૧. પુણ્ણાથેરીગાથાવણ્ણના

સોળસનિપાતે ઉદહારી અહં સીતેતિઆદિકા પુણ્ણાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારા તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયં કુસલં ઉપચિનન્તી વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા હેતુસમ્પન્નતાય સઞ્જાતસંવેગા ભિક્ખુનીનં સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા લદ્ધપ્પસાદા પબ્બજિત્વા પરિસુદ્ધસીલા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહેત્વા બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્મકથિકા ચ અહોસિ. યથા ચ વિપસ્સિસ્સ ભગવતો સાસને, એવં સિખિસ્સ વેસ્સભુસ્સ કકુસન્ધસ્સ કોણાગમનસ્સ કસ્સપસ્સ ચ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા સીલસમ્પન્ના બહુસ્સુતા ધમ્મધરા ધમ્મકથિકા ચ અહોસિ. માનધાતુકત્તા પન કિલેસે સમુચ્છિન્દિતું નાસક્ખિ. માનોપનિસ્સયવસેન કમ્મસ્સ કતત્તા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે અનાથપિણ્ડિકસ્સ સેટ્ઠિનો ઘરદાસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિ, પુણ્ણાતિસ્સા નામં અહોસિ. સા સીહનાદસુત્તન્તદેસનાય (મ. નિ. ૧.૧૪૬ આદયો) સોતાપન્ના હુત્વા પચ્છા ઉદકસુદ્ધિકં બ્રાહ્મણં દમેત્વા સેટ્ઠિના સમ્ભાવિતા હુત્વા તેન ભુજિસ્સભાવં પાપિતા તં પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તી ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૪.૧૮૪-૨૦૩) –

‘‘વિપસ્સિનો ભગવતો, સિખિનો વેસ્સભુસ્સ ચ;

કકુસન્ધસ્સ મુનિનો, કોણાગમનતાદિનો.

‘‘કસ્સપસ્સ ચ બુદ્ધસ્સ, પબ્બજિત્વાન સાસને;

ભિક્ખુની સીલસમ્પન્ના, નિપકા સંવુતિન્દ્રિયા.

‘‘બહુસ્સુતા ધમ્મધરા, ધમ્મત્થપટિપુચ્છિકા;

ઉગ્ગહેતા ચ ધમ્માનં, સોતા પયિરુપાસિતા.

‘‘દેસેન્તી જનમજ્ઝેહં, અહોસિં જિનસાસને;

બાહુસચ્ચેન તેનાહં, પેસલા અભિમઞ્ઞિસં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, સાવત્થિયં પુરુત્તમે;

અનાથપિણ્ડિનો ગેહે, જાતાહં કુમ્ભદાસિયા.

‘‘ગતા ઉદકહારિયં, સોત્થિયં દિજમદ્દસં;

સીતટ્ટં તોયમજ્ઝમ્હિ, તં દિસ્વા ઇદમબ્રવિં.

‘‘ઉદહારી અહં સીતે, સદા ઉદકમોતરિં;

અય્યાનં દણ્ડભયભીતા, વાચાદોસભયટ્ટિતા.

‘‘કસ્સ બ્રાહ્મણ ત્વં ભીતો, સદા ઉદકમોતરિ;

વેધમાનેહિ ગત્તેહિ, સીતં વેદયસે ભુસં.

‘‘જાનન્તી વત મં ભોતિ, પુણ્ણિકે પરિપુચ્છસિ;

કરોન્તં કુસલં કમ્મં, રુન્ધન્તં કતપાપકં.

‘‘યો ચ વુડ્ઢો દહરો વા, પાપકમ્મં પકુબ્બતિ;

દકાભિસેચના સોપિ, પાપકમ્મા પમુચ્ચતિ.

‘‘ઉત્તરન્તસ્સ અક્ખાસિં, ધમ્મત્થસંહિતં પદં;

તઞ્ચ સુત્વા સ સંવિગ્ગો, પબ્બજિત્વારહા અહુ.

‘‘પૂરેન્તી ઊનકસતં, જાતા દાસિકુલે યતો;

તતો પુણ્ણાતિ નામં મે, ભુજિસ્સં મં અકંસુ તે.

‘‘સેટ્ઠિં તતોનુજાનેત્વા, પબ્બજિં અનગારિયં;

ન ચિરેનેવ કાલેન, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘ઇદ્ધીસુ ચ વસી હોમિ, દિબ્બાય સોતધાતુયા;

ચેતોપરિયઞાણસ્સ, વસી હોમિ મહામુને.

‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘અત્થધમ્મનિરુત્તીસુ, પટિભાને તથેવ ચ;

ઞાણં મે વિમલં સુદ્ધં, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ વાહસા.

‘‘ભાવનાય મહાપઞ્ઞા, સુતેનેવ સુતાવિની;

માનેન નીચકુલજા, ન હિ કમ્મં વિનસ્સતિ.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનવસેન –

૨૩૬. ‘‘ઉદહારી અહં સીતે, સદા ઉદકમોતરિં;

અય્યાનં દણ્ડભયભીતા, વાચાદોસભયટ્ટિતા.

૨૩૭. ‘‘કસ્સ બ્રાહ્મણ ત્વં ભીતો, સદા ઉદકમોતરિ;

વેધમાનેહિ ગત્તેહિ, સીતં વેદયસે ભુસં.

૨૩૮. ‘‘જાનન્તી વત મં ભોતિ, પુણ્ણિકે પરિપુચ્છસિ;

કરોન્તં કુસલં કમ્મં, રુન્ધન્તં કતપાપકં.

૨૩૯. ‘‘યો ચ વુડ્ઢો દહરો વા, પાપકમ્મં પકુબ્બતિ;

દકાભિસેચના સોપિ, પાપકમ્મા પમુચ્ચતિ.

૨૪૦. ‘‘કો નુ તે ઇદમક્ખાસિ, અજાનન્તસ્સ અજાનકો;

‘દકાભિસેચના નામ, પાપકમ્મા પમુચ્ચતિ’.

૨૪૧. ‘‘સગ્ગં નૂન ગમિસ્સન્તિ, સબ્બે મણ્ડૂકકચ્છપા;

નાગા ચ સુસુમારા ચ, યે ચઞ્ઞે ઉદકે ચરા.

૨૪૨. ‘‘ઓરબ્ભિકા સૂકરિકા, મચ્છિકા મિગબન્ધકા;

ચોરા ચ વજ્ઝઘાતા ચ, યે ચઞ્ઞે પાપકમ્મિનો;

દકાભિસેચના તેપિ, પાપકમ્મા પમુચ્ચરે.

૨૪૩. ‘‘સચે ઇમા નદિયો તે, પાપં પુબ્બે કતં વહું;

પુઞ્ઞમ્પિ મા વહેય્યું તે, તેન ત્વં પરિબાહિરો.

૨૪૪. ‘‘યસ્સ બ્રાહ્મણ ત્વં ભીતો, સદા ઉદકમોતરિ;

તમેવ બ્રહ્મે માકાસિ, મા તે સીતં છવિં હને.

૨૪૫. ‘‘કુમ્મગ્ગપટિપન્નં મં, અરિયમગ્ગં સમાનયિ;

દકાભિસેચના ભોતિ, ઇમં સાટં દદામિ તે.

૨૪૬. ‘‘તુય્હેવ સાટકો હોતુ, નાહમિચ્છામિ સાટકં;

સચે ભાયસિ દુક્ખસ્સ, સચે તે દુક્ખમપ્પિયં.

૨૪૭. ‘‘માકાસિ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહો;

સચે ચ પાપકં કમ્મં, કરિસ્સસિ કરોસિ વા.

૨૪૮. ‘‘ન તે દુક્ખા પમુત્યત્થિ, ઉપેચ્ચાપિ પલાયતો;

સચે ભાયસિ દુક્ખસ્સ, સચે તે દુક્ખમપ્પિયં.

૨૪૯. ‘‘ઉપેહિ સરણં બુદ્ધં, ધમ્મં સઙ્ઘઞ્ચ તાદિનં;

સમાદિયાહિ સીલાનિ, તં તે અત્થાય હેહિતિ.

૨૫૦. ‘‘ઉપેમિ સરણં બુદ્ધં, ધમ્મં સઙ્ઘઞ્ચ તાદિનં;

સમાદિયામિ સીલાનિ, તં મે અત્થાય હેહિતિ.

૨૫૧. ‘‘બ્રહ્મબન્ધુ પુરે આસિં, અજ્જમ્હિ સચ્ચબ્રાહ્મણો;

તેવિજ્જો વેદસમ્પન્નો, સોત્તિયો ચમ્હિ ન્હાતકો’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ ઉદહારીતિ ઘટેન ઉદકં વાહિકા. સીતે તદા ઉદકમોતરિન્તિ સીતકાલેપિ સબ્બદા રત્તિન્દિવં ઉદકં ઓતરિં. યદા યદા અય્યકાનં ઉદકેન અત્થો, તદા તદા ઉદકં પાવિસિં, ઉદકમોતરિત્વા ઉદકં ઉપનેસિન્તિ અધિપ્પાયો. અય્યાનં દણ્ડભયભીતાતિ અય્યકાનં દણ્ડભયેન ભીતા. વાચાદોસભયટ્ટિતાતિ વચીદણ્ડભયેન ચેવ દોસભયેન ચ અટ્ટિતા પીળિતા, સીતેપિ ઉદકમોતરિન્તિ યોજના.

અથેકદિવસં પુણ્ણા દાસી ઘટેન ઉદકં આનેતું ઉદકતિત્થં ગતા. તત્થ અદ્દસ અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણં ઉદકસુદ્ધિકં હિમપાતસમયે મહતિ સીતે વત્તમાને પાતોવ ઉદકં ઓતરિત્વા સસીસં નિમુજ્જિત્વા મન્તે જપ્પિત્વા ઉદકતો ઉટ્ઠહિત્વા અલ્લવત્થં અલ્લકેસં પવેધન્તં દન્તવીણં વાદયમાનં. તં દિસ્વા કરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસા તતો નં દિટ્ઠિગતા વિવેચેતુકામા ‘‘કસ્સ, બ્રાહ્મણ, ત્વં ભીતો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ કસ્સ, બ્રાહ્મણ, ત્વં કુતો ચ નામ ભયહેતુતો ભીતો હુત્વા સદા ઉદકમોતરિ સબ્બકાલં સાયં પાતં ઉદકં ઓતરિ. ઓતરિત્વા ચ વેધમાનેહિ કમ્પમાનેહિ ગત્તેહિ સરીરાવયવેહિ સીતં વેદયસે ભુસં સીતદુક્ખં અતિવિય દુસ્સહં પટિસંવેદયસિ પચ્ચનુભવસિ.

જાનન્તી વત મં ભોતીતિ, ભોતિ પુણ્ણિકે, ત્વં તં ઉપચિતં પાપકમ્મં રુન્ધન્તં નિવારણસમત્થં કુસલં કમ્મં ઇમિના ઉદકોરોહનેન કરોન્તં મં જાનન્તી વત પરિપુચ્છસિ.

નનુ અયમત્થો લોકે પાકટો એવ. કથાપિ મયં તુય્હં વદામાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો ચ વુડ્ઢો’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – વુડ્ઢો વા દહરો વા મજ્ઝિમો વા યો કોચિ હિંસાદિભેદં પાપકમ્મં પકુબ્બતિ અતિવિય કરોતિ, સોપિ ભુસં પાપકમ્મનિરતો દકાભિસેચના સિનાનેન તતો પાપકમ્મા પમુચ્ચતિ અચ્ચન્તમેવ વિમુચ્ચતીતિ.

તં સુત્વા પુણ્ણિકા તસ્સ પટિવચનં દેન્તી ‘‘કો નુ તે’’તિઆદિમાહ. તત્થ કો નુ તે ઇદમક્ખાસિ, અજાનન્તસ્સ અજાનકોતિ કમ્મવિપાકં અજાનન્તસ્સ તે સબ્બેન સબ્બં કમ્મવિપાકં અજાનતો અજાનકો અવિદ્દસુ બાલો ઉદકાભિસેચનહેતુ પાપકમ્મતો પમુચ્ચતીતિ, ઇદં અત્થજાતં કો નુ નામ અક્ખાસિ, ન સો સદ્ધેય્યવચનો, નાપિ ચેતં યુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇદાનિસ્સ તમેવ યુત્તિઅભાવં વિભાવેન્તી ‘‘સગ્ગં નૂન ગમિસ્સન્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ નાગાતિ વિજ્ઝસા. સુસુમારાતિ કુમ્ભીલા. યે ચઞ્ઞે ઉદકે ચરાતિ યે ચઞ્ઞેપિ વારિગોચરા મચ્છમકરનન્દિયાવત્તાદયો ચ, તેપિ સગ્ગં નૂન ગમિસ્સન્તિ દેવલોકં ઉપપજ્જિસ્સન્તિ મઞ્ઞે, ઉદકાભિસેચના પાપકમ્મતો મુત્તિ હોતિ ચેતિ અત્થો.

ઓરબ્ભિકાતિ ઉરબ્ભઘાતકા. સૂકરિકાતિ સૂકરઘાતકા. મચ્છિકાતિ કેવટ્ટા. મિગબન્ધકાતિ માગવિકા. વજ્ઝઘાતાતિ વજ્ઝઘાતકમ્મે નિયુત્તા.

પુઞ્ઞમ્પિ મા વહેય્યુન્તિ ઇમા અચિરવતિઆદયો નદિયો યથા તયા પુબ્બે કતં પાપં તત્થ ઉદકાભિસેચનેન સચે વહું નીહરેય્યું, તથા તયા કતં પુઞ્ઞમ્પિ ઇમા નદિયો વહેય્યું પવાહેય્યું. તેન ત્વંપરિબાહિરો અસ્સ તથા સતિ તેન પુઞ્ઞકમ્મેન ત્વં પરિબાહિરો વિરહિતોવ ભવેય્યાતિ ન ચેતં યુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. યથા વા ઉદકેન ઉદકોરોહકસ્સ પુઞ્ઞપવાહનં ન હોતિ, એવં પાપપવાહનમ્પિ ન હોતિ એવ. કસ્મા? ન્હાનસ્સ પાપહેતૂનં અપ્પટિપક્ખભાવતો. યો યં વિનાસેતિ, સો તસ્સ પટિપક્ખો. યથા આલોકો અન્ધકારસ્સ, વિજ્જા ચ અવિજ્જાય, ન એવં ન્હાનં પાપસ્સ. તસ્મા નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં ‘‘ન ઉદકાભિસેચના પાપતો પરિમુત્તી’’તિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘ન ઉદકેન સુચી હોતિ, બહ્વેત્થ ન્હાયતી જનો;

યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચ, સો સુચી સો ચ બ્રાહ્મણો’’તિ. (ઉદા. ૯; નેત્તિ. ૧૦૪);

ઇદાનિ યદિ પાપં પવાહેતુકામોસિ, સબ્બેન સબ્બં પાપં મા કરોહીતિ દસ્સેતું ‘‘યસ્સ, બ્રાહ્મણા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ તમેવ બ્રહ્મે માકાસીતિ યતો પાપતો ત્વં ભીતો, તમેવ પાપં બ્રહ્મે, બ્રાહ્મણ, ત્વં મા અકાસિ. ઉદકોરોહનં પન ઈદિસે સીતકાલે કેવલં સરીરમેવ બાધતિ. તેનાહ – ‘‘મા તે સીતં છવિં હને’’તિ, ઈદિસે સીતકાલે ઉદકાભિસેચનેન જાતસીતં તવ સરીરચ્છવિં મા હનેય્ય મા બાધેસીતિ અત્થો.

કુમ્મગ્ગપટિપન્નં મન્તિ ‘‘ઉદકાભિસેચનેન સુદ્ધિ હોતી’’તિ ઇમં કુમ્મગ્ગં મિચ્છાગાહં પટિપન્નં પગ્ગય્હ ઠિતં મં. અરિયમગ્ગં સમાનયીતિ ‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા’’તિ (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩; નેત્તિ. ૩૦, ૧૧૬, ૧૨૪; પેટકો. ૨૯) ઇમં બુદ્ધાદીહિ અરિયેહિ ગતમગ્ગં સમાનયિ, સમ્મદેવ ઉપનેસિ, તસ્મા ભોતિ ઇમં સાટકં તુટ્ઠિદાનં આચરિયભાગં તુય્હં દદામિ, તં પટિગ્ગણ્હાતિ અત્થો.

સા તં પટિક્ખિપિત્વા ધમ્મં કથેત્વા સરણેસુ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપેતું ‘‘તુય્હેવ સાટકો હોતુ, નાહમિચ્છામિ સાટક’’ન્તિ વત્વા ‘‘સચે ભાયસિ દુક્ખસ્સા’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યદિ તુવં સકલાપાયિકે સુગતિયઞ્ચ અફાસુકતાદોભગ્ગતાદિભેદા દુક્ખા ભાયસિ. યદિ તે તં અપ્પિયં ન ઇટ્ઠં. આવિ વા પરેસં પાકટભાવેન અપ્પટિચ્છન્નં કત્વા કાયેન વાચાય પાણાતિપાતાદિવસેન વા યદિ વા રહો અપાકટભાવેન પટિચ્છન્નં કત્વા મનોદ્વારેયેવ અભિજ્ઝાદિવસેન વા અણુમત્તમ્પિ પાપકં લામકં કમ્મં માકાસિ મા કરિ. અથ પન તં પાપકમ્મં આયતિં કરિસ્સસિ, એતરહિ કરોસિ વા, ‘‘નિરયાદીસુ ચતૂસુ અપાયેસુ મનુસ્સેસુ ચ તસ્સ ફલભૂતં દુક્ખં ઇતો એત્તો વા પલાયન્તે મયિ નાનુબન્ધિસ્સતી’’તિ અધિપ્પાયેન ઉપેચ્ચ સઞ્ચિચ્ચ પલાયતોપિ તે તતો પાપતો મુત્તિ મોક્ખા નત્થિ, ગતિકાલાદિપચ્ચયન્તરસમવાયે સતિ વિપચ્ચતે એવાતિ અત્થો. ‘‘ઉપ્પચ્ચા’’તિ વા પાઠો, ઉપ્પતિત્વાતિ અત્થો. એવં પાપસ્સ અકરણેન દુક્ખાભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પુઞ્ઞસ્સ કરણેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘સચે ભાયસી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તાદિનન્તિ દિટ્ઠાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તં. યથા વા પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા પસ્સિતબ્બા, તથા પસ્સિતબ્બતો તાદિ, તં બુદ્ધં સરણં ઉપેહીતિ યોજના. ધમ્મસઙ્ઘેસુપિ એસેવ નયો. તાદીનં વરબુદ્ધાનં ધમ્મં, અટ્ઠન્નં અરિયપુગ્ગલાનં સઙ્ઘં સમૂહન્તિ યોજના. તન્તિ સરણગમનં સીલાનં સમાદાનઞ્ચ. હેહિતીતિ ભવિસ્સતિ.

સો બ્રાહ્મણો સરણેસુ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાય અપરભાગે સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો ન ચિરસ્સેવ તેવિજ્જો હુત્વા અત્તનો પટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ઉદાનેન્તો ‘‘બ્રહ્મબન્ધૂ’’તિ ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – અહં પુબ્બે બ્રાહ્મણકુલે ઉપ્પત્તિમત્તેન બ્રહ્મબન્ધુ નામાસિં. તથા ઇરુબ્બેદાદીનં અજ્ઝેનાદિમત્તેન તેવિજ્જો વેદસમ્પન્નો સોત્તિયો ન્હાતકો ચ નામાસિં. ઇદાનિ સબ્બસો બાહિતપાપતાય સચ્ચબ્રાહ્મણો પરમત્થબ્રાહ્મણો, વિજ્જત્તયાધિગમેન તેવિજ્જો, મગ્ગઞાણસઙ્ખાતેન વેદેન સમન્નાગતત્તા વેદસમ્પન્નો, નિત્થરસબ્બપાપતાય ન્હાતકો ચ અમ્હીતિ. એત્થ ચ બ્રાહ્મણેન વુત્તગાથાપિ અત્તના વુત્તગાથાપિ પચ્છા થેરિયા પચ્ચેકં ભાસિતાતિ સબ્બા થેરિયા ગાથા એવ જાતાતિ.

પુણ્ણાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સોળસનિપાતવણ્ણના નિટ્ઠિતા.