૧. સુભાજીવકમ્બવનિકાથેરીગાથાવણ્ણના

તિંસનિપાતે જીવકમ્બવનં રમ્મન્તિઆદિકા સુભાય જીવકમ્બવનિકાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી, સમ્ભાવિતકુસલમૂલા અનુક્કમેન પરિબ્રૂહિતવિમોક્ખસમ્ભારા પરિપક્કઞાણા હુત્વા, ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, સુભાતિસ્સા નામમહોસિ. તસ્સા કિર સરીરાવયવા સોભનવણ્ણયુત્તા અહેસું, તસ્મા સુભાતિ અન્વત્થમેવ નામં જાતં. સા સત્થુ રાજગહપ્પવેસને પટિલદ્ધસદ્ધા ઉપાસિકા હુત્વા અપરભાગે સંસારે જાતસંવેગા કામેસુ આદીનવં દિસ્વા નેક્ખમ્મઞ્ચ ખેમતો સલ્લક્ખન્તી મહાપજાપતિયા ગોતમિયા સન્તિકે પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી કતિપાહેનેવ અનાગામિફલે પતિટ્ઠાસિ.

અથ નં એકદિવસં અઞ્ઞતરો રાજગહવાસી ધુત્તપુરિસો તરુણો પઠમયોબ્બને ઠિતો જીવકમ્બવને દિવાવિહારાય ગચ્છન્તિં દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા મગ્ગં ઓવરન્તો કામેહિ નિમન્તેસિ. સા તસ્સ નાનપ્પકારેહિ કામાનં આદીનવં અત્તનો ચ નેક્ખમ્મજ્ઝાસયં પવેદેન્તી ધમ્મં કથેસિ. સો ધમ્મકથં સુત્વાપિ ન પટિક્કમતિ, નિબન્ધતિયેવ. થેરી નં અત્તનો વચને અતિટ્ઠન્તં અક્ખિમ્હિ ચ અભિરત્તં દિસ્વા, ‘‘હન્દ, તયા સમ્ભાવિતં અક્ખિ’’ન્તિ અત્તનો એકં અક્ખિં ઉપ્પાટેત્વા તસ્સ ઉપનેસિ. તતો સો પુરિસો સન્તાસો સંવેગજાતો તત્થ વિગતરાગોવ હુત્વા થેરિં ખમાપેત્વા ગતો. થેરી સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થુનો સહ દસ્સનેનેવસ્સા અક્ખિ પટિપાકતિકં અહોસિ. તતો સા બુદ્ધગતાય પીતિયા નિરન્તરં ફુટા હુત્વા અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સા ચિત્તાચારં ઞત્વા ધમ્મં દેસેત્વા અગ્ગમગ્ગત્થાય કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સા પીતિં વિક્ખમ્ભેત્વા તાવદેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તં પન પત્વા ફલસુખેન નિબ્બાનસુખેન વિહરન્તી અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા અત્તના તેન ચ ધુત્તપુરિસેન વુત્તગાથા ઉદાનવસેન –

૩૬૮. ‘‘જીવકમ્બવનં રમ્મં, ગચ્છન્તિં ભિક્ખુનિં સુભં;

ધુત્તકો સન્નિવારેસિ, તમેનં અબ્રવી સુભા.

૩૬૯. ‘‘કિં તે અપરાધિતં મયા, યં મં ઓવરિયાન તિટ્ઠસિ;

ન હિ પબ્બજિતાય આવુસો, પુરિસો સમ્ફુસનાય કપ્પતિ.

૩૭૦. ‘‘ગરુકે મમ સત્થુસાસને, યા સિક્ખા સુગતેન દેસિતા;

પરિસુદ્ધપદં અનઙ્ગણં, કિં મં ઓવરિયાન તિટ્ઠસિ.

૩૭૧. ‘‘આવિલચિત્તો અનાવિલં, સરજો વીતરજં અનઙ્ગણં;

સબ્બત્થ વિમુત્તમાનસં, કિં મં ઓવરિયાન તિટ્ઠસિ.

૩૭૨. ‘‘દહરા ચ અપાપિકા ચસિ, કિં તે પબ્બજ્જા કરિસ્સતિ;

નિક્ખિપ કાસાયચીવરં, એહિ રમામ સુપુપ્ફિતે વને.

૩૭૩. ‘‘મધુરઞ્ચ પવન્તિ સબ્બસો, કુસુમરજેન સમુટ્ઠિતા દુમા;

પઠમવસન્તો સુખો ઉતુ, એહિ રમામ સુપુપ્ફિતે વને.

૩૭૪. ‘‘કુસુમિતસિખરા ચ પાદપા, અભિગજ્જન્તિવ માલુતેરિતા;

કા તુય્હં રતિ ભવિસ્સતિ, યદિ એકા વનમોગહિસ્સસિ.

૩૭૫. ‘‘વાળમિગસઙ્ઘસેવિતં, કુઞ્જરમત્તકરેણુલોળિતં;

અસહાયિકા ગન્તુમિચ્છસિ, રહિતં ભિંસનકં મહાવનં.

૩૭૬. ‘‘તપનીયકતાવ ધીતિકા, વિચરસિ ચિત્તલતેવ અચ્છરા;

કાસિકસુખુમેહિ વગ્ગુભિ, સોભસી સુવસનેહિ નૂપમે.

૩૭૭. ‘‘અહં તવ વસાનુગો સિયં, યદિ વિહરેમસે કાનનન્તરે;

ન હિ મત્થિ તયા પિયત્તરો, પાણો કિન્નરિમન્દલોચને.

૩૭૮. ‘‘યદિ મે વચનં કરિસ્સસિ, સુખિતા એહિ અગારમાવસ;

પાસાદનિવાતવાસિની, પરિકમ્મં તે કરોન્તુ નારિયો.

૩૭૯. ‘‘કાસિકસુખુમાનિ ધારય, અભિરોપેહિ ચ માલવણ્ણકં;

કઞ્ચનમણિમુત્તકં બહું, વિવિધં આભરણં કરોમિ તે.

૩૮૦. ‘‘સુધોતરજપચ્છદં સુભં, ગોનકતૂલિકસન્થતં નવં;

અભિરુહ સયનં મહારહં, ચન્દનમણ્ડિતસારગન્ધિકં.

૩૮૧. ‘‘ઉપ્પલં ચુદકા સમુગ્ગતં, યથા તં અમનુસ્સસેવિતં;

એવં ત્વં બ્રહ્મચારિની, સકેસઙ્ગેસુ જરં ગમિસ્સસિ.

૩૮૨. ‘‘કિં તે ઇધ સારસમ્મતં, કુણપપૂરમ્હિ સુસાનવડ્ઢને;

ભેદનધમ્મે કળેવરે, યં દિસ્વા વિમનો ઉદિક્ખસિ.

૩૮૩. ‘‘અક્ખીનિ ચ તૂરિયારિવ, કિન્નરિયારિવ પબ્બતન્તરે;

તવ મે નયનાનિ દક્ખિય, ભિય્યો કામરતી પવડ્ઢતિ.

૩૮૪. ‘‘ઉપ્પલસિખરોપમાનિ તે, વિમલે હાટકસન્નિભે મુખે;

તવ મે નયનાનિ દક્ખિય, ભિય્યો કામગુણો પવડ્ઢતિ.

૩૮૫. ‘‘અપિ દૂરગતા સરમ્હસે, આયતપમ્હે વિસુદ્ધદસ્સને;

ન હિ મત્થિ તયા પિયત્તરો, નયના કિન્નરિમન્દલોચને.

૩૮૬. ‘‘અપથેન પયાતુમિચ્છસિ, ચન્દં કીળનકં ગવેસસિ;

મેરું લઙ્ઘેતુમિચ્છસિ, યો ત્વં બુદ્ધસુતં મગ્ગયસિ.

૩૮૭. ‘‘નત્થિ હિ લોકે સદેવકે, રાગો યત્થપિ દાનિ મે સિયા;

નપિ નં જાનામિ કીરિસો, અથ મગ્ગેન હતો સમૂલકો.

૩૮૮. ‘‘ઇઙ્ગાલકુયાવ ઉજ્ઝિતો, વિસપત્તોરિવ અગ્ગિતો કતો;

નપિ નં પસ્સામિ કીરિસો, અથ મગ્ગેન હતો સમૂલકો.

૩૮૯. ‘‘યસ્સા સિયા અપચ્ચવેક્ખિતં, સત્થા વા અનુપાસિતો સિયા;

ત્વં તાદિસિકં પલોભય, જાનન્તિં સો ઇમં વિહઞ્ઞસિ.

૩૯૦. ‘‘મય્હઞ્હિ અક્કુટ્ઠવન્દિતે, સુખદુક્ખે ચ સતી ઉપટ્ઠિતા;

સઙ્ખતમસુભન્તિ જાનિય, સબ્બત્થેવ મનો ન લિમ્પતિ.

૩૯૧. ‘‘સાહં સુગતસ્સ સાવિકા, મગ્ગટ્ઠઙ્ગિકયાનયાયિની;

ઉદ્ધટસલ્લા અનાસવા, સુઞ્ઞાગારગતા રમામહં.

૩૯૨. ‘‘દિટ્ઠા હિ મયા સુચિત્તિતા, સોમ્ભા દારુકપિલ્લકાનિ વા;

તન્તીહિ ચ ખીલકેહિ ચ, વિનિબદ્ધા વિવિધં પનચ્ચકા.

૩૯૩. ‘‘તમ્હુદ્ધટે તન્તિખીલકે, વિસ્સટ્ઠે વિકલે પરિક્રિતે;

ન વિન્દેય્ય ખણ્ડસો કતે, કિમ્હિ તત્થ મનં નિવેસયે.

૩૯૪. ‘‘તથૂપમા દેહકાનિ મં, તેહિ ધમ્મેહિ વિના ન વત્તન્તિ;

ધમ્મેહિ વિના ન વત્તતિ, કિમ્હિ તત્થ મનં નિવેસયે.

૩૯૫. ‘‘યથા હરિતાલેન મક્ખિતં, અદ્દસ ચિત્તિકં ભિત્તિયા કતં;

તમ્હિ તે વિપરીતદસ્સનં, સઞ્ઞા માનુસિકા નિરત્થિકા.

૩૯૬. ‘‘માયં વિય અગ્ગતો કતં, સુપિનન્તેવ સુવણ્ણપાદપં;

ઉપગચ્છસિ અન્ધ રિત્તકં, જનમજ્ઝેરિવ રુપ્પરૂપકં.

૩૯૭. ‘‘વટ્ટનિરિવ કોટરોહિતા, મજ્ઝે પુબ્બુળકા સઅસ્સુકા;

પીળકોળિકા ચેત્થ જાયતિ, વિવિધા ચક્ખુવિધા ચ પિણ્ડિતા.

૩૯૮. ‘‘ઉપ્પાટિય ચારુદસ્સના, ન ચ પજ્જિત્થ અસઙ્ગમાનસા;

હન્દ તે ચક્ખું હરસ્સુ તં, તસ્સ નરસ્સ અદાસિ તાવદે.

૩૯૯. ‘‘તસ્સ ચ વિરમાસિ તાવદે, રાગો તત્થ ખમાપયી ચ નં;

સોત્થિ સિયા બ્રહ્મચારિની, ન પુનો એદિસકં ભવિસ્સતિ.

૪૦૦. ‘‘આસાદિય એદિસં જનં, અગ્ગિં પજ્જલિતંવ લિઙ્ગિય;

ગણ્હિય આસીવિસં વિય, અપિ નુ સોત્થિ સિયા ખમેહિ નો.

૪૦૧. ‘‘મુત્તા ચ તતો સા ભિક્ખુની, અગમી બુદ્ધવરસ્સ સન્તિકં;

પસ્સિય વરપુઞ્ઞલક્ખણં, ચક્ખુ આસિ યથા પુરાણક’’ન્તિ. –

ઇમા ગાથા પચ્ચુદાહાસિ.

તત્થ જીવકમ્બવનન્તિ જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવનં. રમ્મન્તિ રમણીયં. તં કિર ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા છાયૂદકસમ્પત્તિયા ચ રુક્ખાનં રોપિતાકારેન અતિવિય મનુઞ્ઞં મનોરમં. ગચ્છન્તિન્તિ અમ્બવનં ઉદ્દિસ્સ ગતં, દિવાવિહારાય ઉપગચ્છન્તિં. સુભન્તિ એવંનામિકં. ધુત્તકોતિ ઇત્થિધુત્તો. રાજગહવાસી કિરેકો મહાવિભવસ્સ સુવણ્ણકારસ્સ પુત્તો યુવા અભિરૂપો ઇત્થિધુત્તો પુરિસો મત્તો વિચરતિ. સો તં પટિપથે દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તો મગ્ગં ઉપરુન્ધિત્વા અટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘ધુત્તકો સન્નિવારેસી’’તિ, મમ ગમનં નિસેધેસીતિ અત્થો. તમેનં અબ્રવી સુભાતિ તમેનં નિવારેત્વા ઠિતં ધુત્તં સુભા ભિક્ખુની કથેસિ. એત્થ ચ ‘‘ગચ્છન્તિં ભિક્ખુનિં સુભં, અબ્રવિ સુભા’’તિ ચ અત્તાનમેવ થેરી અઞ્ઞં વિય કત્વા વદતિ. થેરિયા વુત્તગાથાનં સમ્બન્ધદસ્સનવસેન સઙ્ગીતિકારેહિ અયં ગાથા વુત્તા.

‘‘અબ્રવી સુભા’’તિ વત્વા તસ્સા વુત્તાકારદસ્સનત્થં આહ ‘‘કિં તે અપરાધિત’’ન્તિઆદિ. તત્થ કિં તે અપરાધિતં મયાતિ કિં તુય્હં, આવુસો, મયા અપરદ્ધં. યં મં ઓવરિયાન તિટ્ઠસીતિ યેન અપરાધેન મં ગચ્છન્તિં ઓવરિત્વા ગમનં નિસેધેત્વા તિટ્ઠસિ, સો નત્થેવાતિ અધિપ્પાયો. અથ ઇત્થીતિસઞ્ઞાય એવં પટિપજ્જસિ, એવમ્પિ ન યુત્તન્તિ દસ્સેન્તી આહ – ‘‘ન હિ પબ્બજિતાય, આવુસો, પુરિસો સમ્ફુસનાય કપ્પતી’’તિ, આવુસો સુવણ્ણકારપુત્ત, લોકિયચારિત્તેનપિ પુરિસસ્સ પબ્બજિતાનં સમ્ફુસનાય ન કપ્પતિ, પબ્બજિતાય પન પુરિસો તિરચ્છાનગતોપિ સમ્ફુસનાય ન કપ્પતિ, તિટ્ઠતુ તાવ પુરિસફુસના, રાગવસેનસ્સા નિસ્સગ્ગિયેન પુરિસસ્સ નિસ્સગ્ગિયસ્સાપિ ફુસના ન કપ્પતેવ.

તેનાહ ‘‘ગરુકે મમ સત્થુસાસને’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – ગરુકે પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકાતબ્બે મય્હં સત્થુ સાસને યા સિક્ખા ભિક્ખુનિયો ઉદ્દિસ્સ સુગતેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન દેસિતા પઞ્ઞત્તા. તાહિ પરિસુદ્ધપદં પરિસુદ્ધકુસલકોટ્ઠાસં, રાગાદિઅઙ્ગણાનં સબ્બસો અભાવેન અનઙ્ગણં, એવંભૂતં મં ગચ્છન્તિં કેન કારણેન આવરિત્વા તિટ્ઠસીતિ.

આવિલચિત્તોતિ ચિત્તસ્સ આવિલભાવકરાનં કામવિતક્કાદીનં વસેન આવિલચિત્તો, ત્વં તદભાવતો અનાવિલં, રાગરજાદીનં વસેન સરજો, સાઙ્ગણો તદભાવતો વીતરજં અનઙ્ગણં સબ્બત્થ ખન્ધપઞ્ચકે સમુચ્છેદવિમુત્તિયા વિમુત્તમાનસં, મં કસ્મા ઓવરિત્વા તિટ્ઠસીતિ?

એવં થેરિયા વુત્તે ધુત્તકો અત્તનો અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો ‘‘દહરા ચા’’તિઆદિના દસ ગાથા અભાસિ. તત્થ દહરાતિ તરુણી પઠમે યોબ્બને ઠિતા. અપાપિકા ચસીતિ રૂપેન અલામિકા ચ અસિ, ઉત્તમરૂપધરા ચાહોસીતિ અધિપ્પાયો. કિં તે પબ્બજ્જા કરિસ્સતીતિ તુય્હં એવં પઠમવયે ઠિતાય રૂપસમ્પન્નાય પબ્બજ્જા કિં કરિસ્સતિ, વુડ્ઢાય બીભચ્છરૂપાય વા પબ્બજિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન વદતિ. નિક્ખિપાતિ છડ્ડેહિ. ‘‘ઉક્ખિપા’’તિ વા પાઠો, અપનેહીતિ અત્થો.

મધુરન્તિ સુભં, સુગન્ધન્તિ અત્થો. પવન્તીતિ વાયન્તિ. સબ્બસોતિ સમન્તતો. કુસુમરજેન સમુટ્ઠિતા દુમાતિ ઇમે રુક્ખા મન્દવાતેન સમુટ્ઠહમાનકુસુમરેણુજાતેન અત્તનો કુસુમરજેન સયં સમુટ્ઠિતા વિય હુત્વા સમન્તતો સુરભી વાયન્તિ. પઠમવસન્તો સુખો ઉતૂતિ અયં પઠમો વસન્તમાસો સુખસમ્ફસ્સો ચ ઉતુ વત્તતીતિ અત્થો.

કુસુમિતસિખરાતિ સુપુપ્ફિતગ્ગા. અભિગજ્જન્તિવ માલુતેરિતાતિ વાતેન સઞ્ચલિતા અભિગજ્જન્તિવ અભિત્થનિતા વિય તિટ્ઠન્તિ. યદિ એકા વનમોગહિસ્સસીતિ સચે ત્વં એકિકા વનમોગાહિસ્સસિ, કા નામ તે તત્થ રતિ ભવિસ્સતીતિ અત્તના બદ્ધસુખાભિરત્તત્તા એવમાહ.

વાળમિગસઙ્ઘસેવિતન્તિ સીહબ્યગ્ઘાદિવાળમિગસમૂહેહિ તત્થ તત્થ ઉપસેવિતં. કુઞ્જરમત્તકરેણુલોળિતન્તિ મત્તકુઞ્જરેહિ હત્થિનીહિ ચ મિગાનં ચિત્તતાપનેન રુક્ખગચ્છાદીનં સાખાભઞ્જનેન ચ આલોળિતપદેસં. કિઞ્ચાપિ તસ્મિં વને ઈદિસં તદા નત્થિ, વનં નામ એવરૂપન્તિ તં ભિંસાપેતુકામો એવમાહ. રહિતન્તિ જનરહિતં વિજનં. ભિંસનકન્તિ ભયજનકં.

તપનીયકતાવ ધીતિકાતિ રત્તસુવણ્ણેન વિચરિતા ધીતલિકા વિય સુકુસલેન યન્તાચરિયેન યન્તયોગવસેન સજ્જિતા સુવણ્ણપટિમા વિય વિચરસિ, ઇદાનેવ ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચરસિ. ચિત્તલતેવ અચ્છરાતિ ચિત્તલતાનામકે ઉય્યાને દેવચ્છરા વિય. કાસિકસુખુમેહીતિ કાસિરટ્ઠે ઉપ્પન્નેહિ અતિવિય સુખુમેહિ. વગ્ગુભીતિ સિનિદ્ધમટ્ઠેહિ. સોભસી સુવસનેહિ નૂપમેતિ નિવાસનપારુપનવત્થેહિ અનુપમે ઉપમારહિતે ત્વં ઇદાનિ મે વસાનુગો સોભસીતિ ભાવિનં અત્તનો અધિપ્પાયવસેન એકન્તિકં વત્તમાનં વિય કત્વા વદતિ.

અહં તવ વસાનુગો સિયન્તિ અહમ્પિ તુય્હં વસાનુગો કિંકારપટિસ્સાવી ભવેય્યં. યદિ વિહરેમસે કાનનન્તરેતિ યદિ મયં ઉભોપિ વનન્તરે સહ વસામ રમામ. ન હિ મત્થિ તયા પિયત્તરોતિ વસાનુગભાવસ્સ કારણમાહ. પાણોતિ સત્તો, અઞ્ઞો કોચિપિ સત્તો તયા પિયતરો મય્હં ન હિ અત્થીતિ અત્થો. અથ વા પાણોતિ અત્તનો જીવિતં સન્ધાય વદતિ, મય્હં જીવિતં તયા પિયતરં ન હિ અત્થીતિ અત્થો. કિન્નરિમન્દલોચનેતિ કિન્નરિયા વિય મન્દપુથુવિલોચને.

યદિ મે વચનં કરિસ્સસિ, સુખિતા એહિ અગારમાવસાતિ સચે ત્વં મમ વચનં કરિસ્સસિ, એકાસનં એકસેય્યં બ્રહ્મચરિયદુક્ખં પહાય એહિ કામભોગેહિ સુખિતા હુત્વા અગારં અજ્ઝાવસ. ‘‘સુખિતા હેતિ અગારમાવસન્તી’’તિ કેચિ પઠન્તિ, તેસં સુખિતા ભવિસ્સતિ, અગારં અજ્ઝાવસન્તીતિ અત્થો. પાસાદનિવાતવાસિનીતિ નિવાતેસુ પાસાદેસુ વાસિની. ‘‘પાસાદવિમાનવાસિની’’તિ ચ પાઠો, વિમાનસદિસેસુ પાસાદેસુ વાસિનીતિ અત્થો. પરિકમ્મન્તિ વેય્યાવચ્ચં.

ધારયાતિ પરિદહ, નિવાસેહિ ચેવ ઉત્તરિયઞ્ચ કરોહિ. અભિરોપેહીતિ મણ્ડનવિભૂસનવસેન વા સરીરં આરોપય, અલઙ્કરોહીતિ અત્થો. માલવણ્ણકન્તિ માલઞ્ચેવ ગન્ધવિલેપનઞ્ચ. કઞ્ચનમણિમુત્તકન્તિ કઞ્ચનેન મણિમુત્તાહિ ચ યુત્તં, સુવણ્ણમયમણિમુત્તાહિ ખચિતન્તિ અત્થો. બહુન્તિ હત્થૂપગાદિભેદતો બહુપ્પકારં. વિવિધન્તિ કરણવિકતિયા નાનાવિધં.

સુધોતરજપચ્છદન્તિ સુધોતતાય પવાહિતરજં ઉત્તરચ્છદં. સુભન્તિ સોભનં. ગોનકતૂલિકસન્થતન્તિ દીઘલોમકાળકોજવેન ચેવ હંસલોમાદિપુણ્ણાય તૂલિકાય ચ સન્થતં. નવન્તિ અભિનવં. મહારહન્તિ મહગ્ઘં. ચન્દનમણ્ડિતસારગન્ધિકન્તિ ગોસીસકાદિસારચન્દનેન મણ્ડિતતાય સુરભિગન્ધિકં, એવરૂપં સયનમારુહ, તં આરુહિત્વા યથાસુખં સયાહિ ચેવ નિસીદ ચાતિ અત્થો.

ઉપ્પલં ચુદકા સમુગ્ગતન્તિ ચ-કારો નિપાતમત્તં, ઉદકતો ઉગ્ગતં ઉટ્ઠિતં અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતં સુફુલ્લમુપ્પલં. યથા તં અમનુસ્સસેવિતન્તિ તઞ્ચ રક્ખસપરિગ્ગહિતાય પોક્ખરણિયા જાતત્તા નિમ્મનુસ્સેહિ સેવિતં કેનચિ અપરિભુત્તમેવ ભવેય્ય. એવં ત્વં બ્રહ્મચારિનીતિ એવમેવ તં સુટ્ઠુ ફુલ્લમુપ્પલં વિય તુવં બ્રહ્મચારિની. સકેસઙ્ગેસુ અત્તનો સરીરાવયવેસુ કેનચિ અપરિભુત્તેસુયેવ જરં ગમિસ્સસિ, મુધાયેવ જરાજિણ્ણા ભવિસ્સસિ.

એવં ધુત્તકેન અત્તનો અધિપ્પાયે પકાસિતે થેરી સરીરસભાવવિભાવનેન તં તત્થ વિચ્છિન્દેન્તી ‘‘કિં તે ઇધા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – આવુસો સુવણ્ણકારપુત્ત, કેસાદિકુણપપૂરે એકન્તેન ભેદનધમ્મે સુસાનવડ્ઢને, ઇધ ઇમસ્મિં કાયસઞ્ઞિતે અસુચિકળેવરે કિં નામ તવ સારન્તિ સમ્મતં સમ્ભાવિતં, યં દિસ્વા વિમનો અઞ્ઞતરસ્મિં આરમ્મણે વિગતમનસઙ્કપ્પો, એત્થેવ વા અવિમનો સોમનસ્સિકો હુત્વા ઉદિક્ખસિ, તં મય્હં કથેહીતિ.

તં સુત્વા ધુત્તકો કિઞ્ચાપિ તસ્સા રૂપં ચાતુરિયસોભિતં, પઠમદસ્સનતો પન પટ્ઠાય યસ્મિં દિટ્ઠિપાતે પટિબદ્ધચિત્તો, તમેવ અપદિસન્તો ‘‘અક્ખીનિ ચ તૂરિયારિવા’’તિઆદિમાહ. કામઞ્ચાયં થેરી સુટ્ઠુ સંયતતાય સન્તિન્દ્રિયા, તાય થિરવિપ્પસન્નસોમ્મસન્તનયનનિપાતેસુ કમ્માનુભાવનિપ્ફન્નેસુ પસન્નપઞ્ચપ્પસાદપટિમણ્ડિતેસુ નયનેસુ લબ્ભમાને પભાવિસિટ્ઠચાતુરિયે દિટ્ઠિપાતે, યસ્મા સયં ચરિતહાવભાવવિલાસાદિપરિકપ્પવઞ્ચિતો સો ધુત્તો જાતો, તસ્માસ્સ દિટ્ઠિરાગો સવિસેસં વેપુલ્લં અગમાસિ. તત્થ અક્ખીનિ ચ તૂરિયારિવાતિ તૂરિ વુચ્ચતિ મિગી, ચ-સદ્દો નિપાતમત્તં, મિગચ્છાપાય વિય તે અક્ખીનીતિ અત્થો. ‘‘કોરિયારિવા’’તિ વા પાળિ, કુઞ્ચકારકુક્કુટિયાતિ વુત્તં હોતિ. કિન્નરિયારિવ પબ્બતન્તરેતિ પબ્બતકુચ્છિયં વિચરમાનાય કિન્નરિવનિતાય વિય ચ તે અક્ખીનીતિ અત્થો. તવ મે નયનાનિ દક્ખિયાતિ તવ વુત્તગુણવિસેસાનિ નયનાનિ દિસ્વા, ભિય્યો ઉપરૂપરિ મે કામાભિરતિ પવડ્ઢતિ.

ઉપ્પલસિખરોપમાનિ તેતિ રત્તુપ્પલઅગ્ગસદિસાનિ પમ્હાનિ તવ. વિમલેતિ નિમ્મલે. હાટકસન્નિભેતિ કઞ્ચનરૂપકસ્સ મુખસદિસે તે મુખે, નયનાનિ દક્ખિયાતિ યોજના.

અપિ દૂરગતાતિ દૂરં ઠાનં ગતાપિ. સરમ્હસેતિ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અચિન્તેત્વા તવ નયનાનિ એવ અનુસ્સરામિ. આયતપમ્હેતિ દીઘપખુમે. વિસુદ્ધદસ્સનેતિ નિમ્મલલોચને. ન હિ મત્થિ તયા પિયત્તરો નયનાતિ તવ નયનતો અઞ્ઞો કોચિ મય્હં પિયતરો નત્થિ. તયાતિ હિ સામિઅત્થે એવ કરણવચનં.

એવં ચક્ખુસમ્પત્તિયા ઉમ્માદિતસ્સ વિય તં તં વિપ્પલપતો તસ્સ પુરિસસ્સ મનોરથં વિપરિવત્તેન્તી થેરી ‘‘અપથેના’’તિઆદિના દ્વાદસ ગાથા અભાસિ. તત્થ અપથેન પયાતુમિચ્છસીતિ, આવુસો સુવણ્ણકારપુત્ત, સન્તે અઞ્ઞસ્મિં ઇત્થિજને યો ત્વં બુદ્ધસુતં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઓરસધીતરં મં મગ્ગયસિ પત્થેસિ, સો ત્વં સન્તે ખેમે ઉજુમગ્ગે અપથેન કણ્ટકનિવુતેન સભયેન કુમ્મગ્ગેન પયાતુમિચ્છસિ પટિપજ્જિતુકામોસિ, ચન્દં કીળનકં ગવેસસિ ચન્દમણ્ડલં કીળાગોળકં કાતુકામોસિ, મેરું લઙ્ઘેતુમિચ્છસિ ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સુબ્બેધં સિનેરુપબ્બતરાજં લઙ્ઘયિત્વા અપરભાગે ઠાતુકામોસિ, સો ત્વં મં બુદ્ધસુતં મગ્ગયસીતિ યોજના.

ઇદાનિ તસ્સ અત્તનો અવિસયભાવં પત્થનાય ચ વિઘાતાવહતં દસ્સેતું ‘‘નત્થી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રાગો યત્થપિ દાનિ મે સિયાતિ યત્થ ઇદાનિ મે રાગો સિયા ભવેય્ય, તં આરમ્મણં સદેવકે લોકે નત્થિ એવ. નપિ નં જાનામિ કીરિસોતિ નં રાગં કીરિસોતિપિ ન જાનામિ. અથ મગ્ગેન હતો સમૂલકોતિ અથાતિ નિપાતમત્તં. અયોનિસોમનસિકારસઙ્ખાતેન મૂલેન સમૂલકો રાગો અરિયમગ્ગેન હતો સમુગ્ઘાતિતો.

ઇઙ્ગાલકુયાતિ અઙ્ગારકાસુયા. ઉજ્ઝિતોતિ વાતુક્ખિત્તો વિય યો કોચિ, દહનિયા ઇન્ધનં વિયાતિ અત્થો. વિસપત્તોરિવાતિ વિસગતભાજનં વિય. અગ્ગિતો કતોતિ અગ્ગિતો અઙ્ગારતો અપગતો કતો, વિસસ્સ લેસમ્પિ અસેસેત્વા અપનીતો વિનાસિતોતિ અત્થો.

યસ્સા સિયા અપચ્ચવેક્ખિતન્તિ યસ્સા ઇત્થિયા ઇદં ખન્ધપઞ્ચકં ઞાણેન અપ્પટિવેક્ખિતં અપરિઞ્ઞાતં સિયા. સત્તા વા અનુસાસિતો સિયાતિ સત્તા વા ધમ્મસરીરસ્સ અદસ્સનેન યસ્સા ઇત્થિયા અનનુસાસિતો સિયા. ત્વં તાદિસિકં પલોભયાતિ, આવુસો, ત્વં તથારૂપં અપરિમદ્દિતસઙ્ખારં અપચ્ચવેક્ખિતલોકુત્તરધમ્મં કામેહિ પલોભય ઉપગચ્છ. જાનન્તિં સો ઇમં વિહઞ્ઞસીતિ સો ત્વં પવત્તિં નિવત્તિઞ્ચ યાથાવતો જાનન્તિં પટિવિદ્ધસચ્ચં ઇમં સુભં ભિક્ખુનિં આગમ્મ વિહઞ્ઞસિ, સમ્પતિ આયતિઞ્ચ વિઘાતં દુક્ખં આપજ્જસિ.

ઇદાનિસ્સ વિઘાતાપત્તિતં કારણવિભાવનેન દસ્સેન્તી ‘‘મય્હં હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ હીતિ હેતુઅત્થે નિપાતો. અક્કુટ્ઠવન્દિતેતિ અક્કોસે વન્દનાય ચ. સુખદુક્ખેતિ સુખે ચ દુક્ખે ચ, ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિસયસમાયોગે વા. સતી ઉપટ્ઠિતાતિ પચ્ચવેક્ખણયુત્તા સતિ સબ્બકાલં ઉપટ્ઠિતા. સઙ્ખતમસુભન્તિ જાનિયાતિ તેભૂમકં સઙ્ખારગતં કિલેસાસુચિપગ્ઘરણેન અસુભન્તિ ઞત્વા. સબ્બત્થેવાતિ સબ્બસ્મિંયેવ ભવત્તયે મય્હં મનો તણ્હાલેપાદિના ન ઉપલિમ્પતિ.

મગ્ગટ્ઠઙ્ગિકયાનયાયિનીતિ અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગસઙ્ખાતેન અરિયયાનેન નિબ્બાનપુરં યાયિની ઉપગતા. ઉદ્ધટસલ્લાતિ અત્તનો સન્તાનતો સમુદ્ધટરાગાદિસલ્લા.

સુચિત્તિતાતિ હત્થપાદમુખાદિઆકારેન સુટ્ઠુ ચિત્તિતા વિરચિતા. સોમ્ભાતિ સુમ્ભકા. દારુકપિલ્લકાનિ વાતિ દારુદણ્ડાદીહિ ઉપરચિતરૂપકાનિ. તન્તીહીતિ ન્હારુસુત્તકેહિ. ખીલકેહીતિ હત્થપાદપિટ્ઠિકણ્ણાદિઅત્થાય ઠપિતદણ્ડેહિ. વિનિબદ્ધાતિ વિવિધેનાકારેન બદ્ધા. વિવિધં પનચ્ચકાતિ યન્તસુત્તાદીનં અઞ્છનવિસ્સજ્જનાદિના પટ્ઠપિતનચ્ચકા, પનચ્ચન્તા વિય દિટ્ઠાતિ યોજના.

તમ્હુદ્ધટે તન્તિખીલકેતિ સન્નિવેસવિસિટ્ઠરચનાવિસેસયુત્તં ઉપાદાય રૂપકસમઞ્ઞા તમ્હિ તન્તિમ્હિ ખીલકે ચ ઠાનતો ઉદ્ધટે બન્ધન્તો વિસ્સટ્ઠે, વિસું કરણેન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિકલે, તહિં તહિં ખિપનેન પરિક્રિતે વિકિરિતે. ન વિન્દેય્ય ખણ્ડસો કતેતિ પોત્થકરૂપસ્સ અવયવે ખણ્ડાખણ્ડિતે કતે પોત્થકરૂપં ન વિન્દેય્ય, ન ઉપલભેય્ય. એવં સન્તે કિમ્હિ તત્થ મનં નિવેસયે તસ્મિં પોત્થકરૂપાવયવે કિમ્હિ કિં ખાણુકે, ઉદાહુ રજ્જુકે, મત્તિકાપિણ્ડાદિકે વા મનં મનસઞ્ઞં નિવેસેય્ય, વિસઙ્ખારે અવયવે સા સઞ્ઞા કદાચિપિ નપતેય્યાતિ અત્થો.

તથૂપમાતિ તંસદિસા તેન પોત્થકરૂપેન સદિસા. કિન્તિ ચે આહ ‘‘દેહકાની’’તિઆદિ. તત્થ દેહકાનીતિ હત્થપાદમુખાદિદેહાવયવા. મન્તિ મે પટિબદ્ધા ઉપટ્ઠહન્તિ. તેહિ ધમ્મેહીતિ તેહિ પથવિઆદીહિ ચ ચક્ખાદીહિ ચ ધમ્મેહિ. વિના ન વત્તન્તીતિ ન હિ તથા તથા સન્નિવિટ્ઠે પથવિઆદિધમ્મે મુઞ્ચિત્વા દેહા નામ સન્તિ. ધમ્મેહિ વિના ન વત્તતીતિ દેહો અવયવેહિ અવયવધમ્મેહિ વિના ન વત્તતિ ન ઉપલબ્ભતિ. એવં સન્તે કિમ્હિ તત્થ મનં નિવેસયેતિ કિમ્હિ કિં પથવિયં, ઉદાહુ આપાદિકે દેહોતિ વા હત્થપાદાદીનીતિ વા મનં મનસઞ્ઞં નિવેસેય્ય. યસ્મા પથવિઆદિપસાદધમ્મમત્તે એસા સમઞ્ઞા, યદિદં દેહોતિ વા હત્થપાદાદીનીતિ વા સત્તોતિ વા ઇત્થીતિ વા પુરિસોતિ વા, તસ્મા ન એત્થ જાનતો કોચિ અભિનિવેસો હોતીતિ.

યથા હરિતાલેન મક્ખિતં, અદ્દસ ચિત્તિકં ભિત્તિયા કતન્તિ યથા કુસલેન ચિત્તકારેન ભિત્તિયં હરિતાલેન મક્ખિતં લિત્તં તેન લેપં દત્વા કતં આલિખિતં ચિત્તિકં ઇત્થિરૂપં અદ્દસ પસ્સેય્ય. તત્થ યા ઉપથમ્ભનખેપનાદિકિરિયાસમ્પત્તિયા માનુસિકા નુ ખો અયં ભિત્તિ અપસ્સાય ઠિતાતિ સઞ્ઞા, સા નિરત્થકા મનુસ્સભાવસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ તત્થ અભાવતો, માનુસીતિ પન કેવલં તહિં તસ્સ ચ વિપરીતદસ્સનં, યાથાવતો ગહણં ન હોતિ, ધમ્મપુઞ્જમત્તે ઇત્થિપુરિસાદિગહણમ્પિ એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

માયં વિય અગ્ગતો કતન્તિ માયાકારેન પુરતો ઉપટ્ઠાપિતં માયાસદિસં. સુપિનન્તેવ સુવણ્ણપાદપન્તિ સુપિનમેવ સુપિનન્તં, તત્થ ઉપટ્ઠિતસુવણ્ણમયરુક્ખં વિય. ઉપગચ્છસિ અન્ધ રિત્તકન્તિ અન્ધબાલ રિત્તકં તુચ્છકં અન્તોસારરહિતં ઇમં અત્તભાવં ‘‘એતં મમા’’તિ સારવન્તં વિય ઉપગચ્છસિ અભિનિવિસસિ. જનમજ્ઝેરિવ રુપ્પરૂપકન્તિ માયાકારેન મહાજનમજ્ઝે દસ્સિતં રૂપિયરૂપસદિસં સારં વિય ઉપટ્ઠહન્તં, અસારન્તિ અત્થો.

વટ્ટનિરિવાતિ લાખાય ગુળિકા વિય. કોટરોહિતાતિ કોટરે રુક્ખસુસિરે ઠપિતા. મજ્ઝે પુબ્બુળકાતિ અક્ખિદલમજ્ઝે ઠિતજલપુબ્બુળસદિસા. સઅસ્સુકાતિ અસ્સુજલસહિતા. પીળકોળિકાતિ અક્ખિગૂથકો. એત્થ જાયતીતિ એતસ્મિં અક્ખિમણ્ડલે ઉભોસુ કોટીસુ વિસગન્ધં વાયન્તો નિબ્બત્તતિ. પીળકોળિકાતિ વા અક્ખિદલેસુ નિબ્બત્તનકા પીળકા વુચ્ચતિ. વિવિધાતિ સેતનીલમણ્ડલાનઞ્ચેવ રત્તપીતાદીનં સત્તન્નં પટલાનઞ્ચ વસેન અનેકવિધા. ચક્ખુવિધાતિ ચક્ખુભાગા ચક્ખુપ્પકારા વા તસ્સ અનેકકલાપગતભાવતો. પિણ્ડિતાતિ સમુદિતા.

એવં ચક્ખુસ્મિં સારજ્જન્તસ્સ ચક્ખુનો અસુભતં અનવટ્ઠિતતાય અનિચ્ચતઞ્ચ વિભાવેસિ. વિભાવેત્વા ચ યથા નામ કોચિ લોભનીયં ભણ્ડં ગહેત્વા ચોરકન્તારં પટિપજ્જન્તો ચોરેહિ પલિબુદ્ધો તં લોભનીયભણ્ડં દત્વા ગચ્છતિ, એવમેવ ચક્ખુમ્હિ સારત્તેન તેન પુરિસેન પલિબુદ્ધા થેરી અત્તનો ચક્ખું ઉપ્પાટેત્વા તસ્સ અદાસિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉપ્પાટિય ચારુદસ્સના’’તિઆદિ. તત્થ ઉપ્પાટિયાતિ ઉપ્પાટેત્વા ચક્ખુકૂપતો નીહરિત્વા. ચારુદસ્સનાતિ પિયદસ્સના મનોહરદસ્સના. ન ચ પજ્જિત્થાતિ તસ્મિં ચક્ખુસ્મિં સઙ્ગં નાપજ્જિ. અસઙ્ગમાનસાતિ કત્થચિપિ આરમ્મણે અનાસત્તચિત્તા. હન્દ તે ચક્ખુન્તિ તયા કામિતં તતો એવ મયા દિન્નત્તા તે ચક્ખુસઞ્ઞિતં અસુચિપિણ્ડં ગણ્હ, ગહેત્વા હરસ્સુ પસાદયુત્તં ઇચ્છિતં ઠાનં નેહિ.

તસ્સ ચ વિરમાસિ તાવદેતિ તસ્સ ધુત્તપુરિસસ્સ તાવદેવ અક્ખિમ્હિ ઉપ્પાટિતક્ખણે એવ રાગો વિગચ્છિ. તત્થાતિ અક્ખિમ્હિ, તસ્સં વા થેરિયં. અથ વા તત્થાતિ તસ્મિંયેવ ઠાને. ખમાપયીતિ ખમાપેસિ. સોત્થિ સિયા બ્રહ્મચારિનીતિ સેટ્ઠચારિનિ મહેસિકે તુય્હં આરોગ્યમેવ ભવેય્ય. ન પુનો એદિસકં ભવિસ્સતીતિ ઇતો પરં એવરૂપં અનાચારચરણં ન ભવિસ્સતિ, ન કરિસ્સામીતિ અત્થો.

આસાદિયાતિ ઘટ્ટેત્વા. એદિસન્તિ એવરૂપં સબ્બત્થ વીતરાગં. અગ્ગિં પજ્જલિતંવ લિઙ્ગિયાતિ પજ્જલિતં અગ્ગિં આલિઙ્ગેત્વા વિય.

તતોતિ તસ્મા ધુત્તપુરિસા. સા ભિક્ખુનીતિ સા સુભા ભિક્ખુની. અગમી બુદ્ધવરસ્સ સન્તિકન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સન્તિકં ઉપગચ્છિ ઉપસઙ્કમિ. પસ્સિય વરપુઞ્ઞલક્ખણન્તિ ઉત્તમેહિ પુઞ્ઞસમ્ભારેહિ નિબ્બત્તમહાપુરિસલક્ખણં દિસ્વા. યથા પુરાણકન્તિ પોરાણં વિય ઉપ્પાટનતો પુબ્બે વિય ચક્ખુ પટિપાકતિકં અહોસિ. યમેત્થ અન્તરન્તરા ન વુત્તં, તં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સુભાજીવકમ્બવનિકાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિંસનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.