૧૨. ધમ્મદિન્નાથેરીગાથાવણ્ણના

છન્દજાતા અવસાયીતિ ધમ્મદિન્નાથેરિયા ગાથા. સા કિર પદુમુત્તરબુદ્ધકાલે હંસવતીનગરે પરાધીનવુત્તિકા હુત્વા જીવન્તી નિરોધતો વુટ્ઠિતસ્સ અગ્ગસાવકસ્સ પૂજાસક્કારપુબ્બકં દાનં દત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તા. તતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ફુસ્સસ્સ ભગવતો કાલે સત્થુ વેમાતિકભાતિકાનં કમ્મિકસ્સ ગેહે વસમાના દાનં પટિચ્ચ ‘‘એકં દેહી’’તિ સામિકેન વુત્તે દ્વે દેન્તી, બહું પુઞ્ઞં કત્વા કસ્સપબુદ્ધકાલે કિકિસ્સ કાસિકરઞ્ઞો ગેહે પટિસન્ધિં ગહેત્વા સત્તન્નં ભગિનીનં અબ્ભન્તરા હુત્વા વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ બ્રહ્મચરિયં ચરિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તી ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા વિસાખસ્સ સેટ્ઠિનો ગેહં ગતા.

અથેકદિવસં વિસાખો સેટ્ઠિ સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અનાગામી હુત્વા ઘરં ગન્ત્વા પાસાદં અભિરુહન્તો સોપાનમત્થકે ઠિતાય ધમ્મદિન્નાય પસારિતહત્થં અનાલમ્બિત્વાવ પાસાદં અભિરુહિત્વા ભુઞ્જમાનોપિ તુણ્હીભૂતોવ ભુઞ્જિ. ધમ્મદિન્ના તં ઉપધારેત્વા, ‘‘અય્યપુત્ત, કસ્મા ત્વં અજ્જ મમ હત્થં નાલમ્બિ, ભુઞ્જમાનોપિ ન કિઞ્ચિ કથેસિ, અત્થિ નુ ખો કોચિ મય્હં દોસો’’તિ આહ. વિસાખો ‘‘ધમ્મદિન્ને, ન તે દોસો અત્થિ, અહં પન અજ્જ પટ્ઠાય ઇત્થિસરીરં ફુસિતું આહારે ચ લોલભાવં કાતું અનરહો, તાદિસો મયા ધમ્મો પટિવિદ્ધો. ત્વં પન સચે ઇચ્છસિ, ઇમસ્મિંયેવ ગેહે વસ. નો ચે ઇચ્છસિ, યત્તકેન ધનેન તે અત્થો, તત્તકં ગહેત્વા કુલઘરં ગચ્છાહી’’તિ આહ. ‘‘નાહં, અય્યપુત્ત, તયા વન્તવમનં આચમિસ્સામિ, પબ્બજ્જં મે અનુજાનાહી’’તિ. વિસાખો ‘‘સાધુ, ધમ્મદિન્ને’’તિ તં સુવણ્ણસિવિકાય ભિક્ખુનિઉપસ્સયં પેસેસિ. સા પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા કતિપાહં તત્થ વસિત્વા વિવેકવાસં વસિતુકામા આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘અય્યા, આકિણ્ણટ્ઠાને મય્હં ચિત્તં ન રમતિ, ગામકાવાસં ગચ્છામી’’તિ આહ. ભિક્ખુનિયો તં ગામકાવાસં નયિંસુ. સા તત્થ વસન્તી અતીતે મદ્દિતસઙ્ખારતાય ન ચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેરી ૨.૩.૯૫-૧૩૦) –

‘‘પદુમુત્તરો નામ જિનો, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

ઇતો સતસહસ્સમ્હિ, કપ્પે ઉપ્પજ્જિ નાયકો.

‘‘તદાહં હંસવતિયં, કુલે અઞ્ઞતરે અહું;

પરકમ્મકારી આસિં, નિપકા સીલસંવુતા.

‘‘પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ, સુજાતો અગ્ગસાવકો;

વિહારા અભિનિક્ખમ્મ, પિણ્ડપાતાય ગચ્છતિ.

‘‘ઘટં ગહેત્વા ગચ્છન્તી, તદા ઉદકહારિકા;

તં દિસ્વા અદદં પૂપં, પસન્ના સેહિ પાણિભિ.

‘‘પટિગ્ગહેત્વા તત્થેવ, નિસિન્નો પરિભુઞ્જિ સો;

તતો નેત્વાન તં ગેહં, અદાસિં તસ્સ ભોજનં.

‘‘તતો મે અય્યકો તુટ્ઠો, અકરી સુણિસં સકં;

સસ્સુયા સહ ગન્ત્વાન, સમ્બુદ્ધં અભિવાદયિં.

‘‘તદા સો ધમ્મકથિકં, ભિક્ખુનિં પરિકિત્તયં;

ઠપેસિ એતદગ્ગમ્હિ, તં સુત્વા મુદિતા અહં.

‘‘નિમન્તયિત્વા સુગતં, સસઙ્ઘં લોકનાયકં;

મહાદાનં દદિત્વાન, તં ઠાનમભિપત્થયિં.

‘‘તતો મં સુગતો આહ, ઘનનિન્નાદસુસ્સરો;

મમુપટ્ઠાનનિરતે, સસઙ્ઘપરિવેસિકે.

‘‘સદ્ધમ્મસ્સવને યુત્તે, ગુણવદ્ધિતમાનસે;

ભદ્દે ભવસ્સુ મુદિતા, લચ્છસે પણિધીફલં.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘તસ્સ ધમ્મેસુ દાયાદા, ઓરસા ધમ્મનિમ્મિતા;

ધમ્મદિન્નાતિ નામેન, હેસ્સતિ સત્થુ સાવિકા.

‘‘તં સુત્વા મુદિતા હુત્વા, યાવજીવં મહામુનિં;

મેત્તચિત્તા પરિચરિં, પચ્ચયેહિ વિનાયકં.

‘‘તેન કમ્મેન સુકતેન, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘ઇમમ્હિ ભદ્દકે કપ્પે, બ્રહ્મબન્ધુ મહાયસો;

કસ્સપો નામ ગોત્તેન, ઉપ્પજ્જિ વદતં વરો.

‘‘ઉપટ્ઠાકો મહેસિસ્સ, તદા આસિ નરિસ્સરો;

કાસિરાજા કિકી નામ, બારાણસિપુરુત્તમે.

‘‘છટ્ઠા તસ્સાસહં ધીતા, સુધમ્મા ઇતિ વિસ્સુતા;

ધમ્મં સુત્વા જિનગ્ગસ્સ, પબ્બજ્જં સમરોચયિં.

‘‘અનુજાનિ ન નો તાતો, અગારેવ તદા મયં;

વીસવસ્સસહસ્સાનિ, વિચરિમ્હ અતન્દિતા.

‘‘કોમારિબ્રહ્મચરિયં, રાજકઞ્ઞા સુખેધિતા;

બુદ્ધોપટ્ઠાનનિરતા, મુદિતા સત્ત ધીતરો.

‘‘સમણી સમણગુત્તા ચ, ભિક્ખુની ભિક્ખુદાયિકા;

ધમ્મા ચેવ સુધમ્મા ચ, સત્તમી સઙ્ઘદાયિકા.

‘‘ખેમા ઉપ્પલવણ્ણા ચ, પટાચારા ચ કુણ્ડલા;

ગોતમી ચ અહઞ્ચેવ, વિસાખા હોતિ સત્તમી.

‘‘તેહિ કમ્મેહિ સુકતેહિ, ચેતનાપણિધીહિ ચ;

જહિત્વા માનુસં દેહં, તાવતિંસમગચ્છહં.

‘‘પચ્છિમે ચ ભવે દાનિ, ગિરિબ્બજપુરુત્તમે;

જાતા સેટ્ઠિકુલે ફીતે, સબ્બકામસમિદ્ધિને.

‘‘યદા રૂપગુણૂપેતા, પઠમે યોબ્બને ઠિતા;

તદા પરકુલં ગન્ત્વા, વસિં સુખસમપ્પિતા.

‘‘ઉપેત્વા લોકસરણં, સુણિત્વા ધમ્મદેસનં;

અનાગામિફલં પત્તો, સામિકો મે સુબુદ્ધિમા.

‘‘તદાહં અનુજાનેત્વા, પબ્બજિં અનગારિયં;

નચિરેનેવ કાલેન, અરહત્તમપાપુણિં.

‘‘તદા ઉપાસકો સો મં, ઉપગન્ત્વા અપુચ્છથ;

ગમ્ભીરે નિપુણે પઞ્હે, તે સબ્બે બ્યાકરિં અહં.

‘‘જિનો તસ્મિં ગુણે તુટ્ઠો, એતદગ્ગે ઠપેસિ મં;

ભિક્ખુનિં ધમ્મકથિકં, નાઞ્ઞં પસ્સામિ એદિસિં.

‘‘ધમ્મદિન્ના યથા ધીરા, એવં ધારેથ ભિક્ખવો;

એવાહં પણ્ડિતા હોમિ, નાયકેનાનુકમ્પિતા.

‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

ઓહિતો ગરુકો ભારો, ભવનેત્તિ સમૂહતા.

‘‘યસ્સત્થાય પબ્બજિતા, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો.

‘‘ઇદ્ધીસુ ચ વસી હોમિ, દિબ્બાય સોતધાતુયા;

પરચિત્તાનિ જાનામિ, સત્થુસાસનકારિકા.

‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

ખેપેત્વા આસવે સબ્બે, વિસુદ્ધાસિં સુનિમ્મલા.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. (અપ. થેરી ૨.૩.૯૫-૧૩૦);

અરહત્તં પન પત્વા ‘‘મય્હં મનં મત્થકં પત્તં, ઇદાનિ ઇધ વસિત્વા કિં કરિસ્સામિ, રાજગહમેવ ગન્ત્વા સત્થારઞ્ચ વન્દિસ્સામિ, બહૂ ચ મે ઞાતકા પુઞ્ઞાનિ કરિસ્સન્તી’’તિ ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં રાજગહમેવ પચ્ચાગતા. વિસાખો તસ્સા આગતભાવં સુત્વા તસ્સા અધિગમં વીમંસન્તો પઞ્ચક્ખન્ધાદિવસેન પઞ્હં પુચ્છિ. ધમ્મદિન્ના સુનિસિતેન સત્થેન કુમુદનાળે છિન્દન્તી વિય પુચ્છિતં પુચ્છિતં પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ. વિસાખો સબ્બં પુચ્છાવિસ્સજ્જનનયં સત્થુ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘પણ્ડિતા, વિસાખ, ધમ્મદિન્ના ભિક્ખુની’’તિઆદિના તં પસંસન્તો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સંસન્દેત્વા બ્યાકતભાવં પવેદેત્વા તમેવ ચૂળવેદલ્લસુત્તં (મ. નિ. ૧.૪૬૦) અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા તં ધમ્મકથિકાનં ભિક્ખુનીનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. યદા પન સા તસ્મિં ગામકાવાસે વસન્તી હેટ્ઠિમમગ્ગે અધિગન્ત્વા અગ્ગમગ્ગત્થાય વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, તદા –

૧૨. ‘‘છન્દજાતા અવસાયી, મનસા ચ ફુટા સિયા;

કામેસુ અપ્પટિબદ્ધચિત્તા, ઉદ્ધંસોતાતિ વુચ્ચતી’’તિ. –

ઇમં ગાથં અભાસિ.

તત્થ છન્દજાતાતિ અગ્ગફલત્થં જાતચ્છન્દા. અવસાયીતિ અવસાયો વુચ્ચતિ અવસાનં નિટ્ઠાનં, તમ્પિ કામેસુ અપ્પટિબદ્ધચિત્તતાય ‘‘ઉદ્ધંસોતા’’તિ વક્ખમાનત્તા સમણકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠાનં વેદિતબ્બં, ન યસ્સ કસ્સચિ, તસ્મા પદદ્વયેનાપિ અપ્પત્તમાનસા અનુત્તરં યોગક્ખેમં પત્થયમાનાતિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ. મનસા ચ ફુટા સિયાતિ હેટ્ઠિમેહિ તીહિ મગ્ગચિત્તેહિ નિબ્બાનં ફુટા ફુસિતા ભવેય્ય. કામેસુ અપ્પટિબદ્ધચિત્તાતિ અનાગામિમગ્ગવસેન કામેસુ ન પટિબદ્ધચિત્તા. ઉદ્ધંસોતાતિ ઉદ્ધમેવ મગ્ગસોતો સંસારસોતો ચ એતિસ્સાતિ ઉદ્ધંસોતા. અનાગામિનો હિ યથા અગ્ગમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ન અઞ્ઞો, એવં અવિહાદીસુ ઉપ્પન્નસ્સ યાવ અકનિટ્ઠા ઉદ્ધમેવ ઉપ્પત્તિ હોતીતિ.

ધમ્મદિન્નાથેરીગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.