૨૦. સટ્ઠિનિપાતો

૧. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરગાથાવણ્ણના

સટ્ઠિનિપાતે આરઞ્ઞિકાતિઆદિકા આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? તસ્સ વત્થુ ધમ્મસેનાપતિવત્થુમ્હિ વુત્તમેવ. થેરો હિ પબ્બજિતદિવસતો સત્તમે દિવસે મગધરટ્ઠે કલ્લવાલગામકં ઉપનિસ્સાય સમણધમ્મં કરોન્તો થિનમિદ્ધે ઓક્કન્તે સત્થારા – ‘‘મોગ્ગલ્લાન, મોગ્ગલ્લાન, મા, બ્રાહ્મણ, અરિયં તુણ્હીભાવં પમાદો’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૨૩૫) સંવેજિતો થિનમિદ્ધં વિનોદેત્વા ભગવતા વુચ્ચમાનં ધાતુકમ્મટ્ઠાનં સુણન્તો એવ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા પટિપાટિયા ઉપરિમગ્ગત્તયં ઉપગન્ત્વા અગ્ગફલક્ખણે સાવકપારમીઞાણસ્સ મત્થકં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧.૩૭૫-૩૯૭) –

‘‘અનોમદસ્સી ભગવા, લોકજેટ્ઠો નરાસભો;

વિહાસિ હિમવન્તમ્હિ, દેવસઙ્ઘપુરક્ખતો.

‘‘વરુણો નામ નામેન, નાગરાજા અહં તદા;

કામરૂપી વિકુબ્બામિ, મહોદધિનિવાસહં.

‘‘સઙ્ગણિયં ગણં હિત્વા, તૂરિયં પટ્ઠપેસહં;

સમ્બુદ્ધં પરિવારેત્વા, વાદેસું અચ્છરા તદા.

‘‘વજ્જમાનેસુ તૂરેસુ, દેવા તૂરાનિ વજ્જયું;

ઉભિન્નં સદ્દં સુત્વાન, બુદ્ધોપિ સમ્પબુજ્ઝથ.

‘‘નિમન્તેત્વાન સમ્બુદ્ધં, સકં ભવનુપાગમિં;

આસનં પઞ્ઞપેત્વાન, કાલમારોચયિં અહં.

‘‘ખીણાસવસહસ્સેહિ, પરિવુતો લોકનાયકો;

ઓભાસેન્તો દિસા સબ્બા, ભવનં મે ઉપાગમિ.

‘‘ઉપવિટ્ઠં મહાવીરં, દેવદેવં નરાસભં;

સભિક્ખુસઙ્ઘં તપ્પેસિં, અન્નપાનેનહં તદા.

‘‘અનુમોદિ મહાવીરો, સયમ્ભૂ અગ્ગપુગ્ગલો;

ભિક્ખુસઙ્ઘે નિસીદિત્વા, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યો સો સઙ્ઘં અપૂજેસિ, બુદ્ધઞ્ચ લોકનાયકં;

તેન ચિત્તપ્પસાદેન, દેવલોકં ગમિસ્સતિ.

‘‘સત્તસત્તતિક્ખત્તુઞ્ચ, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;

પથબ્યા રજ્જં અટ્ઠસતં, વસુધં આવસિસ્સતિ.

‘‘પઞ્ચપઞ્ઞાસક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

ભોગા અસઙ્ખિયા તસ્સ, ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ તાવદે.

‘‘અપરિમેય્યે ઇતો કપ્પે, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘નિરયા સો ચવિત્વાન, મનુસ્સત્તં ગમિસ્સતિ;

કોલિતો નામ નામેન, બ્રહ્મબન્ધુ ભવિસ્સતિ.

‘‘સો પચ્છા પબ્બજિત્વાન, કુસલમૂલેન ચોદિતો;

ગોતમસ્સ ભગવતો, દુતિયો હેસ્સતિ સાવકો.

‘‘આરદ્ધવીરિયો પહિતત્તો, ઇદ્ધિયા પારમિં ગતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘પાપમિત્તોપનિસ્સાય, કામરાગવસં ગતો;

માતરં પિતરઞ્ચાપિ, ઘાતયિં દુટ્ઠમાનસો.

‘‘યં યં યોનુપપજ્જામિ, નિરયં અથ માનુસં;

પાપકમ્મસમઙ્ગિતા, ભિન્નસીસો મરામહં.

‘‘ઇદં પચ્છિમકં મય્હં, ચરિમો વત્તતે ભવો;

ઇધાપિ એદિસો મય્હં, મરણકાલે ભવિસ્સતિ.

‘‘પવિવેકમનુયુત્તો, સમાધિભાવનારતો;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, વિહરામિ અનાસવો.

‘‘ધરણિમ્પિ સુગમ્ભીરં, બહલં દુપ્પધંસિયં;

વામઙ્ગુટ્ઠેન ખોભેય્યં, ઇદ્ધિયા પારમિં ગતો.

‘‘અસ્મિમાનં ન પસ્સામિ, માનો મય્હં ન વિજ્જતિ;

સામણેરે ઉપાદાય, ગરુચિત્તં કરોમહં.

‘‘અપરિમેય્યે ઇતો કપ્પે, યં કમ્મમભિનીહરિં;

તાહં ભૂમિમનુપ્પત્તો, પત્તોમ્હિ આસવક્ખયં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ નં સત્થા અપરભાગે જેતવનમહાવિહારે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો તેન તેન ગુણેન અત્તનો સાવકે એતદગ્ગે ઠપેન્તો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇદ્ધિમન્તાનં યદિદં મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮, ૧૯૦) ઇદ્ધિમન્તતાય એતદગ્ગે ઠપેસિ. તેન એવં સત્થારા એતદગ્ગે ઠપિતેન સાવકપારમિયા મત્થકં પત્તેન મહાથેરેન તં તં નિમિત્તં આગમ્મ તત્થ તત્થ ભાસિતા ગાથા, તા સઙ્ગીતિકાલે ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ –

૧૧૪૯. ‘‘આરઞ્ઞિકા પિણ્ડપાતિકા, ઉઞ્છાપત્તાગતે રતા;

દાલેમુ મચ્ચુનો સેનં, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતા.

૧૧૫૦. ‘‘આરઞ્ઞિકા પિણ્ડપાતિકા, ઉઞ્છાપત્તાગતે રતા;

ધુનામ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો.

૧૧૫૧. ‘‘રુક્ખમૂલિકા સાતતિકા, ઉઞ્છાપત્તાગતે રતા;

દાલેમુ મચ્ચુનો સેનં, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતા.

૧૧૫૨. ‘‘રુક્ખમૂલિકા સાતતિકા, ઉઞ્છાપત્તાગતે રતા;

ધુનામ મચ્ચુનો સેનં, નળાગારંવ કુઞ્જરો.

૧૧૫૩. ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલકુટિકે, મંસન્હારુપસિબ્બિતે;

ધિરત્થુ પુરે દુગ્ગન્ધે, પરગત્તે મમાયસે.

૧૧૫૪. .

‘‘તવ સરીરં નવસોતં, દુગ્ગન્ધકરં પરિબન્ધં;

ભિક્ખુ પરિવજ્જયતે તં, મીળ્હઞ્ચ યથા સુચિકામો.

૧૧૫૬. ‘‘એવઞ્ચે તં જનો જઞ્ઞા, યથા જાનામિ તં અહં;

આરકા પરિવજ્જેય્ય, ગૂથટ્ઠાનંવ પાવુસે.

૧૧૫૭. ‘‘એવમેતં મહાવીર, યથા સમણ ભાસસિ;

એત્થ ચેકે વિસીદન્તિ, પઙ્કમ્હિવ જરગ્ગવો.

૧૧૫૮. ‘‘આકાસમ્હિ હલિદ્દિયા, યો મઞ્ઞેથ રજેતવે;

અઞ્ઞેન વાપિ રઙ્ગેન, વિઘાતુદયમેવ તં.

૧૧૫૯. ‘‘તદાકાસસમં ચિત્તં, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતં;

મા પાપચિત્તે આસાદિ, અગ્ગિખન્ધંવ પક્ખિમા.

૧૧૬૦. ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બં, અરુકાયં સમુસ્સિતં;

આતુરં બહુસઙ્કપ્પં, યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતિ.

૧૧૬૧. ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં રૂપં, મણિના કુણ્ડલેન ચ;

અટ્ઠિં તચેન ઓનદ્ધં, સહ વત્થેહિ સોભતિ.

૧૧૬૨. ‘‘અલત્તકકતા પાદા, મુખં ચુણ્ણકમક્ખિતં;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

૧૧૬૩. ‘‘અટ્ઠાપદકતા કેસા, નેત્તા અઞ્જનમક્ખિતા;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

૧૧૬૪. ‘‘અઞ્જનીવ નવા ચિત્તા, પૂતિકાયો અલઙ્કતો;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

૧૧૬૫. ‘‘ઓદહિ મિગવો પાસં, નાસદા વાગુરં મિગો;

ભુત્વા નિવાપં ગચ્છામ, કદ્દન્તે મિગબન્ધકે.

૧૧૬૬. ‘‘છિન્નો પાસો મિગવસ્સ, નાસદા વાગુરં મિગો;

ભુત્વા નિવાપં ગચ્છામ, સોચન્તે મિગલુદ્દકે.

૧૧૬૭. ‘‘તદાસિ યં ભિંસનકં, તદાસિ લોમહંસનં;

અનેકાકારસમ્પન્ને, સારિપુત્તમ્હિ નિબ્બુતે.

૧૧૬૮. ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો.

૧૧૬૯. ‘‘સુખુમં તે પટિવિજ્ઝન્તિ, વાલગ્ગં ઉસુના યથા;

યે પઞ્ચક્ખન્ધે પસ્સન્તિ, પરતો નો ચ અત્તતો.

૧૧૭૦. ‘‘યે ચ પસ્સન્તિ સઙ્ખારે, પરતો નો ચ અત્તતો;

પચ્ચબ્યાધિંસુ નિપુણં, વાલગ્ગં ઉસુના યથા.

૧૧૭૧. ‘‘સત્તિયા વિય ઓમટ્ઠો, ડય્હમાનોવ મત્થકે;

કામરાગપ્પહાનાય, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે.

૧૧૭૨. ‘‘સત્તિયા વિય ઓમટ્ઠો, ડય્હમાનોવ મત્થકે;

ભવરાગપ્પહાનાય, સતો ભિક્ખુ પરિબ્બજે.

૧૧૭૩. ‘‘ચોદિતો ભાવિતત્તેન, સરીરન્તિમધારિના;

મિગારમાતુપાસાદં, પાદઙ્ગુટ્ઠેન કમ્પયિં.

૧૧૭૪. ‘‘નયિદં સિથિલમારબ્ભ, નયિદં અપ્પેન થામસા;

નિબ્બાનમધિગન્તબ્બં, સબ્બગન્થપમોચનં.

૧૧૭૫. ‘‘અયઞ્ચ દહરો ભિક્ખુ, અયમુત્તમપોરિસો;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જેત્વા મારં સવાહનં.

૧૧૭૬. ‘‘વિવરમનુપભન્તિ વિજ્જુતા, વેભારસ્સ ચ પણ્ડવસ્સ ચ;

નગવિવરગતો ઝાયતિ, પુત્તો અપ્પટિમસ્સ તાદિનો.

૧૧૭૭. ‘‘ઉપસન્તો ઉપરતો, પન્તસેનાસનો મુનિ;

દાયાદો બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, બ્રહ્મુના અભિવન્દિતો.

૧૧૭૮. ‘‘ઉપસન્તં ઉપરતં, પન્તસેનાસનં મુનિં;

દાયાદં બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, વન્દ બ્રાહ્મણ કસ્સપં.

૧૧૭૯. ‘‘યો ચ જાતિસતં ગચ્છે, સબ્બા બ્રાહ્મણજાતિયો;

સોત્તિયો વેદસમ્પન્નો, મનુસ્સેસુ પુનપ્પુનં.

૧૧૮૦. ‘‘અજ્ઝાયકોપિ ચે અસ્સ, તિણ્ણં વેદાન પારગૂ;

એતસ્સ વન્દનાયેતં, કલં નાગ્ઘતિ સોળસિં.

૧૧૮૧. ‘‘યો સો અટ્ઠ વિમોક્ખાનિ, પુરેભત્તં અફસ્સયિ;

અનુલોમં પટિલોમં, તતો પિણ્ડાય ગચ્છતિ.

૧૧૮૨. ‘‘તાદિસં ભિક્ખું માસાદિ, માત્તાનં ખણિ બ્રાહ્મણ;

અભિપ્પસાદેહિ મનં, અરહન્તમ્હિ તાદિને;

ખિપ્પં પઞ્જલિકો વન્દ, મા તે વિજટિ મત્થકં.

૧૧૮૩. ‘‘નેસો પસ્સતિ સદ્ધમ્મં, સંસારેન પુરક્ખતો;

અધોગમં જિમ્હપથં, કુમ્મગ્ગમનુધાવતિ.

૧૧૮૪. ‘‘કિમીવ મીળ્હસલ્લિત્તો, સઙ્ખારે અધિમુચ્છિતો;

પગાળ્હો લાભસક્કારે, તુચ્છો ગચ્છતિ પોટ્ઠિલો.

૧૧૮૫. ‘‘ઇમઞ્ચ પસ્સ આયન્તં, સારિપુત્તં સુદસ્સનં;

વિમુત્તં ઉભતોભાગે, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતં.

૧૧૮૬. ‘‘વિસલ્લં ખીણસંયોગં, તેવિજ્જં મચ્ચુહાયિનં;

દક્ખિણેય્યં મનુસ્સાનં, પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં.

૧૧૮૭. ‘‘એતે સમ્બહુલા દેવા, ઇદ્ધિમન્તો યસસ્સિનો.

દસ દેવસહસ્સાનિ, સબ્બે બ્રહ્મપુરોહિતા;

મોગ્ગલ્લાનં નમસ્સન્તા, તિટ્ઠન્તિ પઞ્જલીકતા.

૧૧૮૮. ‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે આસવા ખીણા, દક્ખિણેય્યોસિ મારિસ.

૧૧૮૯. ‘‘પૂજિતો નરદેવેન, ઉપ્પન્નો મરણાભિભૂ;

પુણ્ડરીકંવ તોયેન, સઙ્ખારેનુપલિમ્પતિ.

૧૧૯૦. ‘‘યસ્સ મુહુત્તેન સહસ્સધા લોકો, સંવિદિતો સબ્રહ્મકપ્પો વસિ;

ઇદ્ધિગુણે ચુતુપપાતે કાલે, પસ્સતિ દેવતા સ ભિક્ખુ.

૧૧૯૧. ‘‘સારિપુત્તોવ પઞ્ઞાય, સીલેન ઉપસમેન ચ;

યોપિ પારઙ્ગતો ભિક્ખુ, એતાવપરમો સિયા.

૧૧૯૨. ‘‘કોટિસતસહસ્સસ્સ, અત્તભાવં ખણેન નિમ્મિને;

અહં વિકુબ્બનાસુ કુસલો, વસીભૂતોમ્હિ ઇદ્ધિયા.

૧૧૯૩. ‘‘સમાધિવિજ્જાવસિપારમીગતો, મોગ્ગલ્લાનગોત્તો અસિતસ્સ સાસને;

ધીરો સમુચ્છિન્દિ સમાહિતિન્દ્રિયો, નાગો યથા પૂતિલતંવ બન્ધનં.

૧૧૯૪. ‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

ઓહિતો ગરુકો ભારો, ભવનેત્તિ સમૂહતા.

૧૧૯૫. ‘‘યસ્સ ચત્થાય પબ્બજિતો, અગારસ્માનગારિયં;

સો મે અત્થો અનુપ્પત્તો, સબ્બસંયોજનક્ખયો.

૧૧૯૬. ‘‘કીદિસો નિરયો આસિ, યત્થ દુસ્સી અપચ્ચથ;

વિધુરં સાવકમાસજ્જ, કકુસન્ધઞ્ચ બ્રાહ્મણં.

૧૧૯૭. ‘‘સતં આસિ અયોસઙ્કૂ, સબ્બે પચ્ચત્તવેદના;

ઈદિસો નિરયો આસિ, યત્થ દુસ્સી અપચ્ચથ;

વિધુરં સાવકમાસજ્જ, કકુસન્ધઞ્ચ બ્રાહ્મણં.

૧૧૯૮. ‘‘યો એતમભિજાનાતિ, ભિક્ખુ બુદ્ધસ્સ સાવકો;