૧. સુમેધાથેરીગાથાવણ્ણના

મહાનિપાતે મન્તાવતિયા નગરેતિઆદિકા સુમેધાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી, સક્કચ્ચં વિમોક્ખસમ્ભારે સમ્ભારેન્તી કોણાગમનસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા, અત્તનો સખીહિ કુલધીતાહિ સદ્ધિં એકજ્ઝાસયા હુત્વા મહન્તં આરામં કારેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદેસિ. સા તેન પુઞ્ઞકમ્મેન કાયસ્સ ભેદા તાવતિંસં ઉપગચ્છિ. તત્થ યાવતાયુકં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા તતો ચુતા યામેસુ ઉપપજ્જિ. તતો ચુતા તુસિતેસુ, તતો ચુતા નિમ્માનરતીસુ, તતો ચુતા પરનિમ્મિતવસવત્તીસૂતિ અનુક્કમેન પઞ્ચસુ કામસગ્ગેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા તત્થ તત્થ દેવરાજૂનં મહેસી હુત્વા તતો ચુતા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે મહાવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો ધીતા હુત્વા અનુક્કમેન વિઞ્ઞુતં પત્વા સાસને અભિપ્પસન્ના હુત્વા રતનત્તયં ઉદ્દિસ્સ ઉળારપુઞ્ઞકમ્મં અકાસિ.

તત્થ યાવજીવં ધમ્મૂપજીવિની કુસલધમ્મનિરતા હુત્વા તતો ચુતા તાવતિંસેસુ નિબ્બત્તિત્વા અપરાપરં સુગતીસુયેવ સંસરન્તી, ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે મન્તાવતીનગરે કોઞ્ચસ્સ નામ રઞ્ઞો ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સા માતાપિતરો સુમેધાતિ નામં અકંસુ. તં અનુક્કમેન વુદ્ધિપ્પત્તવયપ્પત્તકાલે માતાપિતરો ‘‘વારણવતીનગરે અનિકરત્તસ્સ નામ રઞ્ઞો દસ્સામા’’તિ સમ્મન્તેસું. સા પન દહરકાલતો પટ્ઠાય અત્તનો સમાનવયાહિ રાજકઞ્ઞાહિ દાસિજનેહિ ચ સદ્ધિં ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા ભિક્ખુનીનં સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા ચિરકાલતો પટ્ઠાય કતાધિકારતાય સંસારે જાતસંવેગા સાસને અભિપ્પસન્ના હુત્વા વયપ્પત્તકાલે કામેહિ વિનિવત્તિતમાનસા અહોસિ. તેન સા માતાપિતૂનં ઞાતીનં સમ્મન્તનં સુત્વા ‘‘ન મય્હં ઘરાવાસેન કિચ્ચં, પબ્બજિસ્સામહ’’ન્તિ આહ. તં માતાપિતરો ઘરાવાસે નિયોજેન્તા નાનપ્પકારેન યાચન્તાપિ સઞ્ઞાપેતું નાસક્ખિંસુ. સા ‘‘એવં મે પબ્બજિતું લબ્ભતી’’તિ ખગ્ગં ગહેત્વા સયમેવ અત્તનો કેસે છિન્દિત્વા તે એવ કેસે આરબ્ભ પટિક્કૂલમનસિકારં પવત્તેન્તી તત્થ કતાધિકારતાય ભિક્ખુનીનં સન્તિકે મનસિકારવિધાનસ્સ સુતપુબ્બત્તા ચ અસુભનિમિત્તં ઉપ્પાદેત્વા તત્થ પઠમજ્ઝાનં અધિગચ્છિ. અધિગતપઠમજ્ઝાના ચ અત્તના ઘરાવાસે ઉય્યોજેતું ઉપગતે માતાપિતરો આદિં કત્વા અન્તોજનપરિજનં સબ્બં રાજકુલં સાસને અભિપ્પસન્નં કારેત્વા ઘરતો નિક્ખમિત્વા ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિત્વા ચ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા સમ્મદેવ પરિપક્કઞાણા વિમુત્તિપરિપાચનીયાનં ધમ્માનં વિસેસિતાય ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૧.૧-૧૯) –

‘‘ભગવતિ કોણાગમને, સઙ્ઘારામમ્હિ નવનિવેસમ્હિ;

સખિયો તિસ્સો જનિયો, વિહારદાનં અદાસિમ્હ.

‘‘દસક્ખત્તું સતક્ખત્તું, દસસતક્ખત્તું સતાનિ ચ સતક્ખત્તું;

દેવેસુ ઉપપજ્જિમ્હ, કો પન વાદો મનુસ્સેસુ.

‘‘દેવેસુ મહિદ્ધિકા અહુમ્હ, માનુસકમ્હિ કો પન વાદો;

સત્તરતનસ્સ મહેસી, ઇત્થિરતનં અહં આસિં.

‘‘ઇધ સઞ્ચિતકુસલા, સુસમિદ્ધકુલપ્પજા;

ધનઞ્જાની ચ ખેમા ચ, અહમ્પિ ચ તયો જના.

‘‘આરામં સુકતં કત્વા, સબ્બાવયવમણ્ડિતં;

બુદ્ધપ્પમુખસઙ્ઘસ્સ, નિય્યાદેત્વા પમોદિતા.

‘‘યત્થ યત્થૂપપજ્જામિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વાહસા;

દેવેસુ અગ્ગતં પત્તા, મનુસ્સેસુ તથેવ ચ.

‘‘ઇમસ્મિંયેવ કપ્પમ્હિ, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘ઉપટ્ઠાકો મહેસિસ્સ, તદા આસિ નરિસ્સરો;

કાસિરાજા કિકી નામ, બારાણસિપુરુત્તમે.

‘‘તસ્સાસું સત્ત ધીતરો, રાજકઞ્ઞા સુખેધિતા;

બુદ્ધોપટ્ઠાનનિરતા, બ્રહ્મચરિયં ચરિંસુ તા.

‘‘તાસં સહાયિકા હુત્વા, સીલેસુ સુસમાહિતા;

દત્વા દાનાનિ સક્કચ્ચં, અગારેવ વતં ચરિં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસૂપગા અહં.

‘‘તતો ચુતા યામમગં, તતોહં તુસિતં ગતા;

તતો ચ નિમ્માનરતિં, વસવત્તિપુરં ગતા.

‘‘યત્થ યત્થૂપપજ્જામિ, પુઞ્ઞકમ્મસમોહિતા;

તત્થ તત્થેવ રાજૂનં, મહેસિત્તમહારયિં.

‘‘તતો ચુતા મનુસ્સત્તે, રાજૂનં ચક્કવત્તિનં;

મણ્ડલીનઞ્ચ રાજૂનં, મહેસિત્તમકારયિં.

‘‘સમ્પત્તિમનુભોત્વાન, દેવેસુ માનુસેસુ ચ;

સબ્બત્થ સુખિતા હુત્વા, નેકજાતીસુ સંસરિં.

‘‘સો હેતુ સો પભવો, તમ્મૂલં સાવ સાસને ખન્તી;

તં પઠમસમોધાનં, તં ધમ્મરતાય નિબ્બાનં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં, ભવા સબ્બે સમૂહતા;

નાગીવ બન્ધનં છેત્વા, વિહરામિ અનાસવા.

‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સન્તિકે;

તિસ્સો વિજ્જા અનુપ્પત્તા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો, વિમોક્ખાપિ ચ અટ્ઠિમે;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન –

૪૫૦. ‘‘મન્તાવતિયા નગરે, રઞ્ઞો કોઞ્ચસ્સ અગ્ગમહેસિયા;

ધીતા આસિં સુમેધા, પસાદિતા સાસનકરેહિ.

૪૫૧. ‘‘સીલવતી ચિત્તકથા, બહુસ્સુતા બુદ્ધસાસને વિનિતા;

માતાપિતરો ઉપગમ્મ, ભણતિ ઉભયો નિસામેથ.

૪૫૨. ‘‘નિબ્બાનાભિરતાહં, અસસ્સતં ભવગતં યદિપિ દિબ્બં;

કિમઙ્ગં પન તુચ્છા કામા, અપ્પસ્સાદા બહુવિઘાતા.

૪૫૩. ‘‘કામા કટુકા આસી, વિસૂપમા યેસુ મુચ્છિતા બાલા;

તે દીઘરત્તં નિરયે, સમપ્પિતા હઞ્ઞન્તે દુક્ખિતા.

૪૫૪. ‘‘સોચન્તિ પાપકમ્મા, વિનિપાતે પાપવદ્ધિનો સદા;

કાયેન ચ વાચાય ચ, મનસા ચ અસંવુતા બાલા.

૪૫૫. ‘‘બાલા તે દુપ્પઞ્ઞા, અચેતના દુક્ખસમુદયોરુદ્ધા;

દેસેન્તે અજાનન્તા, ન બુજ્ઝરે અરિયસચ્ચાનિ.

૪૫૬. ‘‘સચ્ચાનિ ‘અમ્મ’બુદ્ધવરદેસિ, તાનિ તે બહુતરા અજાનન્તા યે;

અભિનન્દન્તિ ભવગતં, પિહેન્તિ દેવેસુ ઉપપત્તિં.

૪૫૭. ‘‘દેવેસુપિ ઉપપત્તિ, અસસ્સતા ભવગતે અનિચ્ચમ્હિ;

ન ચ સન્તસન્તિ બાલા, પુનપ્પુનં જાયિતબ્બસ્સ.

૪૫૮. ‘‘ચત્તારો વિનિપાતા, દુવે ચ ગતિયો કથઞ્ચિ લબ્ભન્તિ;

ન ચ વિનિપાતગતાનં, પબ્બજ્જા અત્થિ નિરયેસુ.

૪૫૯. ‘‘અનુજાનાથ મં ઉભયો, પબ્બજિતું દસબલસ્સ પાવચને;

અપ્પોસ્સુક્કા ઘટિસ્સં, જાતિમરણપ્પહાનાય.

૪૬૦. ‘‘કિં ભવગતે અભિનન્દિ, તેન કાયકલિના અસારેન;

ભવતણ્હાય નિરોધા, અનુજાનાથ પબ્બજિસ્સામિ.

૪૬૧. ‘‘બુદ્ધાનં ઉપ્પાદો, વિવજ્જિતો અક્ખણો ખણો લદ્ધો;

સીલાનિ બ્રહ્મચરિયં, યાવજીવં ન દૂસેય્યં.

૪૬૨. ‘‘એવં ભણતિ સુમેધા, માતાપિતરો ‘ન તાવ આહારં;

આહરિસ્સં ગહટ્ઠા, મરણવસં ગતાવ હેસ્સામિ’.

૪૬૩. ‘‘માતા દુક્ખિતા રોદતિ પિતા ચ;

અસ્સા સબ્બસો સમભિહતો;

ઘટેન્તિ સઞ્ઞાપેતું, પાસાદતલે છમાપતિતં.

૪૬૪. ‘‘ઉટ્ઠેહિ પુત્તક કિં સોચિ, તેન દિન્નાસિ વારણવતિમ્હિ;

રાજા અનીકરત્તો, અભિરૂપો તસ્સ ત્વં દિન્ના.

૪૬૫. ‘‘અગ્ગમહેસી ભવિસ્સસિ, અનિકરત્તસ્સ રાજિનો ભરિયા;

સીલાનિ બ્રહ્મચરિયં, પબ્બજ્જા દુક્કરા પુત્તક.

૪૬૬. ‘‘રજ્જે આણા ધનમિસ્સરિયં, ભોગા સુખા દહરિકાસિ;

ભુઞ્જાહિ કામભોગે, વારેય્યં હોતુ તે પુત્ત.

૪૬૭. ‘‘અથ ને ભણતિ સુમેધા, મા એદિસિકાનિ ભવગતમસારં;

પબ્બજ્જા વા હોહિતિ, મરણં વા મે ન ચેવ વારેય્યં.

૪૬૮. ‘‘કિમિવ પૂતિકાયમસુચિં, સવનગન્ધં ભયાનકં કુણપં;

અભિસંવિસેય્યં ભસ્તં, અસકિં પગ્ઘરિતં અસુચિપુણ્ણં.

૪૬૯. ‘‘કિમિવ તહં જાનન્તી, વિકૂલકં મંસસોણિતુપલિત્તં;

કિમિકુલલયં સકુણભત્તં, કળેવરં કિસ્સ દિયતીતિ.

૪૭૦. ‘‘નિબ્બુય્હતિ સુસાનં, અચિરં કાયો અપેતવિઞ્ઞાણો;

છુદ્ધો કળિઙ્ગરં વિય, જિગુચ્છમાનેહિ ઞાતીહિ.

૪૭૧. ‘‘છુદ્ધૂન નં સુસાને, પરભત્તં ન્હાયન્તિ જિગુચ્છન્તા;

નિયકા માતાપિતરો, કિં પન સાધારણા જનતા.

૪૭૨. ‘‘અજ્ઝોસિતા અસારે, કળેવરે અટ્ઠિન્હારુસઙ્ઘાતે;

ખેળસ્સુચ્ચારસ્સવપરિપુણ્ણે પૂતિકાયમ્હિ.

૪૭૩. ‘‘યો નં વિનિબ્ભુજિત્વા, અબ્ભન્તરમસ્સ બાહિરં કયિરા;

ગન્ધસ્સ અસહમાના, સકાપિ માતા જિગુચ્છેય્ય.

૪૭૪. ‘‘ખન્ધધાતુઆયતનં, સઙ્ખતં જાતિમૂલકં દુક્ખં;

યોનિસો અનુવિચિનન્તી, વારેય્યં કિસ્સ ઇચ્છેય્યં.

૪૭૫. ‘‘દિવસે દિવસે તિસત્તિ, સતાનિ નવનવા પતેય્યું કાયમ્હિ;

વસ્સસતમ્પિ ચ ઘાતો, સેય્યો દુક્ખસ્સ ચેવં ખયો.

૪૭૬. ‘‘અજ્ઝુપગચ્છે ઘાતં, યો વિઞ્ઞાયેવં સત્થુનો વચનં;

દીઘો તેસં સંસારો, પુનપ્પુનં હઞ્ઞમાનાનં.

૪૭૭. ‘‘દેવેસુ મનુસ્સેસુ ચ, તિરચ્છાનયોનિયા અસુરકાયે;

પેતેસુ ચ નિરયેસુ ચ, અપરિમિતા દિસ્સન્તે ઘાતા.

૪૭૮. ‘‘ઘાતા નિરયેસુ બહૂ, વિનિપાતગતસ્સ પીળિયમાનસ્સ;

દેવેસુપિ અત્તાણં, નિબ્બાનસુખા પરં નત્થિ.

૪૭૯. ‘‘પત્તા તે નિબ્બાનં, યે યુત્તા દસબલસ્સ પાવચને;

અપ્પોસ્સુક્કા ઘટેન્તિ, જાતિમરણપ્પહાનાય.

૪૮૦. ‘‘અજ્જેવ તાતભિનિક્ખમિસ્સં, ભોગેહિ કિં અસારેહિ;

નિબ્બિન્ના મે કામા, વન્તસમા તાલવત્થુકતા.

૪૮૧. ‘‘સા ચેવં ભણતિ પિતરમનીકરત્તો, ચ યસ્સ સા દિન્ના;

ઉપયાસિ વારણવતે, વારેય્યમુપટ્ઠિતે કાલે.

૪૮૨. ‘‘અથ અસિતનિચિતમુદુકે, કેસે ખગ્ગેન છિન્દિય સુમેધા;

પાસાદં પિદહિત્વા, પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિ.

૪૮૩. ‘‘સા ચ તહિં સમાપન્ના, અનીકરત્તો ચ આગતો નગરં;

પાસાદે ચ સુમેધા, અનિચ્ચસઞ્ઞં સુભાવેતિ.

૪૮૪. ‘‘સા ચ મનસિ કરોતિ, અનીકરત્તો ચ આરુહી તુરિતં;

મણિકનકભૂસિતઙ્ગો, કતઞ્જલી યાચતિ સુમેધં.

૪૮૫. ‘‘રજ્જે આણા ધનમિસ્સરિયં, ભોગા સુખા દહરિકાસિ;

ભુઞ્જાહિ કામભોગે, કામસુખા દુલ્લભા લોકે.

૪૮૬. ‘‘નિસ્સટ્ઠં તે રજ્જં, ભોગે ભુઞ્જસ્સુ દેહિ દાનાનિ;

મા દુમ્મના અહોસિ, માતાપિતરો તે દુક્ખિતા.

૪૮૭. ‘‘તં તં ભણતિ સુમેધા, કામેહિ અનત્થિકા વિગતમોહા;

મા કામે અભિનન્દિ, કામેસ્વાદીનવં પસ્સ.

૪૮૮. ‘‘ચાતુદ્દીપો રાજા, મન્ધાતા આસિ કામભોગિનમગ્ગો;

અતિત્તો કાલઙ્કતો, ન ચસ્સ પરિપૂરિતા ઇચ્છા.

૪૮૯. ‘‘સત્ત રતનાનિ વસ્સેય્ય, વુટ્ઠિમા દસદિસા સમન્તેન;

ન ચત્થિ તિત્તિ કામાનં, અતિત્તાવ મરન્તિ નરા.

૪૯૦. ‘‘અસિસૂનૂપમા કામા, કામા સપ્પસિરોપમા;

ઉક્કોપમા અનુદહન્તિ, અટ્ઠિકઙ્કલસન્નિભા.

૪૯૧. ‘‘અનિચ્ચા અધુવા કામા, બહુદુક્ખા મહાવિસા;

અયોગુળોવ સન્તત્તો, અઘમૂલા દુખપ્ફલા.

૪૯૨. ‘‘રુક્ખફલૂપમા કામા, મંસપેસૂપમા દુખા;

સુપિનોપમા વઞ્ચનિયા, કામા યાચિતકૂપમા.

૪૯૩. ‘‘સત્તિસૂલૂપમા કામા, રોગો ગણ્ડો અઘં નિઘં;

અઙ્ગારકાસુસદિસા, અઘમૂલં ભયં વધો.

૪૯૪. ‘‘એવં બહુદુક્ખા કામા, અક્ખાતા અન્તરાયિકા;

ગચ્છથ ન મે ભવગતે, વિસ્સાસો અત્થિ અત્તનો.

૪૯૫. ‘‘કિં મમ પરો કરિસ્સતિ, અત્તનો સીસમ્હિ ડય્હમાનમ્હિ;

અનુબન્ધે જરામરણે, તસ્સ ઘાતાય ઘટિતબ્બં.

૪૯૬. ‘‘દ્વારં અપાપુરિત્વાનહં, માતાપિતરો અનીકરત્તઞ્ચ;

દિસ્વાન છમં નિસિન્ને, રોદન્તે ઇદમવોચં.

૪૯૭. ‘‘દીઘો બાલાનં સંસારો, પુનપ્પુનઞ્ચ રોદતં;

અનમતગ્ગે પિતુ મરણે, ભાતુ વધે અત્તનો ચ વધે.

૪૯૮. ‘‘અસ્સુ થઞ્ઞં રુધિરં, સંસારં અનમતગ્ગતો સરથ;

સત્તાનં સંસરતં, સરાહિ અટ્ઠીનઞ્ચ સન્નિચયં.

૪૯૯. ‘‘સર ચતુરોદધી, ઉપનીતે અસ્સુથઞ્ઞરુધિરમ્હિ;

સર એકકપ્પમટ્ઠીનં, સઞ્ચયં વિપુલેન સમં.

૫૦૦. ‘‘અનમતગ્ગે સંસરતો, મહિં જમ્બુદીપમુપનીતં;

કોલટ્ઠિમત્તગુળિકા, માતા માતુસ્વેવ નપ્પહોન્તિ.

૫૦૧. ‘‘તિણકટ્ઠસાખાપલાસં, ઉપનીતં અનમતગ્ગતો સર;

ચતુરઙ્ગુલિકા ઘટિકા, પિતુપિતુસ્વેવ નપ્પહોન્તિ.

૫૦૨. ‘‘સર કાણકચ્છપં પુબ્બસમુદ્દે, અપરતો ચ યુગછિદ્દં;

સિરં તસ્સ ચ પટિમુક્કં, મનુસ્સલાભમ્હિ ઓપમ્મં.

૫૦૩. ‘‘સર રૂપં ફેણપિણ્ડોપમસ્સ, કાયકલિનો અસારસ્સ;