિયન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઇધાપિ અયં એત્થેવ દળ્હીકમ્મે ચ આણત્તિયઞ્ચ અત્થો વેદિતબ્બો. સુન્દરત્થેપિ વત્તતિ. દળ્હીકરણત્થેન હિ દળ્હમિમં ધમ્મં સુણાથ સુગ્ગહિતં ગણ્હન્તા. આણત્તિઅત્થેન મમ આણત્તિયા સુણાથ. સુન્દરત્થેન સુન્દરમિમં ભદ્દકં ધમ્મં સુણાથાતિ એવં દીપિતં હોતિ.

મનસિ કરોથાતિ આવજ્જેથ, સમન્નાહરથાતિ અત્થો, અવિક્ખિત્તચિત્તા હુત્વા નિસામેથ ચિત્તે કરોથાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનેત્થ તં સુણાથાતિ સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપવારણમેતં. સાધુકં મનસિ કરોથાતિ મનસિકારે દળ્હીકમ્મનિયોજનેન મનિન્દ્રિયવિક્ખેપવારણં. પુરિમઞ્ચેત્થ બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં, પચ્છિમં અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં. પુરિમેન ચ ધમ્મસ્સવને નિયોજેતિ, પચ્છિમેન સુતાનં ધમ્માનં ધારણૂપપરિક્ખાદીસુ. પુરિમેન ચ સબ્યઞ્જનો અયં ધમ્મો, તસ્મા સવનીયોતિ દીપેતિ. પચ્છિમેન સાત્થો, તસ્મા મનસિ કાતબ્બોતિ. સાધુકપદં વા ઉભયપદેહિ યોજેત્વા યસ્મા અયં ધમ્મો ધમ્મગમ્ભીરો દેસનાગમ્ભીરો ચ, તસ્મા સુણાથ સાધુકં, યસ્મા અત્થગમ્ભીરો પટિવેધગમ્ભીરો ચ, તસ્મા સાધુકં મનસિ કરોથાતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા.

ભાસિસ્સામીતિ દેસેસ્સામિ. ‘‘તં સુણાથા’’તિ એત્થ પટિઞ્ઞાતં દેસનં ન સંખિત્તતોવ દેસેસ્સામિ, અપિચ ખો વિત્થારતોપિ નં ભાસિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ, સઙ્ખેપવિત્થારવાચકાનિ હિ એતાનિ પદાનિ. યથાહ વઙ્ગીસત્થેરો –

‘‘સંખિત્તેનપિ દેસેતિ, વિત્થારેનપિ ભાસતિ;

સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસો, પટિભાનં ઉદીરયી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૧૪);

એવં વુત્તે ઉસ્સાહજાતા હુત્વા એવં ભન્તેતિ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો પચ્ચસ્સોસું સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિંસુ, પટિગ્ગહેસુન્તિ વુત્તં હોતિ. અથ નેસં ભગવા એતદવોચ એતં ઇદાનિ વત્તબ્બં ઇધ ભિક્ખવોતિઆદિકં સકલં સુત્તં અવોચ. તત્થ ઇધાતિ દેસાપદેસે નિપાતો. સ્વાયં કત્થચિ લોકં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘ઇધ તથાગતો લોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૯૦). કત્થચિ સાસનં. યથાહ – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧). કત્થચિ ઓકાસં. યથાહ –

‘‘ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સ, દેવભૂતસ્સ મે સતો;

પુનરાયુ ચ મે લદ્ધો, એવં જાનાહિ મારિસા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૬૯);

કત્થચિ પદપૂરણમત્તમેવ. યથાહ ‘‘ઇધાહં – ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સં પવારિતો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦). ઇધ પન લોકં ઉપાદાય વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૨. ભિક્ખવેતિ યથાપટિઞ્ઞાતં દેસનં દેસેતું પુન ભિક્ખૂ આલપતિ. ઉભયેનાપિ, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં લોકેતિ વુત્તં હોતિ. અસ્સુતવા પુથુજ્જનોતિ એત્થ પન આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ. યસ્સ હિ ખન્ધધાતુઆયતનસચ્ચપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયરહિતત્તા મઞ્ઞનાપટિસેધકો નેવ આગમો, પટિપત્તિયા અધિગન્તબ્બસ્સ અનધિગતત્તા નેવ અધિગમો અત્થિ. સો આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતિ. સ્વાયં –

પુથૂનં જનનાદીહિ, કારણેહિ પુથુજ્જનો;

પુથુજ્જનન્તોગધત્તા, પુથુવાયં જનો ઇતિ.

સો હિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદીહિ કારણેહિ પુથુજ્જનો. યથાહ – પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ અવિહતસક્કાયદિટ્ઠિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સત્થારાનં મુખમુલ્લોકિકાતિ પુથુજ્જના, પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાભિસઙ્ખારે અભિસઙ્ખરોન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાઓઘેહિ વુય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાસન્તાપેહિ સન્તપ્પન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ નાનાપરિળાહેહિ પરિદય્હન્તીતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તા ગિદ્ધા ગધિતા મુચ્છિતા અજ્ઝોસન્ના લગ્ગા લગિતા પલિબુદ્ધાતિ પુથુજ્જના, પુથુ પઞ્ચહિ નીવરણેહિ આવુટા નિવુતા ઓવુતા પિહિતા પટિચ્છન્ના પટિકુજ્જિતાતિ પુથુજ્જનાતિ (મહાનિ. ૫૧). પુથૂનં વા ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જના. પુથુ વા અયં, વિસુંયેવ સઙ્ખં ગતો, વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિપિ પુથુજ્જનો. એવમેતેહિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ દ્વીહિપિ પદેહિ યેતે –

દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનોતિ. –

દ્વે પુથુજ્જના વુત્તા. તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો. અરિયાનં અદસ્સાવીતિઆદીસુ અરિયાતિ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે નઇરિયનતો, અયે ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન અરણીયતો બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વુચ્ચન્તિ, બુદ્ધા એવ વા ઇધ અરિયા. યથાહ ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… તથાગતો અરિયોતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮). સપ્પુરિસાતિ એત્થ પન પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ ‘‘સપ્પુરિસા’’તિ વેદિતબ્બા. તે હિ લોકુત્તરગુણયોગેન સોભના પુરિસાતિ સપ્પુરિસા. સબ્બેવ વા એતે દ્વેધાપિ વુત્તા. બુદ્ધાપિ હિ અરિયા ચ સપ્પુરિસા ચ, પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધસાવકાપિ. યથાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો,

કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતિ;

દુખિતસ્સ સક્કચ્ચ કરોતિ કિચ્ચં,

તથાવિધં સપ્પુરિસં વદન્તી’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૮);

કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતીતિ એત્તાવતા હિ બુદ્ધસાવકો વુત્તો, કતઞ્ઞુતાદીહિ પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધાતિ. ઇદાનિ યો તેસં અરિયાનં અદસ્સનસીલો, ન ચ દસ્સને સાધુકારી, સો અરિયાનં અદસ્સાવીતિ વેદિતબ્બો. સો ચ ચક્ખુના અદસ્સાવી ઞાણેન અદસ્સાવીતિ દુવિધો, તેસુ ઞાણેન અદસ્સાવી ઇધ અધિપ્પેતો. મંસચક્ખુના હિ દિબ્બચક્ખુના વા અરિયા દિટ્ઠાપિ અદિટ્ઠાવ હોન્તિ. તેસં ચક્ખૂનં વણ્ણમત્તગ્ગહણતો, ન અરિયભાવગોચરતો. સોણસિઙ્ગાલાદયોપિ ચ ચક્ખુના અરિયે પસ્સન્તિ. ન ચ તે અરિયાનં દસ્સાવિનો.

તત્રિદં વત્થુ – ચિત્તલપબ્બતવાસિનો કિર ખીણાસવત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકો વુડ્ઢપબ્બજિતો એકદિવસં થેરેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તો થેરં પુચ્છિ ‘‘અરિયા નામ, ભન્તે, કીદિસા’’તિ. થેરો આહ ‘‘ઇધેકચ્ચો મહલ્લકો અરિયાનં પત્તચીવરં ગહેત્વા વત્તપટિપત્તિં કત્વા સહચરન્તોપિ નેવ અરિયે જાનાતિ, એવં દુજ્જાના, આવુસો, અરિયા’’તિ. એવં વુત્તેપિ સો નેવ અઞ્ઞાસિ. તસ્મા ન ચક્ખુના દસ્સનં દસ્સનં, ઞાણેન દસ્સનમેવ દસ્સનં. યથાહ ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭). તસ્મા ચક્ખુના પસ્સન્તોપિ ઞાણેન અરિયેહિ દિટ્ઠં અનિચ્ચાદિલક્ખણં અપસ્સન્તો અરિયાધિગતઞ્ચ ધમ્મં અનધિગચ્છન્તો અરિયકરધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ અદિટ્ઠત્તા ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વેદિતબ્બો.

અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદોતિ સતિપટ્ઠાનાદિભેદે અરિયધમ્મે અકુસલો. અરિયધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થ પન –

દુવિધો વિનયો નામ, એકમેકેત્થ પઞ્ચધા;

અભાવતો તસ્સ અયં, ‘‘અવિનીતો’’તિ વુચ્ચતિ.

અયઞ્હિ સંવરવિનયો પહાનવિનયોતિ દુવિધો વિનયો. એત્થ ચ દુવિધેપિ વિનયે એકમેકો વિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. સંવરવિનયોપિ હિ સીલસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધો. પહાનવિનયોપિ તદઙ્ગપહાનં વિક્ખમ્ભનપહાનં સમુચ્છેદપહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનં નિસ્સરણપહાનન્તિ પઞ્ચવિધો.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) અયં સીલસંવરો. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) અયં સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ,

પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧);

અયં ઞાણસંવરો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં વીરિયસંવરો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો ‘‘સંવરો’’, વિનયનતો ‘‘વિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ સંવરવિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તથા યં નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ પટિપક્ખભાવતો દીપાલોકેનેવ તમસ્સ, તેન તેન વિપસ્સનાઞાણેન તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પહાનં. સેય્યથિદં, નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય અભિરતિસઞ્ઞાય, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુચ્ચિતુકમ્યતાય, ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહસ્સ પહાનં, એતં તદઙ્ગપહાનંનામ.

યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિભાવનિવારણતો ઘટપ્પહારેનેવ ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, એતં વિક્ખમ્ભનપહાનં નામ.

યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૨૭૭) નયેન વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિકસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન પહાનં, ઇદં સમુચ્છેદપહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં, એતં પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનં નામ. યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં એતં નિસ્સરણપહાનં નામ. સબ્બમ્પિ ચેતં પહાનં યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયનટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. તંતંપહાનવતો વા તસ્સ તસ્સ વિનયસ્સ સમ્ભવતોપેતં ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં પહાનવિનયોપિ પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

એવમયં સઙ્ખેપતો દુવિધો, ભેદતો ચ દસવિધો વિનયો ભિન્નસંવરત્તા પહાતબ્બસ્સ ચ અપ્પહીનત્તા યસ્મા એતસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ નત્થિ, તસ્મા અભાવતો તસ્સ અયં અવિનીતોતિ વુચ્ચતીતિ. એસ નયો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થપિ. નિન્નાનાકરણઞ્હિ એતં અત્થતો. યથાહ ‘‘યેવ તે અરિયા, તેવ તે સપ્પુરિસા. યેવ તે સપ્પુરિસા, તેવ તે અરિયા. યો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો, સો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો. યો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો, સો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો. યેવ તે અરિયવિનયા, તેવ તે સપ્પુરિસવિનયા. યેવ તે સપ્પુરિસવિનયા, તેવ તે અરિયવિનયા. અરિયેતિ વા સપ્પુરિસેતિ વા, અરિયધમ્મેતિ વા સપ્પુરિસધમ્મેતિ વા, અરિયવિનયેતિ વા સપ્પુરિસવિનયેતિ વા એસેસે એકે એકત્થે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવા’’તિ.

‘‘કસ્મા પન ભગવા સબ્બધમ્મમૂલપરિયાયં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામી’’તિ વત્વા તં અદેસેત્વાવ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ એવં પુથુજ્જનં નિદ્દિસીતિ? પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય ધમ્મદેસનાય તમત્થં આવિકાતું. ભગવતો હિ ધમ્માધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના, ધમ્માધિટ્ઠાના પુગ્ગલદેસના, પુગ્ગલાધિટ્ઠાના પુગ્ગલદેસના, પુગ્ગલાધિટ્ઠાના ધમ્મદેસનાતિ ધમ્મપુગ્ગલવસેનેવ તાવ ચતુબ્બિધા દેસના.

તત્થ, ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વેદના. કતમા તિસ્સો? સુખા વેદના દુક્ખા વેદના અદુક્ખમસુખા વેદના. ઇમા ખો, ભિક્ખવે, તિસ્સો વેદના’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૫૦) એવરૂપી ધમ્માધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના વેદિતબ્બા. ‘‘છ ધાતુયો અયં પુતિસો છ ફસ્સાયતનો અટ્ઠારસ મનોપવિચારો ચતુરાધિટ્ઠાનો’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૪૩) એવરૂપી ધમ્માધિટ્ઠાના પુગ્ગલદેસના. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, પુગ્ગલા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે તયો? અન્ધો એકચક્ખુ દ્વિચક્ખુ. કતમો ચ, ભિક્ખવે, પુગ્ગલો અન્ધો’’તિ? (અ. નિ. ૩.૨૯) એવરૂપી પુગ્ગલાધિટ્ઠાના પુગ્ગલદેસના. ‘‘કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, દુગ્ગતિભયં? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ, કાયદુચ્ચરિતસ્સ ખો પાપકો વિપાકો અભિસમ્પરાયં…પે… સુદ્ધમત્તાનં પરિહરતિ. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુગ્ગતિભય’’ન્તિ (અ. નિ. ૪.૧૨૧) એવરૂપી પુગ્ગલાધિટ્ઠાના ધમ્મદેસના.

સ્વાયં ઇધ યસ્મા પુથુજ્જનો અપરિઞ્ઞાતવત્થુકો, અપરિઞ્ઞામૂલિકા ચ ઇધાધિપ્પેતાનં સબ્બધમ્માનં મૂલભૂતા મઞ્ઞના હોતિ, તસ્મા પુથુજ્જનં દસ્સેત્વા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય તમત્થં આવિકાતું, ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ એવં પુથુજ્જનં નિદ્દિસીતિ વેદિતબ્બો.

સુત્તનિક્ખેપવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પથવીવારવણ્ણના

એવં પુથુજ્જનં નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ તસ્સ પથવીઆદીસુ વત્થૂસુ સબ્બસક્કાયધમ્મજનિતં મઞ્ઞનં દસ્સેન્તો, પથવિં પથવિતોતિઆદિમાહ. તત્થ લક્ખણપથવી સસમ્ભારપથવી આરમ્મણપથવી સમ્મુતિપથવીતિ ચતુબ્બિધા પથવી. તાસુ ‘‘કતમા ચ, આવુસો, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ? યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં કક્ખળં ખરિગત’’ન્તિઆદીસુ (વિભ. ૧૭૩) વુત્તા લક્ખણપથવી. ‘‘પથવિં ખણેય્ય વા ખણાપેય્ય વા’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૮૫) વુત્તા સસમ્ભારપથવી. યે ચ કેસાદયો વીસતિ કોટ્ઠાસા, અયોલોહાદયો ચ બાહિરા. સા હિ વણ્ણાદીહિ સમ્ભારેહિ સદ્ધિં પથવીતિ સસમ્ભારપથવી. ‘‘પથવીકસિણમેકો સઞ્જાનાતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૬૦) આગતા પન આરમ્મણપથવી, નિમિત્તપથવીતિપિ વુચ્ચતિ. પથવીકસિણજ્ઝાનલાભી દેવલોકે નિબ્બત્તો આગમનવસેન પથવીદેવતાતિ નામં લભતિ. અયં સમ્મુતિપથવીતિ વેદિતબ્બા. સા સબ્બાપિ ઇધ લબ્ભતિ. તાસુ યંકઞ્ચિ પથવિં અયં પુથુજ્જનો પથવિતો સઞ્જાનાતિ, પથવીતિ સઞ્જાનાતિ, પથવીભાગેન સઞ્જાનાતિ, લોકવોહારં ગહેત્વા સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન સઞ્જાનાતિ પથવીતિ. એવં પથવીભાગં અમુઞ્ચન્તોયેવ વા એતં ‘‘સત્તોતિ વા સત્તસ્સા’’તિ વા આદિના નયેન સઞ્જાનાતિ. કસ્મા એવં સઞ્જાનાતીતિ ન વત્તબ્બં. ઉમ્મત્તકો વિય હિ પુથુજ્જનો. સો યંકિઞ્ચિ યેન કેનચિ આકારેન ગણ્હાતિ. અરિયાનં અદસ્સાવિતાદિભેદમેવ વા એત્થ કારણં. યં વા પરતો ‘‘અપરિઞ્ઞાતં તસ્સા’’તિ વદન્તેન ભગવતાવ વુત્તં.

પથવિં પથવિતો સઞ્ઞત્વાતિ સો તં પથવિં એવં વિપરીતસઞ્ઞાય સઞ્જાનિત્વા, ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ (સુ. નિ. ૮૮૦) વચનતો અપરભાગે થામપત્તેહિ તણ્હામાનદિટ્ઠિપપઞ્ચેહિ ઇધ મઞ્ઞનાનામેન વુત્તેહિ મઞ્ઞતિ કપ્પેતિ વિકપ્પેતિ, નાનપ્પકારતો અઞ્ઞથા ગણ્હાતિ. તેન વુત્તં ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિ. એવં મઞ્ઞતો ચસ્સ તા મઞ્ઞના ઓળારિકનયેન દસ્સેતું ‘‘યા અયં કેસા લોમા’’તિઆદિના નયેન વીસતિભેદા અજ્ઝત્તિકા પથવી વુત્તા. યા ચાયં વિભઙ્ગે ‘‘તત્થ કતમા બાહિરા પથવીધાતુ? યં બાહિરં કક્ખળં ખરિગતં કક્ખળત્તં કક્ખળભાવો બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં. સેય્યથિદં, અયો લોહં તિપુ સીસં સજ્ઝં મુત્તા મણિ વેળુરિયં સઙ્ખો સિલા પવાળં રજતં જાતરૂપં લોહિતઙ્કો મસારગલ્લં તિણં કટ્ઠં સક્ખરા કઠલં ભૂમિ પાસાણો પબ્બતો’’તિ (વિભ. ૧૭૩) એવં બાહિરા પથવી વુત્તા. યા ચ અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકે નિમિત્તપથવી, તં ગહેત્વા અયમત્થયોજના વુચ્ચતિ.

પથવિં મઞ્ઞતીતિ તીહિ મઞ્ઞનાહિ અહં પથવીતિ મઞ્ઞતિ, મમ પથવીતિ મઞ્ઞતિ, પરો પથવીતિ મઞ્ઞતિ, પરસ્સ પથવીતિ મઞ્ઞતિ, અથ વા અજ્ઝત્તિકં પથવિં તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ, માનમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ, દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. કથં? અયઞ્હિ કેસાદીસુ છન્દરાગં જનેતિ કેસે અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. લોમે, નખે, દન્તે, તચં, અઞ્ઞતરં વા પન રજ્જનીયવત્થું. એવં અજ્ઝત્તિકં પથવિં તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. ઇતિ મે કેસા સિયું અનાગતમદ્ધાનં. ઇતિ લોમાતિઆદિના વા પન નયેન તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ. ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા…પે… બ્રહ્મચરિયેન વા એવં સિનિદ્ધમુદુસુખુમનીલકેસો ભવિસ્સામી’’તિઆદિના વા પન નયેન અપ્પટિલદ્ધાનં પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ. એવમ્પિ અજ્ઝત્તિકં પથવિં તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ.

તથા અત્તનો કેસાદીનં સમ્પત્તિં વા વિપત્તિં વા નિસ્સાય માનં જનેતિ, ‘‘સેય્યોહમસ્મીતિ વા સદિસોહમસ્મીતિ વા હીનોહમસ્મીતિ વા’’તિ. એવં અજ્ઝત્તિકં પથવિં માનમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૭) આગતનયેન પન કેસં ‘‘જીવો’’તિ અભિનિવિસતિ. એસ નયો લોમાદીસુ. એવં અજ્ઝત્તિકં પથવિં દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ.

અથ વા ‘‘યા ચેવ ખો પનાવુસો, અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ, યા ચ બાહિરા પથવીધાતુ, પથવીધાતુરેવેસા, તં નેતં મમા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૨) ઇમિસ્સા પવત્તિયા પચ્ચનીકનયેન કેસાદિભેદં પથવિં એતં મમ એસોહમસ્મિ એસો મે અત્તાતિ અભિનિવિસતિ. એવમ્પિ અજ્ઝત્તિકં પથવિં દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. એવં તાવ અજ્ઝત્તિકં પથવિં તીહિ મઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞતિ.

યથા ચ અજ્ઝત્તિકં એવં બાહિરમ્પિ. કથં? ‘‘અયઞ્હિ અયલોહાદીસુ છન્દરાગં જનેતિ. અયલોહાદીનિ અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ. મમ અયો મમ લોહન્તિઆદિના નયેન અયાદીનિ મમાયતિ રક્ખતિ ગોપયતિ, એવં બાહિરં પથવિં તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. ઇતિ મે અયલોહાદયો સિયું અનાગતમદ્ધાનન્તિ વા પનેત્થ નન્દિં સમન્નાનેતિ, ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા એવં સમ્પન્નઅયલોહાદિઉપકરણો ભવિસ્સામી’’તિ અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ. એવમ્પિ બાહિરં પથવિં તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ.

તથા અત્તનો અયલોહાદીનં સમ્પત્તિં વા વિપત્તિં વા નિસ્સાય માનં જનેતિ ‘‘ઇમિનાહં સેય્યોસ્મીતિ વા, સદિસોસ્મીતિ વા હીનોસ્મીતિ વા’’તિ (વિભ. ૮૩૨) એવં બાહિરં પથવિં માનમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. અયે જીવસઞ્ઞી હુત્વા પન અયં ‘‘જીવો’’તિ અભિનિવિસતિ. એસ નયો લોહાદીસુ. એવં બાહિરં પથવિં દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ.

અથ વા ‘‘ઇધેકચ્ચો પથવીકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ. યં પથવીકસિણં, સો અહં. યો અહં, તં પથવીકસિણન્તિ પથવીકસિણઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૧) પટિસમ્ભિદાયં વુત્તનયેનેવ નિમિત્તપથવિં ‘‘અત્તા’’તિ અભિનિવિસતિ. એવં બાહિરં પથવિં દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. એવમ્પિ બાહિરં પથવિં તીહિ મઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞતિ. એવં તાવ ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિ એત્થ તિસ્સોપિ મઞ્ઞના વેદિતબ્બા. ઇતો પરં સઙ્ખેપેનેવ કથયિસ્સામ.

પથવિયા મઞ્ઞતીતિ એત્થ પથવિયાતિ ભુમ્મવચનમેતં. તસ્મા અહં પથવિયાતિ મઞ્ઞતિ, મય્હં કિઞ્ચનં પલિબોધો પથવિયાતિ મઞ્ઞતિ, પરો પથવિયાતિ મઞ્ઞતિ, પરસ્સ કિઞ્ચનં પલિબોધો પથવિયાતિ મઞ્ઞતીતિ અયમેત્થ અત્થો.

અથ વા ય્વાયં ‘‘કથં રૂપસ્મિં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ? ઇધેકચ્ચો વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, તસ્સ એવં હોતિ, અયં ખો મે અત્તા, સો ખો પન મે અત્તા ઇમસ્મિં રૂપેતિ એવં રૂપસ્મિં વા અત્તાનં સમનુપસ્સતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૧) એતસ્સ અત્થનયો વુત્તો, એતેનેવ નયેન વેદનાદિધમ્મે અત્તતો ગહેત્વા તતો અજ્ઝત્તિકબાહિરાસુ પથવીસુ યંકિઞ્ચિ પથવિં તસ્સોકાસભાવેન પરિકપ્પેત્વા સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમિસ્સા પથવિયાતિ મઞ્ઞન્તો પથવિયા મઞ્ઞતિ, અયમસ્સ દિટ્ઠિમઞ્ઞના. તસ્મિંયેવ પનસ્સ અત્તનિ સિનેહં તબ્બત્થુકઞ્ચ માનં ઉપ્પાદયતો તણ્હામાનમઞ્ઞનાપિ વેદિતબ્બા. યદા પન તેનેવ નયેન સો ખો પનસ્સ અત્તા પથવિયાતિ મઞ્ઞતિ, તદા દિટ્ઠિમઞ્ઞના એવ યુજ્જતિ. ઇતરાયોપિ પન ઇચ્છન્તિ.

પથવિતો મઞ્ઞતીતિ એત્થ પન પથવિતોતિ નિસ્સક્કવચનં. તસ્મા સઉપકરણસ્સ અત્તનો વા પરસ્સ વા યથાવુત્તપ્પભેદતો પથવિતો ઉપ્પત્તિં વા નિગ્ગમનં વા પથવિતો વા અઞ્ઞો અત્તાતિ મઞ્ઞમાનો પથવિતો મઞ્ઞતીતિ વેદિતબ્બો, અયમસ્સ દિટ્ઠિમઞ્ઞના. તસ્મિંયેવ પનસ્સ દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞિતે વત્થુસ્મિં સિનેહં માનઞ્ચ ઉપ્પાદયતો તણ્હામાનમઞ્ઞનાપિ વેદિતબ્બા. અપરે આહુ પથવીકસિણં પરિત્તં ભાવેત્વા તતો અઞ્ઞં અપ્પમાણં અત્તાનં ગહેત્વા પથવિતો બહિદ્ધાપિ મે અત્તાતિ મઞ્ઞમાનો પથવિતો મઞ્ઞતીતિ.

પથવિં મેતિ મઞ્ઞતીતિ એત્થ પન કેવલઞ્હિ મહાપથવિં તણ્હાવસેન મમાયતીતિ ઇમિના નયેન પવત્તા એકા તણ્હામઞ્ઞના એવ લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બા. સા ચાયં મમ કેસા, મમ લોમા, મમ અયો, મમ લોહન્તિ એવં યથાવુત્તપ્પભેદાય સબ્બાયપિ અજ્ઝત્તિકબાહિરાય પથવિયા યોજેતબ્બાતિ.

પથવિં અભિનન્દતીતિ વુત્તપ્પકારમેવ પથવિં તણ્હાદીહિ અભિનન્દતિ, અસ્સાદેતિ, પરામસતિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિ એતેનેવ એતસ્મિં અત્થે સિદ્ધે કસ્મા એતં વુત્તન્તિ ચે. અવિચારિતમેતં પોરાણેહિ. અયં પન અત્તનો મતિ, દેસનાવિલાસતો વા આદીનવદસ્સનતો વા. યસ્સા હિ ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા નાનાનયવિચિત્રદેસનાવિલાસસમ્પન્નો, અયં સા ભગવતા સુપ્પટિવિદ્ધા. તસ્મા પુબ્બે મઞ્ઞનાવસેન કિલેસુપ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અભિનન્દનાવસેન દસ્સેન્તો દેસનાવિલાસતો વા ઇદમાહ. યો વા પથવિં મઞ્ઞતિ, પથવિયા મઞ્ઞતિ, પથવિતો મઞ્ઞતિ, પથવિં મેતિ મઞ્ઞતિ, સો યસ્મા ન સક્કોતિ પથવીનિસ્સિતં તણ્હં વા દિટ્ઠિં વા પહાતું, તસ્મા પથવિં અભિનન્દતિયેવ. યો ચ પથવિં અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ, દુક્ખઞ્ચ આદીનવોતિ આદીનવદસ્સનતોપિ ઇદમાહ. વુત્તઞ્ચેતં ભગવતા ‘‘યો, ભિક્ખવે, પથવીધાતું અભિનન્દતિ, દુક્ખં સો અભિનન્દતિ, યો દુક્ખં અભિનન્દતિ, અપરિમુત્તો સો દુક્ખસ્માતિ વદામી’’તિ.

એવં પથવીવત્થુકં મઞ્ઞનં અભિનન્દનઞ્ચ વત્વા ઇદાનિ યેન કારણેન સો મઞ્ઞતિ, અભિનન્દતિ ચ, તં કારણં આવિકરોન્તો આહ તં કિસ્સ હેતુ, અપરિઞ્ઞાતં તસ્સાતિ વદામીતિ. તસ્સત્થો, સો પુથુજ્જનો તં પથવિં કિસ્સ હેતુ મઞ્ઞતિ, કેન કારણેન મઞ્ઞતિ, અભિનન્દતીતિ ચે. અપરિઞ્ઞાતં તસ્સાતિ વદામીતિ, યસ્મા તં વત્થુ તસ્સ અપરિઞ્ઞાતં, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ. યો હિ પથવિં પરિજાનાતિ, સો તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય તીરણપરિઞ્ઞાય પહાનપરિઞ્ઞાયાતિ.

તત્થ કતમા ઞાતપરિઞ્ઞા. પથવીધાતું પરિજાનાતિ, અયં પથવીધાતુ અજ્ઝત્તિકા, અયં બાહિરા, ઇદમસ્સા લક્ખણં, ઇમાનિ રસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનીતિ, અયં ઞાતપરિઞ્ઞા. કતમા તીરણપરિઞ્ઞા? એવં ઞાતં કત્વા પથવીધાતું તીરેતિ અનિચ્ચતો દુક્ખતો રોગતોતિ દ્વાચત્તાલીસાય આકારેહિ, અયં તીરણપરિઞ્ઞા. કતમા પહાનપરિઞ્ઞા? એવં તીરયિત્વા અગ્ગમગ્ગેન પથવીધાતુયા છન્દરાગં પજહતિ, અયં પહાનપરિઞ્ઞા.

નામરૂપવવત્થાનં વા ઞાતપરિઞ્ઞા. કલાપસમ્મસનાદિઅનુલોમપરિયોસાના તીરણપરિઞ્ઞા. અરિયમગ્ગે ઞાણં પહાનપરિઞ્ઞાતિ. યો પથવિં પરિજાનાતિ, સો ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિજાનાતિ, અસ્સ ચ પુથુજ્જનસ્સ તા પરિઞ્ઞાયો નત્થિ, તસ્મા અપરિઞ્ઞાતત્તા પથવિં મઞ્ઞતિ ચ અભિનન્દતિ ચાતિ. તેનાહ ભગવા – ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… પથવિં મઞ્ઞતિ, પથવિયા મઞ્ઞતિ, પથવિતો મઞ્ઞતિ, પથવિં મેતિ મઞ્ઞતિ, પથવિં અભિનન્દતિ. તં કિસ્સ હેતુ? અપરિઞ્ઞાતં તસ્સાતિ વદામી’’તિ.

પથવીવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આપોવારાદિવણ્ણના

આપં આપતોતિ એત્થાપિ લક્ખણસસમ્ભારારમ્મણસમ્મુતિવસેન ચતુબ્બિધો આપો. તેસુ ‘‘તત્થ, કતમા અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ. યં અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તં આપો આપોગતં, સિનેહો સિનેહગતં બન્ધનત્તં રૂપસ્સ અજ્ઝત્તં ઉપાદિન્ન’’ન્તિઆદીસુ (વિભ. ૧૭૪) વુત્તો લક્ખણઆપો. ‘‘આપોકસિણં ઉગ્ગણ્હન્તો આપસ્મિં નિમિત્તં ગણ્હાતી’’તિઆદીસુ વુત્તો સસમ્ભારાપો. સેસં સબ્બં પથવિયં વુત્તસદિસમેવ. કેવલં યોજનાનયે પન ‘‘પિત્તં સેમ્હ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તા દ્વાદસભેદા અજ્ઝત્તિકા આપોધાતુ, ‘‘તત્થ, કતમા બાહિરા આપોધાતુ? યં બાહિરં આપો આપોગતં, સિનેહો સિનેહગતં બન્ધનત્તં રૂપસ્સ બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં. સેય્યથિદં, મૂલરસો ખન્ધરસો તચરસો પત્તરસો પુપ્ફરસો ફલરસો ખીરં દધિ સપ્પિ નવનીતં તેલં મધુ ફાણિતં ભુમ્માનિ વા ઉદકાનિ અન્તલિક્ખાનિ વા’’તિ (વિભ. ૧૭૪) એવં વુત્તા ચ બાહિરા આપોધાતુ વેદિતબ્બા, યો ચ અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકે નિમિત્તઆપો.

તેજં તેજતોતિ ઇમસ્મિં તેજોવારેપિ વુત્તનયેનેવ વિત્થારો વેદિતબ્બો. યોજનાનયે પનેત્થ ‘‘યેન ચ સન્તપ્પતિ, યેન ચ જીરીયતિ, યેન ચ પરિડય્હતિ, યેન ચ અસિતપીતખાયિતસાયિતં સમ્મા પરિણામં ગચ્છતી’’તિ (વિભ. ૧૭૫) એવં વુત્તા ચતુપ્પભેદા અજ્ઝત્તિકા તેજોધાતુ. ‘‘તત્થ કતમા બાહિરા તેજોધાતુ? યં બાહિરં તેજો તેજોગતં ઉસ્મા ઉસ્માગતં ઉસુમં ઉસુમગતં બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં. સેય્યથિદં, કટ્ઠગ્ગિ પલાલગ્ગિ તિણગ્ગિ ગોમયગ્ગિ થુસગ્ગિ સઙ્કારગ્ગિ ઇન્દગ્ગિ અગ્ગિસન્તાપો સૂરિયસન્તાપો કટ્ઠસન્નિચયસન્તાપો તિણસન્નિચયસન્તાપો ધઞ્ઞસન્નિચયસન્તાપો ભણ્ડસન્નિચયસન્તાપો’’તિ (વિભ. ૧૭૫) એવં વુત્તા ચ બાહિરા તેજોધાતુ વેદિતબ્બા.

વાયં વાયતોતિ ઇમસ્સ વાયવારસ્સાપિ યોજનાનયે પન ‘‘ઉદ્ધઙ્ગમા વાતા અધોગમા વાતા કુચ્છિસયા વાતા કોટ્ઠાસયા વાતા અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો વાતા સત્થકવાતા ખુરકવાતા ઉપ્પલકવાતા અસ્સાસો પસ્સાસો’’તિ એવં વુત્તા અજ્ઝત્તિકા વાયોધાતુ. ‘‘તત્થ કતમા બાહિરા વાયોધાતુ? યં બાહિરં વાયો વાયોગતં થમ્ભિતત્તં રૂપસ્સ બહિદ્ધા અનુપાદિન્નં. સેય્યથિદં, પુરત્થિમા વાતા પચ્છિમા વાતા ઉત્તરા વાતા દક્ખિણા વાતા સરજા વાતા અરજા વાતા સીતા વાતા ઉણ્હા વાતા પરિત્તા વાતા અધિમત્તા વાતા કાળવાતા વેરમ્ભવાતા પક્ખવાતા સુપણ્ણવાતા તાલવણ્ટવાતા વિધૂપનવાતા’’તિ (વિભ. ૧૭૬) એવં વુત્તા ચ બાહિરા વાયોધાતુ વેદિતબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવાતિ. એત્તાવતા ચ ય્વાયં –

‘‘વુત્તમ્હિ એકધમ્મે, યે ધમ્મા એકલક્ખણા તેન;

વુત્તા ભવન્તિ સબ્બે, ઇતિ વુત્તો લક્ખણો હારો’’તિ. –

એવં નેત્તિયં લક્ખણો નામ હારો વુત્તો, તસ્સ વસેન યસ્મા ચતૂસુ ભૂતેસુ ગહિતેસુ ઉપાદારૂપમ્પિ ગહિતમેવ ભવતિ, રૂપલક્ખણં અનતીતત્તા. યઞ્ચ ભૂતોપાદારૂપં સો રૂપક્ખન્ધો. તસ્મા ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો પથવિં આપં તેજં વાયં મઞ્ઞતી’’તિ વદન્તેન અત્થતો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિપિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પથવિયા આપસ્મિં તેજસ્મિં વાયસ્મિં મઞ્ઞતી’’તિ વદન્તેન રૂપસ્મિં વા અત્તાનં સમનુપસ્સતીતિ વુત્તમ્પિ હોતિ. ‘‘પથવિતો આપતો તેજતો વાયતો મઞ્ઞતી’’તિ વદન્તેન રૂપતો અઞ્ઞો અત્તાતિ સિદ્ધત્તા રૂપવન્તં વા અત્તાનં અત્તનિ વા રૂપં સમનુપસ્સતીતિપિ વુત્તં હોતિ. એવમેતા ચતસ્સો રૂપવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિમઞ્ઞના વેદિતબ્બા. તત્થ એકા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, તિસ્સો સસ્સતદિટ્ઠિયોતિ દ્વેવ દિટ્ઠિયો હોન્તીતિ અયમ્પિ અત્થવિસેસો વેદિતબ્બો.

આપોવારાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભૂતવારાદિવણ્ણના

૩. એવં રૂપમુખેન સઙ્ખારવત્થુકં મઞ્ઞનં વત્વા ઇદાનિ યે સઙ્ખારે ઉપાદાય સત્તા પઞ્ઞપીયન્તિ, તેસુ સઙ્ખારેસુ સત્તેસુપિ યસ્મા પુથુજ્જનો મઞ્ઞનં કરોતિ, તસ્મા તે સત્તે નિદ્દિસન્તો ભૂતે ભૂતતો સઞ્જાનાતીતિઆદિમાહ. તત્થાયં ભૂતસદ્દો પઞ્ચક્ખન્ધઅમનુસ્સધાતુવિજ્જમાનખીણાસવસત્તરુક્ખાદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૦૧) હિ અયં પઞ્ચક્ખન્ધેસુ દિસ્સતિ. ‘‘યાનીધ ભૂતાનિ સમાગતાની’’તિ (સુ. નિ. ૨૨૪) એત્થ અમનુસ્સેસુ. ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખુ, મહાભૂતા હેતૂ’’તિ (મ. નિ. ૩.૮૬) એત્થ ધાતૂસુ. ‘‘ભૂતસ્મિં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૯) વિજ્જમાને. ‘‘યો ચ કાલઘસો ભૂતો’’તિ (જા. ૧.૧૦.૧૯૦) એત્થ ખીણાસવે. ‘‘સબ્બેવ નિક્ખિપિસ્સન્તિ ભૂતા લોકે સમુસ્સય’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૨૨૦) એત્થ સત્તેસુ. ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિ (પાચિ. ૯૦) એત્થ રુક્ખાદીસુ. ઇધ પનાયં સત્તેસુ વત્તતિ, નો ચ ખો અવિસેસેન. ચાતુમહારાજિકાનં હિ હેટ્ઠા સત્તા ઇધ ભૂતાતિ અધિપ્પેતા.

તત્થ ભૂતે ભૂતતો સઞ્જાનાતીતિઆદિ વુત્તનયમેવ. ભૂતે મઞ્ઞતીતિઆદીસુ પન તિસ્સોપિ મઞ્ઞના યોજેતબ્બા. કથં? અયઞ્હિ ‘‘સો પસ્સતિ ગહપતિં વા ગહપતિપુત્તં વા પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતં સમઙ્ગિભૂત’’ન્તિ (અ. નિ. ૭.૫૦) વુત્તનયેન ભૂતે સુભા સુખિતાતિ ગહેત્વા રજ્જતિ, દિસ્વાપિ ને રજ્જતિ, સુત્વાપિ, ઘાયિત્વાપિ, સાયિત્વાપિ, ફુસિત્વાપિ, ઞત્વાપિ. એવં ભૂતે તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. ‘‘અહો વતાહં ખત્તિયમહાસાલાનં વા સહબ્યતં ઉપપજ્જેય્ય’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૩૭) વા પન નયેન અપ્પટિલદ્ધસ્સ પટિલાભાય ચિત્તં પણિદહતિ, એવમ્પિ ભૂતે તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. અત્તનો પન ભૂતાનઞ્ચ સમ્પત્તિવિપત્તિં નિસ્સાય અત્તાનં વા સેય્યં દહતિ. ભૂતેસુ ચ યંકિઞ્ચિ ભૂતં હીનં અત્તાનં વા હીનં, યંકિઞ્ચિ ભૂતં સેય્યં. અત્તાનં વા ભૂતેન, ભૂતં વા અત્તના સદિસં દહતિ. યથાહ ‘‘ઇધેકચ્ચો જાતિયા વા…પે… અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વત્થુના પુબ્બકાલં પરેહિ સદિસં અત્તાનં દહતિ. અપરકાલં અત્તાનં સેય્યં દહતિ. પરે હીને દહતિ, યો એવરૂપો માનો …પે… અયં વુચ્ચતિ માનાતિમાનો’’તિ (વિભ. ૮૭૬-૮૮૦). એવં ભૂતે માનમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ.

ભૂતે પન ‘‘નિચ્ચા ધુવા સસ્સતા અવિપરિણામધમ્મા’’તિ વા ‘‘સબ્બે સત્તા સબ્બે પાણા સબ્બે ભૂતા સબ્બે જીવા અવસા અબલા અવીરિયા નિયતિસઙ્ગતિભાવપરિણતા છસ્વેવાભિજાતીસુ સુખદુક્ખં પટિસંવેદેન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮) વા મઞ્ઞમાનો દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. એવં ભૂતે તીહિ મઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞતિ.

કથં ભૂતેસુ મઞ્ઞતિ? તેસુ તેસુ ભૂતેસુ અત્તનો ઉપપત્તિં વા સુખુપ્પત્તિં વા આકઙ્ખતિ. એવં તાવ તણ્હામઞ્ઞનાય ભૂતેસુ મઞ્ઞતિ. ભૂતેસુ વા ઉપપત્તિં આકઙ્ખમાનો દાનં દેતિ, સીલં સમાદિયતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ. એવમ્પિ ભૂતેસુ તણ્હામઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. ભૂતે પન સમૂહગ્ગાહેન ગહેત્વા તત્થ એકચ્ચે ભૂતે સેય્યતો દહતિ, એકચ્ચે સદિસતો વા હીનતો વાતિ. એવં ભૂતેસુ માનમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ. તથા એકચ્ચે ભૂતે નિચ્ચા ધુવાતિ મઞ્ઞતિ. એકચ્ચે અનિચ્ચા અધુવાતિ, અહમ્પિ ભૂતેસુ અઞ્ઞતરોસ્મીતિ વા મઞ્ઞતિ. એવં ભૂતેસુ દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતિ.