૭. સોણપોટિરિયપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના

ન તાવ સુપિતું હોતીતિ આયસ્મતો સોણસ્સ પોટિરિયપુત્તસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો સિખિસ્સ ભગવતો કાલે વનચરો હુત્વા જીવન્તો એકદિવસં સત્થારં દિસ્વા પસન્નચિત્તો કુરઞ્જિયફલં સત્થુનો અદાસિ. સો તેન પુઞ્ઞકમ્મેન દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુસ્મિં પોટિરિયસ્સ નામ ગામભોજકસ્સ પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, સોણોતિસ્સ નામં અહોસિ. સો વયપ્પત્તો ભદ્દિયસ્સ સાકિયરઞ્ઞો સેનાપતિ અહોસિ. અથ ભદ્દિયરાજે હેટ્ઠા વુત્તનયેન પબ્બજિતે, સેનાપતિ ‘‘રાજાપિ નામ પબ્બજિ, કિં મય્હં ઘરાવાસેના’’તિ પબ્બજિ? પબ્બજિત્વા પન નિદ્દારામો વિહરતિ, ન ભાવનમનુયુઞ્જતિ. તં ભગવા અનુપિયાયં અમ્બવને વિહરન્તો અત્તનો ઓભાસં ફરાપેત્વા તેનસ્સ સતિં જનેત્વા ઇમાય ગાથાય તં ઓવદન્તો –

૧૯૩. ‘‘ન તાવ સુપિતું હોતિ, રત્તિ નક્ખત્તમાલિની;

પટિજગ્ગિતુમેવેસા, રત્તિ હોતિ વિજાનતા.

૧૯૪. ‘‘હત્થિક્ખન્ધાવપતિતં, કુઞ્જરો ચે અનુક્કમે;

સઙ્ગામે મે મતં સેય્યો, યઞ્ચે જીવે પરાજિતો’’તિ. – ગાથાદ્વયં અભાસિ;

તત્થ ન તાવ સુપિતું હોતિ, રત્તિ નક્ખત્તમાલિનીતિ અટ્ઠહિ અક્ખણેહિ વજ્જિતં નવમં ખણં લભિત્વા ઠિતસ્સ વિઞ્ઞુજાતિકસ્સ યાવ ન અરહત્તં હત્થગતં હોતિ, તાવ અયં નક્ખત્તમાલિની રત્તિ સુપિતું નિદ્દાયિતું ન હોતિ, સુપનસ્સ કાલો ન હોતિ. અપિચ ખો પટિજગ્ગિતુમેવેસા, રત્તિ હોતિ વિજાનતાતિ એસા રત્તિ નામ મનુસ્સાનં મિગપક્ખીનઞ્ચ નિદ્દૂપગમનેન વિસેસતો નિસ્સદ્દવેલાભૂતા પટિપત્તિં અત્તનિ સઞ્જગ્ગિતું જાગરિયાનુયોગમનુયુઞ્જિતુમેવ વિજાનતા વિઞ્ઞુના ઇચ્છિતા હોતીતિ.

તં સુત્વા સોણો સંવિગ્ગતરમાનસો હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા અબ્ભોકાસિકઙ્ગં અધિટ્ઠાય વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો ‘‘હત્થિક્ખન્ધોવ પતિત’’ન્તિ દુતિયં ગાથમાહ. તત્થ અવપતિતન્તિ અવમુખં પતિતં ઉદ્ધંપાદં અધોમુખં પતિતં. કુઞ્જરો ચે અનુક્કમેતિ કુઞ્જરો અનુક્કમેય્ય ચે. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદાહં હત્થિમારુહિત્વા સઙ્ગામં પવિટ્ઠો હત્થિક્ખન્ધતો પતિતો, તદાહં સઙ્ગામે તેન હત્થિના મદ્દિતો મતો અહોસિં ચે, તં મે મરણં સેય્યો, યઞ્ચે ઇદાનિ કિલેસેહિ પરાજિતો જીવેય્યં, તં ન સેય્યોતિ. ઇમં ગાથં વદન્તોયેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૨.૫૨.૧-૬) –

‘‘મિગલુદ્દો પુરે આસિં, વિપિને વિચરં અહં;

અદ્દસં વિરજં બુદ્ધં, સબ્બધમ્માન પારગું.

‘‘કુરઞ્જિયફલં ગય્હ, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સદાસહં;

પુઞ્ઞક્ખેત્તસ્સ તાદિનો, પસન્નો સેહિ પાણિભિ.

‘‘એકતિંસે ઇતો કપ્પે, યં ફલં અદદિં તદા;

દુગ્ગતિં નાભિજાનામિ, ફલદાનસ્સિદં ફલં.

‘‘કિલેસા ઝાપિતા મય્હં…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અરહત્તં પન પત્વા ‘‘સત્થારા વુત્તં, અત્તના વુત્ત’’ન્તિ ઉભયઞ્હિ ગાથં ‘‘હત્થિક્ખન્ધાવપતિત’’ન્તિઆદિના પચ્ચુદાહાસિ. તેન ઇદમેવ અઞ્ઞાબ્યાકરણં અહોસીતિ.

સોણપોટિરિયપુત્તત્થેરગાથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.