૯. નવકનિપાતો

૧. વડ્ઢમાતુથેરીગાથાવણ્ણના

નવકનિપાતે મા સુ તે વડ્ઢ લોકમ્હીતિઆદિકા વડ્ઢમાતાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી, અનુક્કમેન સમ્ભતવિમોક્ખસમ્ભારા હુત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભારુકચ્છકનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા પતિકુલં ગતા એકં પુત્તં વિજાયિ. તસ્સ વડ્ઢોતિ નામં અહોસિ. તતો પટ્ઠાય સા વડ્ઢમાતાતિ વોહરીયિત્થ. સા ભિક્ખૂનં સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધા પુત્તં ઞાતીનં નિય્યાદેત્વા ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિ. ઇતો પરં યં વત્તબ્બં, તં વડ્ઢત્થેરસ્સ વત્થુમ્હિ (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.વડ્ઢત્થેરગાથાવણ્ણના) આગતમેવ. વડ્ઢત્થેરઞ્હિ અત્તનો પુત્તં સન્તરુત્તરં એકકં ભિક્ખુનુપસ્સયે અત્તનો દસ્સનત્થાય ઉપગતં અયં થેરી ‘‘કસ્મા ત્વં એકકો સન્તરુત્તરોવ ઇધાગતો’’તિ ચોદેત્વા ઓવદન્તી –

૨૦૪. ‘‘મા સુ તે વડ્ઢ લોકમ્હિ, વનથો અહુ કુદાચનં;

મા પુત્તક પુનપ્પુનં, અહુ દુક્ખસ્સ ભાગિમા.

૨૦૫. ‘‘સુખઞ્હિ વડ્ઢ મુનયો, અનેજા છિન્નસંસયા;

સીતિભૂતા દમપ્પત્તા, વિહરન્તિ અનાસવા.

૨૦૬. ‘‘તેહાનુચિણ્ણં ઇસીહિ, મગ્ગં દસ્સનપત્તિયા;

દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય, ત્વં વડ્ઢ અનુબ્રૂહયા’’તિ. –

ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ મા સુ તે વડ્ઢ લોકમ્હિ, વનથો અહુ કુદાચનન્તિ સૂતિ નિપાતમત્તં. વડ્ઢ, પુત્તક, સબ્બસ્મિમ્પિ સત્તલોકે, સઙ્ખારલોકે ચ કિલેસવનથો તુય્હં કદાચિપિ મા અહુ મા અહોસિ. તત્થ કારણમાહ – ‘‘મા, પુત્તક, પુનપ્પુનં, અહુ દુક્ખસ્સ ભાગિમા’’તિ વનથં અનુચ્છિન્દન્તો તં નિમિત્તસ્સ પુનપ્પુનં અપરાપરં જાતિઆદિદુક્ખસ્સ ભાગી મા અહોસિ.

એવં વનથસ્સ અસમુચ્છેદે આદીનવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમુચ્છેદે આનિસંસં દસ્સેન્તી ‘‘સુખઞ્હિ વડ્ઢા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – પુત્તક, વડ્ઢ મોનેય્યધમ્મસમન્નાગતેન મુનયો, એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય અભાવેન અનેજા, દસ્સનમગ્ગેનેવ પહીનવિચિકિચ્છતાય છિન્નસંસયા, સબ્બકિલેસપરિળાહાભાવેન સીતિભૂતા, ઉત્તમસ્સ દમથસ્સ અધિગતત્તા દમપ્પત્તા અનાસવા ખીણાસવા સુખં વિહરન્તિ, ન તેસં એતરહિ ચેતોદુક્ખં અત્થિ, આયતિં પન સબ્બમ્પિ દુક્ખં ન ભવિસ્સતેવ.

યસ્મા ચેતેવં, તસ્મા તેહાનુચિણ્ણં ઇસીહિ…પે… અનુબ્રૂહયાતિ તેહિ ખીણાસવેહિ ઇસીહિ અનુચિણ્ણં પટિપન્નં સમથવિપસ્સનામગ્ગં ઞાણદસ્સનસ્સ અધિગમાય સકલસ્સાપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાય વડ્ઢ, ત્વં અનુબ્રૂહય વડ્ઢેય્યાસીતિ.

તં સુત્વા વડ્ઢત્થેરો ‘‘અદ્ધા મમ માતા અરહત્તે પતિટ્ઠિતા’’તિ ચિન્તેત્વા તમત્થં પવેદેન્તો –

૨૦૭. ‘‘વિસારદાવ ભણસિ, એતમત્થં જનેત્તિ મે;

મઞ્ઞામિ નૂન મામિકે, વનથો તે ન વિજ્જતી’’તિ. – ગાથમાહ;

તત્થ વિસારદાવ ભણસિ, એતમત્થં જનેત્તિ મેતિ ‘‘મા સુ તે વડ્ઢ લોકમ્હિ, વનથો અહુ કુદાચન’’ન્તિ એતમત્થં એતં ઓવાદં, અમ્મ, વિગતસારજ્જા કત્થચિ અલગ્ગા અનલ્લીનાવ હુત્વા મય્હં વદસિ. તસ્મા મઞ્ઞામિ નૂન મામિકે, વનથો તે ન વિજ્જતીતિ, નૂન મામિકે મય્હં, અમ્મ, ગેહસિતપેમમત્તોપિ વનથો તુય્હં મયિ ન વિજ્જતીતિ મઞ્ઞામિ, ન મામિકાતિ અત્થો.

તં સુત્વા થેરી ‘‘અણુમત્તોપિ કિલેસો કત્થચિપિ વિસયે મમ ન વિજ્જતી’’તિ વત્વા અત્તનો કતકિચ્ચતં પકાસેન્તી –

૨૦૮. ‘‘યે કેચિ વડ્ઢ સઙ્ખારા, હીના ઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમા;

અણૂપિ અણુમત્તોપિ, વનથો મે ન વિજ્જતિ.

૨૦૯. ‘‘સબ્બે મે આસવા ખીણા, અપ્પમત્તસ્સ ઝાયતો;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. –

ઇમં ગાથાદ્વયમાહ.

તત્થ યે કેચીતિ અનિયમવચનં. સઙ્ખારાતિ સઙ્ખતધમ્મા. હીનાતિ લામકા પતિકુટ્ઠા. ઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમાતિ પણીતા ચેવ મજ્ઝિમા ચ. તેસુ વા અસઙ્ખતા હીના જાતિસઙ્ખતા ઉક્કટ્ઠા, ઉભયવિમિસ્સિતા મજ્ઝિમા. હીનેહિ વા છન્દાદીહિ નિબ્બત્તિતા હીના, મજ્ઝિમેહિ મજ્ઝિમા, પણીતેહિ ઉક્કટ્ઠા. અકુસલા ધમ્મા વા હીના, લોકુત્તરા ધમ્મા ઉક્કટ્ઠા, ઇતરા મજ્ઝિમા. અણૂપિ અણુમત્તોપીતિ ન કેવલં તયિ એવ, અથ ખો યે કેચિ હીનાદિભેદભિન્ના સઙ્ખારા. તેસુ સબ્બેસુ અણૂપિ અણુમત્તોપિ અતિપરિત્તકોપિ વનથો મય્હં ન વિજ્જતિ.

તત્થ કારણમાહ – ‘‘સબ્બે મે આસવા ખીણા, અપ્પમત્તસ્સ ઝાયતો’’તિ. તત્થ અપ્પમત્તસ્સ ઝાયતોતિ અપ્પમત્તાય ઝાયન્તિયા, લિઙ્ગવિપલ્લાસેન હેતં વુત્તં. એત્થ ચ યસ્મા તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, તસ્મા કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં. યસ્મા અપ્પમત્તા ઝાયિની, તસ્મા સબ્બે મે આસવા ખીણા, અણૂપિ અણુમત્તોપિ વનથો મે ન વિજ્જતીતિ યોજના.

એવં વુત્તઓવાદં અઙ્કુસં કત્વા સઞ્જાતસંવેગો થેરો વિહારં ગન્ત્વા દિવાટ્ઠાને નિસિન્નો વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા સઞ્જાતસોમનસ્સો માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો –

૨૧૦. ‘‘ઉળારં વત મે માતા, પતોદં સમવસ્સરિ;

પરમત્થસઞ્હિતા ગાથા, યથાપિ અનુકમ્પિકા.

૨૧૧. ‘‘તસ્સાહં વચનં સુત્વા, અનુસિટ્ઠિં જનેત્તિયા;

ધમ્મસંવેગમાપાદિં, યોગક્ખેમસ્સ પત્તિયા.

૨૧૨. ‘‘સોહં પધાનપહિતત્તો, રત્તિન્દિવમતન્દિતો;

માતરા ચોદિતો સન્તે, અફુસિં સન્તિમુત્તમ’’ન્તિ. –

ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

અથ થેરી અત્તનો વચનં અઙ્કુસં કત્વા પુત્તસ્સ અરહત્તપ્પત્તિયા આરાધિતચિત્તા તેન ભાસિતગાથા સયં પચ્ચનુભાસિ. એવં તાપિ થેરિયા ગાથા નામ જાતા.

તત્થ ઉળારન્તિ વિપુલં મહન્તં. પતોદન્તિ ઓવાદપતોદં. સમવસ્સરીતિ સમ્મા પવત્તેસિ વતાતિ યોજના. કો પન સો પતોદોતિ આહ ‘‘પરમત્થસઞ્હિતા ગાથા’’તિ. તં ‘‘મા સુ તે, વડ્ઢ, લોકમ્હી’’તિઆદિકા ગાથા સન્ધાય વદતિ. યથાપિ અનુકમ્પિકાતિ યથા અઞ્ઞાપિ અનુગ્ગાહિકા, એવં મય્હં માતા પવત્તિનિવત્તિવિભાવનગાથાસઙ્ખાતં ઉળારં પતોદં પાજનદણ્ડકં મમ ઞાણવેગસમુત્તેજં પવત્તેસીતિ અત્થો.

ધમ્મસંવેગમાપાદિન્તિ ઞાણભયાવહત્તા અતિવિય મહન્તં ભિંસનં સંવેગં આપજ્જિં.

પધાનપહિતત્તોતિ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનયોગેન દિબ્બાનં પટિપેસિતચિત્તો. અફુસિં સન્તિમુત્તમન્તિ અનુત્તરં સન્તિં નિબ્બાનં ફુસિં અધિગચ્છિન્તિ અત્થો.

વડ્ઢમાતુથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવકનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.