૧. ઉપ્પલવણ્ણાથેરીગાથાવણ્ણના

દ્વાદસકનિપાતે ઉભો માતા ચ ધીતા ચાતિઆદિકા ઉપ્પલવણ્ણાય થેરિયા ગાથા. અયમ્પિ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્વા, મહાજનેન સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા, ધમ્મં સુણન્તી સત્થારં એકં ભિક્ખુનિં ઇદ્ધિમન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ. સા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસું સંસરન્તી કસ્સપબુદ્ધકાલે બારાણસિનગરે કિકિસ્સ કાસિરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પરિવેણં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા.

તતો ચવિત્વા પુન મનુસ્સલોકં આગચ્છન્તી એકસ્મિં ગામકે સહત્થા કમ્મં કત્વા જીવનકટ્ઠાને નિબ્બત્તા. સા એકદિવસં ખેત્તકુટિં ગચ્છન્તી અન્તરામગ્ગે એકસ્મિં સરે પાતોવ પુપ્ફિતં પદુમપુપ્ફં દિસ્વા તં સરં ઓરુય્હ તઞ્ચેવ પુપ્ફં લાજપક્ખિપનત્થાય પદુમિનિપત્તઞ્ચ ગહેત્વા કેદારે સાલિસીસાનિ છિન્દિત્વા કુટિકાય નિસિન્ના લાજે ભજ્જિત્વા પઞ્ચ લાજસતાનિ કત્વા ઠપેસિ. તસ્મિં ખણે ગન્ધમાદનપબ્બતે નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠિતો એકો પચ્ચેકબુદ્ધો આગન્ત્વા તસ્સા અવિદૂરે ઠાને અટ્ઠાસિ. સા પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા લાજેહિ સદ્ધિં પદુમપુપ્ફં ગહેત્વા, કુટિતો ઓરુય્હ લાજે પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તે પક્ખિપિત્વા પદુમપુપ્ફેન પત્તં પિધાય અદાસિ. અથસ્સા પચ્ચેકબુદ્ધે થોકં ગતે એતદહોસિ – ‘‘પબ્બજિતા નામ પુપ્ફેન અનત્થિકા, અહં પુપ્ફં ગહેત્વા પિળન્ધિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થતો પુપ્ફં ગહેત્વા પુન ચિન્તેસિ – ‘‘સચે, અય્યો, પુપ્ફેન અનત્થિકો અભવિસ્સા, પત્તમત્થકે ઠપેતું નાદસ્સ, અદ્ધા અય્યસ્સ અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ પુન ગન્ત્વા પત્તમત્થકે ઠપેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં ખમાપેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમેસં મે લાજાનં નિસ્સન્દેન લાજગણનાય પુત્તા અસ્સુ, પદુમપુપ્ફસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને પદે પદે પદુમપુપ્ફં ઉટ્ઠહતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ. પચ્ચેકુબુદ્ધો તસ્સા પસ્સન્તિયાવ આકાસેન ગન્ધમાદનપબ્બતં ગન્ત્વા તં પદુમં નન્દમૂલકપબ્ભારે પચ્ચેકબુદ્ધાનં અક્કમનસોપાનસમીપે પાદપુઞ્છનં કત્વા ઠપેસિ.

સાપિ તસ્સ કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન દેવલોકે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય ચસ્સા પદે પદે મહાપદુમપુપ્ફં ઉટ્ઠાસિ. સા તતો ચવિત્વા પબ્બતપાદે એકસ્મિં પદુમસરે પદુમગબ્ભે નિબ્બત્તિ. તં નિસ્સાય એકો તાપસો વસતિ. સો પાતોવ મુખધોવનત્થાય સરં ગન્ત્વા તં પુપ્ફં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇદં પુપ્ફં સેસેહિ મહન્તતરં, સેસાનિ ચ પુપ્ફિતાનિ ઇદં મકુલિતમેવ, ભવિતબ્બમેત્થ કારણેના’’તિ ઉદકં ઓતરિત્વા તં પુપ્ફં ગણ્હિ. તં તેન ગહિતમત્તમેવ પુપ્ફિતં. તાપસો અન્તોપદુમગબ્ભે નિપન્નદારિકં અદ્દસ. દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય ચ ધીતુસિનેહં લભિત્વા પદુમેનેવ સદ્ધિં પણ્ણસાલં નેત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જાપેસિ. અથસ્સા પુઞ્ઞાનુભાવેન અઙ્ગુટ્ઠકે ખીરં નિબ્બત્તિ. સો તસ્મિં પુપ્ફે મિલાતે અઞ્ઞં નવં પુપ્ફં આહરિત્વા તં નિપજ્જાપેસિ. અથસ્સા આધાવનવિધાવનેન કીળિતું સમત્થકાલતો પટ્ઠાય પદવારે પદવારે પદુમપુપ્ફં ઉટ્ઠાતિ, કુઙ્કુમરાસિસ્સ વિય અસ્સા સરીરવણ્ણો હોતિ. સા અપત્તા દેવવણ્ણં, અતિક્કન્તા માનુસવણ્ણં અહોસિ. સા પિતરિ ફલાફલત્થાય ગતે પણ્ણસાલાયં ઓહિયતિ.

અથેકદિવસં તસ્સા વયપ્પત્તકાલે પિતરિ ફલાફલત્થાય ગતે એકો વનચરકો તં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મનુસ્સાનં નામ એવંવિધં રૂપં નત્થિ, વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ તાપસસ્સ આગમનં ઉદિક્ખન્તો નિસીદિ. સા પિતરિ આગચ્છન્તે પટિપથં ગન્ત્વા તસ્સ હત્થતો કાજકમણ્ડલું અગ્ગહેસિ, આગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ ચસ્સ અત્તનો કરણવત્તં દસ્સેસિ. તદા સો વનચરકો મનુસ્સભાવં ઞત્વા તાપસં અભિવાદેત્વા નિસીદિ. તાપસો તં વનચરકં વનમૂલફલેહિ ચ પાનીયેન ચ નિમન્તેત્વા, ‘‘ભો પુરિસ, ઇમસ્મિંયેવ ઠાને વસિસ્સસિ, ઉદાહુ ગમિસ્સસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ગમિસ્સામિ, ભન્તે, ઇધ કિં કરિસ્સામી’’તિ? ‘‘ઇદં તયા દિટ્ઠકારણં એત્તો ગન્ત્વા અકથેતું સક્ખિસ્સસી’’તિ? ‘‘સચે, અય્યો, ન ઇચ્છતિ, કિંકારણા કથેસ્સામી’’તિ તાપસં વન્દિત્વા પુન આગમનકાલે મગ્ગસઞ્જાનનત્થં સાખાસઞ્ઞઞ્ચ રુક્ખસઞ્ઞઞ્ચ કરોન્તો પક્કામિ.

સો બારાણસિં ગન્ત્વા રાજાનં અદ્દસ. રાજા ‘‘કસ્મા આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં, દેવ, તુમ્હાકં વનચરકો પબ્બતપાદે અચ્છરિયં ઇત્થિરતનં દિસ્વા આગતોમ્હી’’તિ સબ્બં પવત્તિં કથેસિ. સો તસ્સ વચનં સુત્વા વેગેન પબ્બતપાદં ગન્ત્વા અવિદૂરે ઠાને ખન્ધાવારં નિવાસેત્વા વનચરકેન ચેવ અઞ્ઞેહિ ચ પુરિસેહિ સદ્ધિં તાપસસ્સ ભત્તકિચ્ચં કત્વા નિસિન્નવેલાય તત્થ ગન્ત્વા અભિવાદેત્વા પટિસન્થારં કત્વા એકમન્તં નિસીદિ. રાજા તાપસસ્સ પબ્બજિતપરિક્ખારભણ્ડં પાદમૂલે ઠપેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને કિં કરોમ, ગમિસ્સામા’’તિ આહ. ‘‘ગચ્છ, મહારાજા’’તિ. ‘‘આમ, ગચ્છામિ, ભન્તે, અય્યસ્સ પન સમીપે વિસભાગપરિસા અત્થી’’તિ અસ્સુમ્હા, અસારુપ્પા એસા પબ્બજિતાનં, મયા સદ્ધિં ગચ્છતુ, ભન્તેતિ. મનુસ્સાનં નામ ચિત્તં દુત્તોસયં, કથં બહૂનં મજ્ઝે વસિસ્સતીતિ? અમ્હાકં રુચિતકાલતો પટ્ઠાય સેસાનં જેટ્ઠકટ્ઠાને ઠપેત્વા પટિજગ્ગિસ્સામ, ભન્તેતિ.

સો રઞ્ઞો કથં સુત્વા દહરકાલે ગહિતનામવસેનેવ, ‘‘અમ્મ, પદુમવતી’’તિ ધીતરં પક્કોસિ. સા એકવચનેનેવ પણ્ણસાલતો નિક્ખમિત્વા પિતરં અભિવાદેત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં પિતા આહ – ‘‘ત્વં, અમ્મ, વયપ્પત્તા, ઇમસ્મિં ઠાને રઞ્ઞા દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય વસિતું અયુત્તા, રઞ્ઞા સદ્ધિં ગચ્છ, અમ્મા’’તિ. સા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ પિતુ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા અભિવાદેત્વા રોદમાના અટ્ઠાસિ. રાજા ‘‘ઇમિસ્સા પિતુ ચિત્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ તસ્મિંયેવ ઠાને કહાપણરાસિમ્હિ ઠપેત્વા અભિસેકં અકાસિ. અથ નં ગહેત્વા અત્તનો નગરં આનેત્વા આગતકાલતો પટ્ઠાય સેસિત્થિયો અનોલોકેત્વા તાય સદ્ધિંયેવ રમતિ. તા ઇત્થિયો ઇસ્સાપકતા તં રઞ્ઞો અન્તરે પરિભિન્દિતુકામા એવમાહંસુ – ‘‘નાયં, મહારાજ, મનુસ્સજાતિકા, કહં નામ તુમ્હેહિ મનુસ્સાનં વિચરણટ્ઠાને પદુમાનિ ઉટ્ઠહન્તાનિ દિટ્ઠપુબ્બાનિ, અદ્ધા અયં યક્ખિની, નીહરથ નં, મહારાજા’’તિ. રાજા તાસં કથં સુત્વા તુણ્હી અહોસિ.

અથસ્સાપરેન સમયેન પચ્ચન્તો કુપિતો. સો ‘‘ગરુગબ્ભા પદુમવતી’’તિ નગરે ઠપેત્વા પચ્ચન્તં અગમાસિ. અથ તા ઇત્થિયો તસ્સા ઉપટ્ઠાયિકાય લઞ્જં દત્વા ‘‘ઇમિસ્સા દારકં જાતમત્તમેવ અપનેત્વા એકં દારુઘટિકં લોહિતેન મક્ખિત્વા સન્તિકે ઠપેહી’’તિ આહંસુ. પદુમવતિયાપિ નચિરસ્સેવ ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. મહાપદુમકુમારો એકકોવ કુચ્છિયં પટિસન્ધિં ગણ્હિ. અવસેસા એકૂનપઞ્ચસતા દારકા મહાપદુમકુમારસ્સ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમિત્વા નિપન્નકાલે સંસેદજા હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ. અથસ્સા ‘‘ન તાવ અયં સતિં પટિલભતી’’તિ ઞત્વા સા ઉપટ્ઠાયિકા એકં દારુઘટિકં લોહિતેન મક્ખિત્વા સમીપે ઠપેત્વા તાસં ઇત્થીનં સઞ્ઞં અદાસિ. તાપિ પઞ્ચસતા ઇત્થિયો એકેકા એકેકં દારકં ગહેત્વા ચુન્દકારકાનં સન્તિકં પેસેત્વા કરણ્ડકે આહરાપેત્વા અત્તના અત્તના ગહિતદારકે તત્થ નિપજ્જાપેત્વા બહિ લઞ્છનં કત્વા ઠપયિંસુ.

પદુમવતીપિ ખો સઞ્ઞં લભિત્વા તં ઉપટ્ઠાયિકં ‘‘કિં વિજાતમ્હિ, અમ્મા’’તિ પુચ્છિ. સા તં સન્તજ્જેત્વા ‘‘કુતો ત્વં દારકં લભિસ્સસી’’તિ વત્વા ‘‘અયં તવ કુચ્છિતો નિક્ખન્તદારકો’’તિ લોહિતમક્ખિતં દારુઘટિકં પુરતો ઠપેસિ. સા તં દિસ્વા દોમનસ્સપ્પત્તા ‘‘સીઘં તં ફાલેત્વા અપનેહિ, સચે કોચિ પસ્સેય્ય, લજ્જિતબ્બં ભવેય્યા’’તિ આહ. સા તસ્સા કથં સુત્વા અત્થકામા વિય દારુઘટિકં ફાલેત્વા ઉદ્ધને પક્ખિપિ.

રાજાપિ પચ્ચન્તતો આગન્ત્વા નક્ખત્તં પટિમાનેન્તો બહિનગરે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા નિસીદિ. અથ તા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો રઞ્ઞો પચ્ચુગ્ગમનં આગન્ત્વા આહંસુ – ‘‘ત્વં, મહારાજ, ન અમ્હાકં સદ્દહસિ, અમ્હેહિ વુત્તં અકારણં વિય હોતિ, ત્વં મહેસિયા ઉપટ્ઠાયિકં પક્કોસાપેત્વા પટિપુચ્છ, દારુઘટિકં તે દેવી વિજાતા’’તિ. રાજા તં કારણં અનુપપરિક્ખિત્વાવ ‘‘અમનુસ્સજાતિકા ભવિસ્સતી’’તિ તં ગેહતો નિક્કડ્ઢિ. તસ્સા રાજગેહતો સહ નિક્ખમનેનેવ પદુમપુપ્ફાનિ અન્તરધાયિંસુ, સરીરચ્છવીપિ વિવણ્ણા અહોસિ. સા એકિકાવ અન્તરવીથિયા પાયાસિ. અથ નં એકા વયપ્પત્તા મહલ્લિકા ઇત્થી દિસ્વા ધીતુસિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘કહં ગચ્છસિ, અમ્મા’’તિ આહ. ‘‘આગન્તુકમ્હિ, વસનટ્ઠાનં ઓલોકેન્તી વિચરામી’’તિ. ‘‘ઇધાગચ્છ, અમ્મા’’તિ વસનટ્ઠાનં દત્વા ભોજનં પટિયાદેસિ.

તસ્સા ઇમિનાવ નિયામેન તત્થ વસમાનાય તા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો એકચિત્તા હુત્વા રાજાનં આહંસુ – ‘‘મહારાજ, તુમ્હેસુ યુદ્ધં ગતેસુ અમ્હેહિ ગઙ્ગાદેવતાય ‘અમ્હાકં દેવે વિજિતસઙ્ગામે આગતે બલિકમ્મં કત્વા ઉદકકીળં કરિસ્સામા’તિ પત્થિતં અત્થિ, એતમત્થં, દેવ, જાનાપેમા’’તિ. રાજા તાસં વચનેન તુટ્ઠો ગઙ્ગાય ઉદકકીળં કાતું અગમાસિ. તાપિ અત્તના અત્તના ગહિતકરણ્ડકં પટિચ્છન્નં કત્વા આદાય નદિં ગન્ત્વા તેસં કરણ્ડકાનં પટિચ્છાદનત્થં પારુપિત્વા પારુપિત્વા ઉદકે પતિત્વા કરણ્ડકે વિસ્સજ્જેસું. તેપિ ખો કરણ્ડકા સબ્બે સહ ગન્ત્વા હેટ્ઠાસોતે પસારિતજાલમ્હિ લગ્ગિંસુ. તતો ઉદકકીળં કીળિત્વા રઞ્ઞો ઉત્તિણ્ણકાલે જાલં ઉક્ખિપન્તા તે કરણ્ડકે દિસ્વા રઞ્ઞો સન્તિકં આનયિંસુ.

રાજા કરણ્ડકે ઓલોકેત્વા ‘‘કિં, તાતા, કરણ્ડકેસૂ’’તિ આહ. ‘‘ન જાનામ, દેવા’’તિ. સો તે કરણ્ડકે વિવરાપેત્વા ઓલોકેન્તો પઠમં મહાપદુમકુમારસ્સ કરણ્ડકં વિવરાપેસિ. તેસં પન સબ્બેસમ્પિ કરણ્ડકેસુ નિપજ્જાપિતદિવસેસુયેવ પુઞ્ઞિદ્ધિયા અઙ્ગુટ્ઠતો ખીરં નિબ્બત્તિ. સક્કો દેવરાજા તસ્સ રઞ્ઞો નિક્કઙ્ખભાવત્થં અન્તોકરણ્ડકે અક્ખરાનિ લિખાપેસિ – ‘‘ઇમે કુમારા પદુમવતિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તા બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તા, અથ ને પદુમવતિયા સપત્તિયો પઞ્ચસતા ઇત્થિયો કરણ્ડકેસુ પક્ખિપિત્વા ઉદકે ખિપિંસુ, રાજા ઇમં કારણં જાનાતૂ’’તિ. કરણ્ડકે વિવટમત્તે રાજા અક્ખરાનિ વાચેત્વા દારકે દિસ્વા મહાપદુમકુમારં ઉક્ખિપિત્વા વેગેન રથે યોજેત્વા ‘‘અસ્સે કપ્પેથ, અહં અજ્જ અન્તોનગરં પવિસિત્વા એકચ્ચાનં માતુગામાનં પિયં કરિસ્સામી’’તિ પાસાદવરં આરુય્હ હત્થિગીવાય સહસ્સભણ્ડિકં ઠપેત્વા નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘યો પદુમવતિં પસ્સતિ, સો ઇમં સહસ્સં ગણ્હાતૂ’’તિ.

તં કથં સુત્વા પદુમવતી માતુ સઞ્ઞં અદાસિ – ‘‘હત્થિગીવતો સહસ્સં ગણ્હ, અમ્મા’’તિ. ‘‘નાહં એવરૂપં ગણ્હિતું વિસહામી’’તિ આહ. સા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ વુત્તે ‘‘કિં વત્વા ગણ્હામિ, અમ્મા’’તિ આહ. ‘‘‘મમ ધીતા પદુમવતિં દેવિં પસ્સતી’તિ વત્વા ગણ્હાહી’’તિ. સા ‘‘યં વા તં વા હોતૂ’’તિ ગન્ત્વા સહસ્સચઙ્કોટકં ગણ્હિ. અથ નં મનુસ્સા પુચ્છિંસુ – ‘‘પદુમવતિં દેવિં પસ્સસિ, અમ્મા’’તિ? ‘‘અહં ન પસ્સામિ, ધીતા કિર મે પસ્સતી’’તિ આહ. તે ‘‘કહં પન સા, અમ્મા’’તિ વત્વા તાય સદ્ધિં ગન્ત્વા પદુમવતિં સઞ્જાનિત્વા પાદેસુ નિપતિંસુ. તસ્મિં કાલે સા ‘‘પદુમવતી દેવી અય’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘ભારિયં વત ઇત્થિયા કમ્મં કતં, યા એવંવિધસ્સ રઞ્ઞો મહેસી સમાના એવરૂપે ઠાને નિરારક્ખા વસી’’તિ આહ.

તેપિ રાજપુરિસા પદુમવતિયા નિવેસનં સેતસાણીહિ પરિક્ખિપાપેત્વા દ્વારે આરક્ખં ઠપેત્વા ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા સુવણ્ણસિવિકં પેસેસિ. સા ‘‘અહં એવં ન ગમિસ્સામિ, મમ વસનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય યાવ રાજગેહં એત્થન્તરે વરપોત્થકચિત્તત્થરણે અત્થરાપેત્વા ઉપરિ સુવણ્ણતારકવિચિત્તં ચેલવિતાનં બન્ધાપેત્વા પસાધનત્થાય સબ્બાલઙ્કારેસુ પહિતેસુ પદસાવ ગમિસ્સામિ, એવં મે નાગરા સમ્પત્તિં પસ્સિસ્સન્તી’’તિ આહ. રાજા ‘‘પદુમવતિયા યથારુચિં કરોથા’’તિ આહ. તતો પદુમવતી સબ્બપસાધનં પસાધેત્વા ‘‘રાજગેહં ગમિસ્સામી’’તિ મગ્ગં પટિપજ્જિ. અથસ્સા અક્કન્તઅક્કન્તટ્ઠાને વરપોત્થકચિત્તત્થરણાનિ ભિન્દિત્વા પદુમપુપ્ફાનિ ઉટ્ઠહિંસુ. સા મહાજનસ્સ અત્તનો સમ્પત્તિં દસ્સેત્વા રાજનિવેસનં આરુય્હ સબ્બેપિ તે ચેલચિત્તત્થરણે તસ્સા મહલ્લિકાય પોસાવનિકમૂલં કત્વા દાપેસિ.

રાજાપિ ખો તા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો પક્કોસાપેત્વા ‘‘ઇમાયો તે, દેવિ, દાસિયો કત્વા દેમી’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, મહારાજ, એતાસં મય્હં દિન્નભાવં સકલનગરે જાનાપેહી’’તિ. રાજા નગરે ભેરિં ચરાપેસિ ‘‘પદુમવતિયા દુબ્ભિકા પઞ્ચસતા ઇત્થિયો એતિસ્સાવ દાસિયો કત્વા દિન્ના’’તિ. સા ‘‘તાસં સકલનાગરેન દાસિભાવો સલ્લક્ખિતો’’તિ ઞત્વા ‘‘અહં મમ દાસિયો ભુજિસ્સા કાતું લભામિ, દેવા’’તિ રાજાનં પુચ્છિ. ‘‘તવ ઇચ્છા, દેવી’’તિ. ‘‘એવં સન્તે તમેવ ભેરિચારિકં પક્કોસાપેત્વા – ‘પદુમવતિદેવિયા અત્તનો દાસિયો કત્વા દિન્ના પઞ્ચસતા ઇત્થિયો સબ્બાવ ભુજિસ્સા કતા’તિ પુન ભેરિં ચરાપેથા’’તિ આહ. સા તાસં ભુજિસ્સભાવે કતે એકૂનાનિ પઞ્ચપુત્તસતાનિ તાસંયેવ હત્થે પોસનત્થાય દત્વા સયં મહાપદુમકુમારંયેવ ગણ્હિ.

અથાપરભાગે તેસં કુમારાનં કીળનવયે સમ્પત્તે રાજા ઉય્યાને નાનાવિધં કીળનટ્ઠાનં કારેસિ. તે અત્તનો સોળસવસ્સુદ્દેસિકકાલે સબ્બેવ એકતો હુત્વા ઉય્યાને પદુમસઞ્છન્નાય મઙ્ગલપોક્ખરણિયા કીળન્તા નવપદુમાનિ પુપ્ફિતાનિ પુરાણપદુમાનિ ચ વણ્ટતો પતન્તાનિ દિસ્વા ‘‘ઇમસ્સ તાવ અનુપાદિન્નકસ્સ એવરૂપા જરા પાપુણાતિ, કિમઙ્ગં પન અમ્હાકં સરીરસ્સ. ઇદમ્પિ હિ એવંગતિકમેવ ભવિસ્સતી’’તિ આરમ્મણં ગહેત્વા સબ્બેવ પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તેત્વા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય પદુમકણ્ણિકાસુ પલ્લઙ્કેન નિસીદિંસુ.

અથ તેહિ સદ્ધિં ગતરાજપુરિસા બહુગતં દિવસં ઞત્વા ‘‘અય્યપુત્તા, તુમ્હાકં વેલં જાનાથા’’તિ આહંસુ. તે તુણ્હી અહેસું. પુરિસા ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું – ‘‘કુમારા, દેવ, પદુમકણ્ણિકાસુ નિસિન્ના, અમ્હેસુ કથેન્તેસુપિ વચીભેદં ન કરોન્તી’’તિ. ‘‘યથારુચિયા નેસં નિસીદિતું દેથા’’તિ. તે સબ્બરત્તિં ગહિતારક્ખા પદુમકણ્ણિકાસુ નિસિન્નનિયામેનેવ અરુણં ઉટ્ઠાપેસું. પુરિસા પુનદિવસે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવા, વેલં જાનાથા’’તિ આહંસુ. ‘‘ન મયં દેવા, પચ્ચેકબુદ્ધા નામ મયં અમ્હા’’તિ. ‘‘અય્યા, તુમ્હે ભારિયં કથં કથેથ, પચ્ચેકબુદ્ધા નામ તુમ્હાદિસા ન હોન્તિ, દ્વઙ્ગુલકેસમસ્સુધરા કાયે પટિમુક્કઅટ્ઠપરિક્ખારા હોન્તી’’તિ. તે દક્ખિણહત્થેન સીસં પરામસિંસુ, તાવદેવ ગિહિલિઙ્ગં અન્તરધાયિ. અટ્ઠ પરિક્ખારા કાયે પટિમુક્કા ચ અહેસું. તતો પસ્સન્તસ્સેવ મહાજનસ્સ આકાસેન નન્દમૂલકપબ્ભારં અગમંસુ.

સાપિ ખો પદુમવતી દેવી ‘‘અહં બહુપુત્તા હુત્વા નિપુત્તા જાતા’’તિ હદયસોકં પત્વા તેનેવ સોકેન કાલઙ્કત્વા રાજગહનગરે દ્વારગામકે સહત્થેન કમ્મં કત્વા જીવનટ્ઠાને નિબ્બત્તિ. અથાપરભાગે કુલઘરં ગતા એકદિવસં સામિકસ્સ ખેત્તં યાગું હરમાના તેસં અત્તનો પુત્તાનં અન્તરે અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધે ભિક્ખાચારવેલાય આકાસેન ગચ્છન્તે દિસ્વા સીઘં સીઘં ગન્ત્વા સામિકસ્સ આરોચેસિ – ‘‘પસ્સ, અય્ય, પચ્ચેકબુદ્ધે, એતે નિમન્તેત્વા ભોજેસ્સામા’’તિ. સો આહ – ‘‘સમણસકુણા નામેતે અઞ્ઞત્થાપિ એવં ચરન્તિ, ન એતે પચ્ચેકબુદ્ધા’’તિ તે તેસં કથેન્તાનંયેવ અવિદૂરે ઠાને ઓતરિંસુ. સા ઇત્થી તં દિવસં અત્તનો ભત્તખજ્જભોજનં તેસં દત્વા ‘‘સ્વેપિ અટ્ઠ જના મય્હં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, ઉપાસિકે, તવ સક્કારો એત્તકોવ હોતુ, આસનાનિ ચ અટ્ઠેવ હોન્તુ, અઞ્ઞેપિ બહૂ પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા તવ ચિત્તં પસીદેય્યાસી’’તિ. સા પુનદિવસે અટ્ઠ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા અટ્ઠન્નં સક્કારસમ્માનં પટિયાદેત્વા નિસીદિ.

નિમન્તિતપચ્ચેકબુદ્ધા સેસાનં સઞ્ઞં અદંસુ – ‘‘મારિસા અજ્જ અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા સબ્બેવ તુમ્હાકં માતુ સઙ્ગહં કરોથા’’તિ. તે તેસં વચનં સુત્વા સબ્બેવ એકતો આકાસેન આગન્ત્વા માતુઘરદ્વારે પાતુરહેસું. સાપિ પઠમં લદ્ધસઞ્ઞતાય બહૂપિ દિસ્વા ન કમ્પિત્થ. સબ્બેપિ તે ગેહં પવેસેત્વા આસનેસુ નિસીદાપેસિ. તેસુ પટિપાટિયા નિસીદન્તેસુ નવમો અઞ્ઞાનિ અટ્ઠ આસનાનિ માપેત્વા સયં ધુરાસને નિસીદતિ, યાવ આસનાનિ વડ્ઢન્તિ, તાવ ગેહં વડ્ઢતિ. એવં તેસુ સબ્બેસુપિ નિસિન્નેસુ સા ઇત્થી અટ્ઠન્નં પચ્ચેકબુદ્ધાનં પટિયાદિતં સક્કારં પઞ્ચસતાનમ્પિ યાવદત્થં દત્વા અટ્ઠ નીલુપ્પલહત્થકે આહરિત્વા નિમન્તિતપચ્ચેકબુદ્ધાનંયેવ પાદમૂલે ઠપેત્વા આહ – ‘‘મય્હં, ભન્તે, નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સરીરવણ્ણો ઇમેસં નીલુપ્પલાનં અન્તોગબ્ભવણ્ણો વિય હોતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા માતુ અનુમોદનં કત્વા ગન્ધમાદનંયેવ અગમંસુ.

સાપિ યાવજીવં કુસલં કત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સેટ્ઠિકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. નીલુપ્પલગબ્ભસમાનવણ્ણતાય ચસ્સા ઉપ્પલવણ્ણાત્વેવ નામં અકંસુ. અથસ્સા વયપ્પત્તકાલે સકલજમ્બુદીપે રાજાનો ચ સેટ્ઠિનો ચ સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં દૂતં પહિણિંસુ ‘‘ધીતરં અમ્હાકં દેતૂ’’તિ. અપહિણન્તો નામ નાહોસિ. તતો સેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સબ્બેસં મનં ગહેતું ન સક્ખિસ્સામિ, ઉપાયં પનેકં કરિસ્સામી’’તિ ધીતરં પક્કોસાપેત્વા ‘‘પબ્બજિતું, અમ્મ, સક્ખિસ્સસી’’તિ આહ. તસ્સા પચ્છિમભવિકત્તા પિતુ વચનં સીસે આસિત્તસતપાકતેલં વિય અહોસિ. તસ્મા પિતરં ‘‘પબ્બજિસ્સામિ, તાતા’’તિ આહ. સો તસ્સા સક્કારં કત્વા ભિક્ખુનુપસ્સયં નેત્વા પબ્બાજેસિ. તસ્સા અચિરપબ્બજિતાય એવ ઉપોસથાગારે કાલવારો પાપુણિ. સા પદીપં જાલેત્વા ઉપોસથાગારં સમ્મજ્જિત્વા દીપસિખાય નિમિત્તં ગણ્હિત્વા ઠિતાવ પુનપ્પુનં ઓલોકયમાના તેજોકસિણારમ્મણં ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તદેવ પાદકં કત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અરહત્તફલેન સદ્ધિંયેવ ચ અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાપિ ઇજ્ઝિંસુ. વિસેસતો પન ઇદ્ધિવિકુબ્બને ચિણ્ણવસી અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૨.ઉપ્પલવણ્ણાથેરીઅપદાન, અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસં) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘તદાહં હંસવતિયં, જાતા સેટ્ઠિકુલે અહું;

નાનારતનપજ્જોતે, મહાસુખસમપ્પિતા.

‘‘ઉપેત્વા તં મહાવીરં, અસ્સોસિં ધમ્મદેસનં;

તતો જાતપ્પસાદાહં, ઉપેમિ સરણં જિનં.

‘‘ભગવા ઇદ્ધિમન્તીનં, અગ્ગં વણ્ણેસિ નાયકો;

ભિક્ખુનિં લજ્જિનિં તાદિં, સમાધિઝાનકોવિદં.

‘‘તદા મુદિતચિત્તાહં, તં ઠાનં અભિકઙ્ખિની;

નિમન્તિત્વા દસબલં, સસઙ્ઘં લોકનાયકં.

‘‘ભોજયિત્વાન સત્તાહં, દત્વાન ચ તિચીવરં;

સત્તમાલં ગહેત્વાન, ઉપ્પલાદેવગન્ધિકં.

‘‘સત્થુ પાદે ઠપેત્વાન, ઞાણમ્હિ અભિપૂજયિં;

નિપચ્ચ સિરસા પાદે, ઇદં વચનમબ્રવિં.

‘‘યાદિસા વણ્ણિતા વીર, ઇતો અટ્ઠમકે મુનિ;

તાદિસાહં ભવિસ્સામિ, યદિ સિજ્ઝતિ નાયક.

‘‘તદા અવોચ મં સત્થા, વિસ્સટ્ઠા હોતિ દારિકે;

અનાગતમ્હિ અદ્ધાને, લચ્છસે તં મનોરથં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદા, ઓરસા ધમ્મનિમ્મિતા;

નામેનુપ્પલવણ્ણાતિ, રૂપેન ચ યસસ્સિની.

‘‘અભિઞ્ઞાસુ વસિપ્પત્તા, સત્થુસાસનકારિકા;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, હેસ્સસી સત્થુ સાવિકા.

‘‘તદાહં મુદિતા હુત્વા, યાવજીવં તદા જિનં;

મેત્તચિત્તા પરિચરિં, સસઙ્ઘં લોકનાયકં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તતો ચુતાહં મનુજે, ઉપપન્ના સયમ્ભુનો;

ઉપ્પલેહિ પટિચ્છન્નં, પિણ્ડપાતમદાસહં.

‘‘એકનવુતિતો કપ્પે, વિપસ્સી નામ નાયકો;

ઉપ્પજ્જિ ચારુદસ્સનો, સબ્બધમ્મેસુ ચક્ખુમા.

‘‘સેટ્ઠિધીતા તદા હુત્વા, બારાણસિપુરુત્તમે;

નિમન્તેત્વાન સમ્બુદ્ધં, સસઙ્ઘં લોકનાયકં.

‘‘મહાદાનં દદિત્વાન, ઉપ્પલેહિ વિનાયકં;

પૂજયિત્વા ચેતસાવ, વણ્ણસોભં અપત્થયિં.

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘ઉપટ્ઠાકો મહેસિસ્સ, તદા આસિ નરિસ્સરો;

કાસિરાજા કિકી નામ, બારાણસિપુરુત્તમે.

‘‘તસ્સાસિં દુતિયા ધીતા, સમણગુત્તસવ્હયા;

ધમ્મં સુત્વા જિનગ્ગસ્સ, પબ્બજ્જં સમરોચયિં.

‘‘અનુજાનિ ન નો તાતો, અગારેવ તદા મયં;

વીસવસ્સસહસ્સાનિ, વિચરિમ્હ અતન્દિતા.

‘‘કોમારિબ્રહ્મચરિયં, રાજકઞ્ઞા સુખેધિતા;

બુદ્ધોપટ્ઠાનનિરતા, મુદિતા સત્તધીતરો.

‘‘સમણી સમણગુત્તા ચ, ભિક્ખુની ભિક્ખુદાયિકા;

ધમ્મા ચેવ સુધમ્મા ચ, સત્તમી સઙ્ઘદાયિકા.

‘‘અહં ખેમા ચ સપ્પઞ્ઞા, પટાચારા ચ કુણ્ડલા;

કિસાગોતમી ધમ્મદિન્ના, વિસાખા હોતિ સત્તમી.

‘‘તેહિ કમ્મેહિ સુકતેહિ, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘તતો ચુતા મનુસ્સેસુ, ઉપપન્ના મહાકુલે;

પીતં મટ્ઠં વરં દુસ્સં, અદં અરહતો અહં.

‘‘તતો ચુતારિટ્ઠપુરે, જાતા વિપ્પકુલે અહં;

ધીતા તિરિટિવચ્છસ્સ, ઉમ્માદન્તી મનોહરા.

‘‘તતો ચુતા જનપદે, કુલે અઞ્ઞતરે અહં;

પસૂતા નાતિફીતમ્હિ, સાલિં ગોપેમહં તદા.

‘‘દિસ્વા પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં, પઞ્ચલાજસતાનિહં;

દત્વા પદુમચ્છન્નાનિ, પઞ્ચ પુત્તસતાનિહં.

‘‘પત્થયિં તેપિ પત્થેસું, મધું દત્વા સયમ્ભુનો;

તતો ચુતા અરઞ્ઞેહં, અજાયિં પદુમોદરે.

‘‘કાસિરઞ્ઞો મહેસીહં, હુત્વા સક્કતપૂજિતા;

અજનિં રાજપુત્તાનં, અનૂનં સતપઞ્ચકં.

‘‘યદા તે યોબ્બનપ્પત્તા, કીળન્તા જલકીળિતં;

દિસ્વા ઓપત્તપદુમં, આસું પચ્ચેકનાયકા.

‘‘સાહં તેહિ વિનાભૂતા, સુતવીરેહિ સોકિની;

ચુતા ઇસિગિલિપસ્સે, ગામકમ્હિ અજાયિહં.

‘‘યદા બુદ્ધો સુતમતી, સુતાનં ભત્તુનોપિ ચ;

યાગું આદાય ગચ્છન્તી, અટ્ઠ પચ્ચેકનાયકે.

‘‘ભિક્ખાય ગામં ગચ્છન્તે, દિસ્વા પુત્તે અનુસ્સરિં;

ખીરધારા વિનિગ્ગચ્છિ, તદા મે પુત્તપેમસા.

‘‘તતો તેસં અદં યાગું, પસન્ના સેહિ પાણિભિ;

તતો ચુતાહં તિદસં, નન્દનં ઉપપજ્જહં.

‘‘અનુભોત્વા સુખં દુક્ખં, સંસરિત્વા ભવાભવે;

તવત્થાય મહાવીર, પરિચ્ચત્તઞ્ચ જીવિતં.

‘‘ધીતા તુય્હં મહાવીર, પઞ્ઞવન્ત જુતિન્ધર;

બહુઞ્ચ દુક્કરં કમ્મં, કતં મે અતિદુક્કરં.

‘‘રાહુલો ચ અહઞ્ચેવ, નેકજાતિસતે બહૂ;

એકસ્મિં સમ્ભવે જાતા, સમાનચ્છન્દમાનસા.

‘‘નિબ્બત્તિ એકતો હોતિ, જાતિયાપિ ચ એકતો;

પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, ઉભોપિ નાનાસમ્ભવા.

‘‘પુરિમાનં જિનગ્ગાનં, સઙ્ગમં તે નિદસ્સિતં;

અધિકારં બહું મય્હં, તુય્હત્થાય મહામુનિ.

‘‘યં મયા પૂરિતં કમ્મં, કુસલં સર મે મુનિ;

તવત્થાય મહાવીર, પુઞ્ઞં ઉપચિતં મયા.

‘‘અભબ્બટ્ઠાને વજ્જેત્વા, વારયન્તિ અનાચારં;

તવત્થાય મહાવીર, ચત્તં મે જીવિતં બહું.

‘‘એવં બહુવિધં દુક્ખં, સમ્પત્તિ ચ બહુબ્બિધા;

પચ્છિમે ભવે સમ્પત્તે, જાતા સાવત્થિયં પુરે.

‘‘મહાધનસેટ્ઠિકુલે, સુખિતે સજ્જિતે તથા;

નાનારતનપજ્જોતે, સબ્બકામસમિદ્ધિને.

‘‘સક્કતા પૂજિતા ચેવ, માનિતાપચિતા તથા;

રૂપસીરિમનુપ્પત્તા, કુલેસુ અભિસક્કતા.

‘‘અતીવ પત્થિતા ચાસિં, રૂપસોભસિરીહિ ચ;

પત્થિતા સેટ્ઠિપુત્તેહિ, અનેકેહિ સતેહિપિ.

‘‘અગારં પજહિત્વાન, પબ્બજિં અનગારિયં;

અડ્ઢમાસે અસમ્પત્તે, ચતુસચ્ચમપાપુણિં.

‘‘ઇદ્ધિયા અભિનિમ્મિત્વા, ચતુરસ્સં રથં અહં;

બુદ્ધસ્સ પાદે વન્દિસ્સં, લોકનાથસ્સ તાદિનો.

‘‘ઇદ્ધીસુ ચ વસી હોમિ, દિબ્બાય સોતધાતુયા;

ચેતોપરિયઞાણસ્સ, વસી હોમિ મહામુને.

‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

સબ્બાસવપરિક્ખીણા, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો.

‘‘અત્થધમ્મનિરુત્તીસુ, પટિભાને તથેવ ચ;

ઞાણં મે વિમલં સુદ્ધં, પભાવેન મહેસિનો.

‘‘ચીવરં પિણ્ડપાતઞ્ચ, પચ્ચયં સયનાસનં;

ખણેન ઉપનામેન્તિ, સહસ્સાનિ સમન્તતો.

‘‘જિનો તમ્હિ ગુણે તુટ્ઠો, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં;

અગ્ગા ઇદ્ધિમતીનન્તિ, પરિસાસુ વિનાયકો.

‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

ઓહિતો ગરુકો ભારો, ભવનેત્તિસમૂહતા.

‘‘યસ્સત્થાય પબ્બજિતા, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અયં પન થેરી યદા ભગવા સાવત્થિનગરદ્વારે યમકપાટિહારિયં કાતું કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલં ઉપગઞ્છિ, તદા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એવમાહ – ‘‘અહં, ભન્તે, પાટિહારિયં કરિસ્સામિ, યદિ ભગવા અનુજાનાતી’’તિ સીહનાદં નદિ. સત્થા ઇદં કારણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા જેતવનમહાવિહારે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો પટિપાટિયા ભિક્ખુનિયો ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ઇમં થેરિં ઇદ્ધિમન્તીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. સા ઝાનસુખેન ફલસુખેન નિબ્બાનસુખેન ચ વીતિનામેન્તી એકદિવસં કામાનં આદીનવં ઓકારં સંકિલેસઞ્ચ પચ્ચવેક્ખમાના ગઙ્ગાતીરિયત્થેરસ્સ માતુયા ધીતાય સદ્ધિં સપત્તિવાસં ઉદ્દિસ્સ સંવેગજાતાય વુત્તગાથા પચ્ચનુભાસન્તી –

૨૨૪. ‘‘ઉભો માતા ચ ધીતા ચ, મયં આસું સપત્તિયો;

તસ્સા મે અહુ સંવેગો, અબ્ભુતો લોમહંસનો.

૨૨૫. ‘‘ધિરત્થુ કામા અસુચી, દુગ્ગન્ધા બહુકણ્ટકા;

યત્થ માતા ચ ધીતા ચ, સભરિયા મયં અહું.

૨૨૬. ‘‘કામેસ્વાદીનવં દિસ્વા, નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતો;

સા પબ્બજિં રાજગહે, અગારસ્માનગારિય’’ન્તિ. –

ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસિ.

તત્થ ઉભો માતા ચ ધીતા ચ, મયં આસું સપત્તિયોતિ માતા ચ ધીતા ચાતિ ઉભો મયં અઞ્ઞમઞ્ઞં સપત્તિયો અહુમ્હ.

સાવત્થિયં કિર અઞ્ઞતરસ્સ વાણિજસ્સ ભરિયાય પચ્ચૂસવેલાયં કુચ્છિયં ગબ્ભો સણ્ઠાસિ, સા તં ન અઞ્ઞાસિ. વાણિજો વિભાતાય રત્તિયા સકટેસુ ભણ્ડં આરોપેત્વા રાજગહં ઉદ્દિસ્સ ગતો. તસ્સા ગચ્છન્તે કાલે ગબ્ભો વડ્ઢેત્વા પરિપાકં અગમાસિ. અથ નં સસ્સુ એવમાહ – ‘‘મમ પુત્તો ચિરપ્પવુત્થો ત્વઞ્ચ ગબ્ભિની, પાપકં તયા કત’’ન્તિ. સા ‘‘તવ પુત્તતો અઞ્ઞં પુરિસં ન જાનામી’’તિ આહ. તં સુત્વાપિ સસ્સુ અસદ્દહન્તી તં ઘરતો નિક્કડ્ઢિ. સા સામિકં ગવેસન્તી અનુક્કમેન રાજગહં સમ્પત્તા. તાવદેવ ચસ્સા કમ્મજવાતેસુ ચલન્તેસુ મગ્ગસમીપે અઞ્ઞતરં સાલં પવિટ્ઠાય ગબ્ભવુટ્ઠાનં અહોસિ. સા સુવણ્ણબિમ્બસદિસં પુત્તં વિજાયિત્વા અનાથસાલાયં સયાપેત્વા ઉદકકિચ્ચત્થં બહિ નિક્ખન્તા. અથઞ્ઞતરો અપુત્તકો સત્થવાહો તેન મગ્ગેન ગચ્છન્તો ‘‘અસ્સામિકાય દારકો, મમ પુત્તો ભવિસ્સતી’’તિ તં ધાતિયા હત્થે અદાસિ. અથસ્સ માતા ઉદકકિચ્ચં કત્વા ઉદકં ગહેત્વા પટિનિવત્તિત્વા પુત્તં અપસ્સન્તી સોકાભિભૂતા પરિદેવિત્વા રાજગહં અપ્પવિસિત્વાવ મગ્ગં પટિપજ્જિ. તં અઞ્ઞતરો ચોરજેટ્ઠકો અન્તરામગ્ગે દિસ્વા પટિબદ્ધચિત્તો અત્તનો પજાપતિં અકાસિ. સા તસ્સ ગેહે વસન્તી એકં ધીતરં વિજાયિ. અથ સા એકદિવસં ધીતરં ગહેત્વા ઠિતા સામિકેન ભણ્ડિત્વા ધીતરં મઞ્ચકે ખિપિ. દારિકાય સીસં થોકં ભિન્દિ. તતો સાપિ સામિકં ભાયિત્વા રાજગહમેવ પચ્ચાગન્ત્વા સેરિવિચારેન વિચરતિ. તસ્સા પુત્તો પઠમયોબ્બને ઠિતો ‘‘માતા’’તિ અજાનન્તો અત્તનો પજાપતિં અકાસિ. અપરભાગે તં ચોરજેટ્ઠકધીતરં ભગિનિભાવં અજાનન્તો વિવાહં કત્વા અત્તનો ગેહં આનેસિ. એવં સો અત્તનો માતરં ભગિનિઞ્ચ પજાપતી કત્વા વાસેસિ. તેન તા ઉભોપિ સપત્તિવાસં વસિંસુ. અથેકદિવસં માતા ધીતુ કેસવટ્ટિં મોચેત્વા ઊકં ઓલોકેન્તી સીસે વણં દિસ્વા ‘‘અપ્પેવનામાયં મમ ધીતા ભવેય્યા’’તિ પુચ્છિત્વા સંવેગજાતા હુત્વા રાજગહે ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા કતપુબ્બકિચ્ચા વિવેકવાસં વસન્તી અત્તનો ચ પુબ્બપટિપત્તિં પચ્ચવેક્ખિત્વા ‘‘ઉભો માતા’’તિઆદિકા ગાથા અભાસિ. તા પન તાય વુત્તગાથાવ કામેસુ આદીનવદસ્સનવસેન પચ્ચનુભાસન્તી અયં થેરી ‘‘ઉભો માતા ચ ધીતા ચા’’તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં – ‘‘સા ઝાનસુખેન ફલસુખેન નિબ્બાનસુખેન ચ વીતિનામેન્તી ઇમા તિસ્સો ગાથા અભાસી’’તિ.

તત્થ અસુચીતિ કિલેસાસુચિપગ્ઘરણેન અસુચી. દુગ્ગન્ધાતિ વિસગન્ધવાયનેન પૂતિગન્ધા. બહુકણ્ટકાતિ વિસૂયિકપ્પવત્તિયા સુચરિતવિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન બહુવિધકિલેસકણ્ટકા. તથા હિ તે સત્તિસૂલૂપમા કામાતિ વુત્તા. યત્થાતિ યેસુ કામેસુ પરિભુઞ્જિતબ્બેસુ. સભરિયાતિ સમાનભરિયા, સપત્તિયોતિ અત્થો.

૨૨૭. ‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખું વિસોધિતં;

ચેતોપરિચ્ચઞાણઞ્ચ, સોતધાતુ વિસોધિતા.

૨૨૮. ‘‘ઇદ્ધીપિ મે સચ્છિકતા, પત્તો મે આસવક્ખયો;

છળભિઞ્ઞા સચ્છિકતા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં’’.