૧. મહાકસ્સપત્થેરગાથાવણ્ણના

ચત્તાલીસનિપાતે ન ગણેન પુરક્ખતોતિઆદિકા આયસ્મતો મહાકસ્સપત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે વેદેહો નામ અસીતિકોટિવિભવો કુટુમ્બિકો અહોસિ. સો બુદ્ધમામકો, ધમ્મમામકો, સઙ્ઘમામકો ઉપાસકો હુત્વા વિહરન્તો એકસ્મિં ઉપોસથદિવસે પાતોવ સુભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ગન્ધપુપ્ફાદીનિ ગહેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

તસ્મિઞ્ચ ખણે સત્થા મહાનિસભત્થેરં નામ તતિયસાવકં ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધુતવાદાનં, યદિદં નિસભો’’તિ એતદગ્ગે ઠપેસિ. ઉપાસકો તં સુત્વા પસન્નો ધમ્મકથાવસાને મહાજને ઉટ્ઠાય ગતે સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘સ્વે મય્હં ભિક્ખં અધિવાસેથા’’તિ નિમન્તેસિ. ‘‘મહા ખો, ઉપાસક, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ. ‘‘કિત્તકો, ભન્તે’’તિ? ‘‘અટ્ઠસટ્ઠિભિક્ખુસતસહસ્સ’’ન્તિ. ‘‘ભન્તે, એકં સામણેરમ્પિ વિહારે અસેસેત્વા મય્હં ભિક્ખં અધિવાસેથા’’તિ. સત્થા અધિવાસેસિ. ઉપાસકો સત્થુ અધિવાસનં વિદિત્વા ગેહં ગન્ત્વા મહાદાનં સજ્જેત્વા પુનદિવસે સત્થુ કાલં આરોચાપેસિ. સત્થા પત્તચીવરમાદાય ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ઉપાસકસ્સ ઘરં ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસિન્નો દક્ખિણોદકાવસાને યાગુઆદીનિ સમ્પટિચ્છન્તો ભત્તવિસ્સગ્ગં અકાસિ. ઉપાસકોપિ સત્થુ સન્તિકે નિસીદિ.

તસ્મિં અન્તરે મહાનિસભત્થેરો પિણ્ડાય ચરન્તો તમેવ વીથિં પટિપજ્જિ. ઉપાસકો દિસ્વા ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા ‘‘પત્તં, ભન્તે, દેથા’’તિ આહ. થેરો પત્તં અદાસિ. ‘‘ભન્તે, ઇધેવ પવિસથ, સત્થાપિ ગેહે નિસિન્નો’’તિ. ‘‘ન વટ્ટિસ્સતિ, ઉપાસકા’’તિ. સો થેરસ્સ પત્તં ગહેત્વા પિણ્ડપાતસ્સ પૂરેત્વા અદાસિ. તતો થેરં અનુગન્ત્વા નિવત્તો સત્થુ સન્તિકે નિસીદિત્વા એવમાહ – ‘‘મહાનિસભત્થેરો, ભન્તે, ‘સત્થાપિ ગેહે નિસિન્નો’તિ વુત્તેપિ પવિસિતું ન ઇચ્છિ, અત્થિ નુ ખો એતસ્સ તુમ્હાકં ગુણેહિ અતિરેકગુણો’’તિ. બુદ્ધાનઞ્ચ વણ્ણમચ્છેરં નામ નત્થિ, તસ્મા સત્થા એવમાહ – ‘‘ઉપાસક, મયં ભિક્ખં આગમયમાના ગેહે નિસીદામ, સો પન ભિક્ખુ ન એવં નિસીદિત્વા ભિક્ખં ઉદિક્ખતિ, મયં ગામન્તસેનાસને વસામ, સો અરઞ્ઞસ્મિંયેવ વસતિ, મયં છન્ને વસામ, સો અબ્ભોકાસેયેવ વસતી’’તિ ભગવા ‘‘અયઞ્ચ અયઞ્ચેતસ્સ ગુણો’’તિ મહાસમુદ્દં પૂરયમાનો વિય તસ્સ ગુણં કથેસિ.

ઉપાસકો પકતિયાપિ જલમાનપદીપો તેલેન આસિત્તો વિય સુટ્ઠુતરં પસન્નો હુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘કિં મય્હં અઞ્ઞાય સમ્પત્તિયા, અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે ધુતવાદાનં અગ્ગભાવત્થાય પત્થનં કરિસ્સામી’’તિ. સો પુનપિ સત્થારં નિમન્તેત્વા તેનેવ નિયામેન સત્ત દિવસે મહાદાનં દત્વા સત્તમે દિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ મહાભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ તિચીવરાનિ દત્વા સત્થુ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા એવમાહ – ‘‘યં મે, ભન્તે, સત્ત દિવસે દાનં દેન્તસ્સ મેત્તં કાયકમ્મં, મેત્તં વચીકમ્મં, મેત્તં મનોકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠિતં, ઇમિનાહં ન અઞ્ઞં દેવસમ્પત્તિં વા સક્કમારબ્રહ્મસમ્પત્તિં વા પત્થેમિ, ઇદં પન મે કમ્મં અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે મહાનિસભત્થેરેન પત્તટ્ઠાનન્તરં પાપુણનત્થાય તેરસધુતઙ્ગધરાનં અગ્ગભાવસ્સ અધિકારો હોતૂ’’તિ. સત્થા ‘‘મહન્તં ઠાનં ઇમિના પત્થિતં, સમિજ્ઝિસ્સતિ નુ ખો, નો’’તિ ઓલોકેન્તો સમિજ્ઝનભાવં દિસ્વા આહ – ‘‘મનાપં તે ઠાનં પત્થિતં, અનાગતે સતસહસ્સકપ્પાવસાને ગોતમો નામ બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ ત્વં તતિયસાવકો મહાકસ્સપત્થેરો નામ ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકાસિ. તં સુત્વા ઉપાસકો ‘‘બુદ્ધાનં દ્વે કથા નામ નત્થી’’તિ પુનદિવસે પત્તબ્બં વિય તં સમ્પત્તિં અમઞ્ઞિત્થ. સો યાવતાયુકં દાનં દત્વા, સીલં સમાદાય રક્ખિત્વા, નાનપ્પકારં કલ્યાણકમ્મં કત્વા, કાલં કત્વા, સગ્ગે નિબ્બત્તિ.

તતો પટ્ઠાય દેવમનુસ્સેસુ સમ્પત્તિં અનુભવન્તો ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સિસમ્માસમ્બુદ્ધે બન્ધુમતીનગરં ઉપનિસ્સાય ખેમે મિગદાયે વિહરન્તે દેવલોકા ચવિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં પરિજિણ્ણબ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્મિઞ્ચ કાલે વિપસ્સી ભગવા સત્તમે સત્તમે સંવચ્છરે ધમ્મં કથેસિ, મહન્તં કોલાહલં હોતિ. સકલજમ્બુદીપે દેવતા ‘‘સત્થા ધમ્મં કથેસ્સતી’’તિ આરોચેસું. બ્રાહ્મણો તં સાસનં અસ્સોસિ. તસ્સ ચ નિવાસનસાટકો એકોયેવ હોતિ, તથા બ્રાહ્મણિયા. પારુપનં પન દ્વિન્નમ્પિ એકમેવ. સો સકલનગરે ‘‘એકસાટકબ્રાહ્મણો’’તિ પઞ્ઞાયિ. સો બ્રાહ્મણાનં કેનચિદેવ કિચ્ચેન સન્નિપાતે સતિ બ્રાહ્મણિં ગેહે ઠપેત્વા સયં તં વત્થં પારુપિત્વા ગચ્છતિ. બ્રાહ્મણીનં સન્નિપાતે સતિ સયં ગેહે અચ્છતિ, બ્રાહ્મણી તં વત્થં પારુપિત્વા ગચ્છતિ. તસ્મિં પન દિવસે બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘ભોતિ, કિં રત્તિં ધમ્મં સુણિસ્સસિ, દિવા’’તિ? ‘‘મયં માતુગામજાતિકા નામ રત્તિં સોતું ન સક્કોમ, દિવા સોસ્સામા’’તિ બ્રાહ્મણં ગેહે ઠપેત્વા તં વત્થં પારુપિત્વા ઉપાસિકાહિ સદ્ધિં દિવા ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તે નિસિન્ના ધમ્મં સુત્વા ઉપાસિકાહિયેવ સદ્ધિં આગમાસિ. અથ બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણિં ગેહે ઠપેત્વા તં વત્થં પારુપિત્વા વિહારં ગતો.

તસ્મિં સમયે સત્થા પરિસમજ્ઝે અલઙ્કતધમ્માસને નિસિન્નો ચિત્તબીજનિં આદાય આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય, સિનેરું મન્થં કત્વા સાગરં નિમ્મથેન્તો વિય, ધમ્મકથં કથેસિ. બ્રાહ્મણસ્સ પરિસપરિયન્તે નિસિન્નસ્સ ધમ્મં સુણન્તસ્સ પઠમયામસ્મિંયેવ સકલસરીરં પૂરયમાના પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જિ. સો પારુતવત્થં સઙ્ઘરિત્વા ‘‘દસબલસ્સ દસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. અથસ્સ આદીનવસહસ્સં દસ્સયમાનં મચ્છેરં ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘બ્રાહ્મણિયા મય્હઞ્ચ એકમેવ વત્થં, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ પારુપનં નત્થિ, અપારુપિત્વા ચ નામ બહિ વિચરિતું ન સક્કા’’તિ સબ્બથાપિ અદાતુકામો અહોસિ, અથસ્સ નિક્ખન્તે પઠમયામે મજ્ઝિમયામેપિ તથેવ પીતિ ઉપ્પજ્જિ. તથેવ ચિન્તેત્વા તથેવ અદાતુકામો અહોસિ. અથસ્સ મજ્ઝિમયામે નિક્ખન્તે પચ્છિમયામેપિ તથેવ પીતિ ઉપ્પજ્જિ. તદા સો ‘‘યં વા હોતુ તં વા પચ્છાપિ જાનિસ્સામી’’તિ વત્થં સઙ્ઘરિત્વા સત્થુ પાદમૂલે ઠપેસિ. તતો વામહત્થં આભુજિત્વા દક્ખિણેન હત્થેન તિક્ખત્તું અપ્ફોટેત્વા ‘‘જિતં મે, જિતં મે’’તિ તયો વારે નદિ.

તસ્મિઞ્ચ સમયે બન્ધુમરાજા ધમ્માસનસ્સ પચ્છતો અન્તોસાણિયં નિસિન્નો ધમ્મં સુણાતિ. રઞ્ઞો ચ નામ ‘‘જિતં મે’’તિ સદ્દો અમનાપો હોતિ. સો પુરિસં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ, એતં પુચ્છ કિં વદસી’’તિ. સો તેન ગન્ત્વા પુચ્છિતો ‘‘અવસેસા હત્થિયાનાદીનિ આરુય્હ અસિચમ્માદીનિ ગહેત્વા પરસેનં જિનન્તિ, ન તં અચ્છરિયં. અહં પન પચ્છતો આગચ્છન્તસ્સ કૂટગોણસ્સ મુગ્ગરેન સીસં ભિન્દિત્વા તં પલાપેન્તો વિય મચ્છેરચિત્તં મદ્દિત્વા પારુતવત્થં દસબલસ્સ અદાસિં, તં મે મચ્છરિયં જિત’’ન્તિ આહ. સો પુરિસો આગન્ત્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા આહ – ‘‘અમ્હે, ભણે, દસબલસ્સ અનુરૂપં ન જાનિમ્હ, બ્રાહ્મણો જાની’’તિ વત્થયુગં પેસેસિ. તં દિસ્વા બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં મય્હં તુણ્હીનિસિન્નસ્સ પઠમં કિઞ્ચિ અદત્વા સત્થુ ગુણે કથેન્તસ્સ અદાસિ. સત્થુ ગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પન્નેન પન મય્હં કો અત્થો’’તિ તમ્પિ વત્થયુગં દસબલસ્સેવ અદાસિ. રાજાપિ ‘‘કિં બ્રાહ્મણેન કત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તમ્પિ તેન વત્થયુગં તથાગતસ્સેવ દિન્ન’’ન્તિ સુત્વા અઞ્ઞાનિપિ દ્વે વત્થયુગાનિ પેસેસિ, સો તાનિપિ અદાસિ. રાજા અઞ્ઞાનિપિ ચત્તારીતિ એવં યાવ દ્વત્તિંસવત્થયુગાનિ પેસેસિ. અથ બ્રાહ્મણો ‘‘ઇદં વડ્ઢેત્વા વડ્ઢેત્વા ગહણં વિય હોતી’’તિ અત્તનો અત્થાય એકં, બ્રાહ્મણિયા એકન્તિ દ્વે વત્થયુગાનિ ગહેત્વા તિંસયુગાનિ તથાગતસ્સેવ અદાસિ. તતો પટ્ઠાય ચ સો સત્થુ વિસ્સાસિકો જાતો.

અથ નં રાજા એકદિવસં સીતસમયે સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તં દિસ્વા સતસહસ્સગ્ઘનકં અત્તના પારુતરત્તકમ્બલં દત્વા આહ – ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ઇમં પારુપિત્વા ધમ્મં સુણાહી’’તિ. સો ‘‘કિં મે ઇમિના કમ્બલેન ઇમસ્મિં પૂતિકાયે ઉપનીતેના’’તિ ચિન્તેત્વા અન્તોગન્ધકુટિયં તથાગતસ્સ મઞ્ચસ્સ ઉપરિ વિતાનં કત્વા અગમાસિ. અથેકદિવસં રાજા પાતોવ વિહારં ગન્ત્વા અન્તોગન્ધકુટિયં સત્થુ સન્તિકે નિસીદિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો કમ્બલે પટિહઞ્ઞન્તિ, કમ્બલો અતિવિય વિરોચતિ. રાજા ઉલ્લોકેન્તો સઞ્જાનિત્વા આહ – ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, એસ કમ્બલો, અમ્હેહિ એકસાટકબ્રાહ્મણસ્સ દિન્નો’’તિ. ‘‘તુમ્હેહિ, મહારાજ, બ્રાહ્મણો પૂજિતો, બ્રાહ્મણેન મયં પૂજિતા’’તિ. રાજા ‘‘બ્રાહ્મણો યુત્તં અઞ્ઞાસિ, ન મય’’ન્તિ પસીદિત્વા યં મનુસ્સાનં ઉપકારભૂતં, તં સબ્બં અટ્ઠટ્ઠકં કત્વા સબ્બટ્ઠકં નામ દાનં દત્વા પુરોહિતટ્ઠાને ઠપેસિ. સોપિ ‘‘અટ્ઠટ્ઠકં નાલ ચતુસટ્ઠિ હોતી’’તિ ચતુસટ્ઠિ સલાકભત્તાનિ ઉપનિબન્ધાપેત્વા યાવજીવં દાનં દત્વા સીલં રક્ખિત્વા તતો ચુતો સગ્ગે નિબ્બત્તિ.

પુન તતો ચુતો ઇમસ્મિં કપ્પે કોણાગમનસ્સ ચ ભગવતો કસ્સપદસબલસ્સ ચાતિ દ્વિન્નં બુદ્ધાનં અન્તરે બારાણસિયં કુટુમ્બિયઘરે નિબ્બત્તો. સો વુદ્ધિમન્વાય ઘરાવાસં વસન્તો એકદિવસં અરઞ્ઞે જઙ્ઘવિહારં ચરતિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે પચ્ચેકબુદ્ધો નદીતીરે ચીવરકમ્મં કરોન્તો અનુવાતે અપ્પહોન્તે સઙ્ઘરિત્વા ઠપેતું આરદ્ધો. સો દિસ્વા ‘‘કસ્મા, ભન્તે, સઙ્ઘરિત્વા ઠપેથા’’તિ આહ. ‘‘અનુવાતો નપ્પહોતી’’તિ. ‘‘ઇમિના, ભન્તે, કરોથા’’તિ ઉત્તરસાટકં દત્વા ‘‘નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મે કેનચિ પરિહાનિ મા હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ.

ઘરેપિસ્સ ભગિનિયા સદ્ધિં ભરિયાય કલહં કરોન્તિયા પચ્ચેકબુદ્ધો પિણ્ડાય પાવિસિ. અથસ્સ ભગિની પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પિણ્ડપાતં દત્વા તસ્સ ભરિયં સન્ધાય ‘‘એવરૂપં બાલં યોજનસતેન પરિવજ્જેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. સા ગેહઙ્ગણે ઠિતા સુત્વા ‘‘ઇમાય દિન્નભત્તં મા એસ ભુઞ્જતૂ’’તિ પત્તં ગહેત્વા પિણ્ડપાતં છડ્ડેત્વા કલલસ્સ પૂરેત્વા અદાસિ. ઇતરા દિસ્વા ‘‘બાલે, ત્વં મં તાવ અક્કોસ વા પહર વા, એવરૂપસ્સ પન દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પૂરિતપારમિસ્સ પત્તતો ભત્તં છડ્ડેત્વા કલલં દાતું ન યુત્ત’’ન્તિ આહ. અથસ્સ ભરિયાય પટિસઙ્ખાનં ઉપ્પજ્જિ. સા ‘‘તિટ્ઠથ, ભન્તે’’તિ કલલં છડ્ડેત્વા પત્તં ધોવિત્વા ગન્ધચુણ્ણેન. ઉબ્બટ્ટેત્વા પણીતભત્તસ્સ ચતુમધુરસ્સ ચ પૂરેત્વા ઉપરિ આસિત્તેન પદુમગબ્ભવણ્ણેન સપ્પિના વિજ્જોતમાનં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થે ઠપેત્વા ‘‘યથા અયં પિણ્ડપાતો ઓભાસજાતો, એવં ઓભાસજાતં મે સરીરં હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો અનુમોદિત્વા આકાસં પક્ખન્દિ.

તેપિ જાયમ્પતિકા યાવતાયુકં કુસલં કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા પુન તતો ચવિત્વા ઉપાસકો કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે બારાણસિયં અસીતિકોટિવિભવસ્સ સેટ્ઠિનો પુત્તો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ઇતરાપિ તાદિસસ્સેવ સેટ્ઠિનો ધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સ વુદ્ધિપ્પત્તસ્સ તમેવ સેટ્ઠિધીતરં આનયિંસુ. તસ્સા પુબ્બે અનિટ્ઠવિપાકસ્સ પાપકમ્મસ્સ આનુભાવેન પતિકુલં પવિટ્ઠમત્તાય ઉમ્મારબ્ભન્તરે સકલસરીરં ઉગ્ઘાટિતવચ્ચકુટિ વિય દુગ્ગન્ધં જાતં. સેટ્ઠિકુમારો ‘‘કસ્સાયં ગન્ધો’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘સેટ્ઠિકઞ્ઞાયા’’તિ સુત્વા, ‘‘નીહરથ, નીહરથા’’તિ આભતનિયામેનેવ કુલઘરં પેસેસિ. સા એતેનેવ નીહારેન સત્તસુ ઠાનેસુ પટિનિવત્તિતા.

તેન ચ સમયેન કસ્સપદસબલો પરિનિબ્બાયિ. તસ્સ ઘનકોટ્ટિમાહિ સતસહસ્સગ્ઘનિકાહિ રત્તસુવણ્ણિટ્ઠકાહિ યોજનુબ્બેધં ચેતિયં આરભિંસુ. તસ્મિં ચેતિયે કરીયમાને સા સેટ્ઠિધીતા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સત્તસુ ઠાનેસુ પટિનિવત્તિતા, કિં મે જીવિતેના’’તિ અત્તનો આભરણભણ્ડં ભઞ્જાપેત્વા સુવણ્ણિટ્ઠકં કારેસિ રતનાયતં વિદત્થિવિત્થિન્નં ચતુરઙ્ગુલુબ્બેધં. તતો હરિતાલમનોસિલાપિણ્ડં ગહેત્વા અટ્ઠ ઉપ્પલહત્થકે આદાય ચેતિયકરણટ્ઠાનં ગતા. તસ્મિઞ્ચ ખણે એકા ઇટ્ઠકાપન્તિ પરિક્ખિપિત્વા આગચ્છમાના ઘટનિટ્ઠકાય ઊના હોતિ, સેટ્ઠિધીતા વડ્ઢકિં આહ – ‘‘ઇમં ઇટ્ઠકં એત્થ ઠપેથા’’તિ. ‘‘અમ્મ, ભદ્દકે કાલે આગતાસિ, સયમેવ ઠપેહી’’તિ. સા આરુય્હ તેલેન હરિતાલમનોસિલાપિણ્ડં યોજેત્વા તેન બન્ધનેન ઇટ્ઠકં પતિટ્ઠપેત્વા ઉપરિ અટ્ઠહિ ઉપ્પલહત્થકેહિ પૂજં કત્વા વન્દિત્વા ‘‘નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને મે કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતુ, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો’’તિ પત્થનં કત્વા ચેતિયં વન્દિત્વા પદક્ખિણં કત્વા અગમાસિ.

અથ તસ્મિંયેવ ખણે યસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ પઠમં ગેહં નીતા, તસ્સ તં આરબ્ભ સતિ ઉદપાદિ. નગરેપિ નક્ખત્તં સઙ્ઘુટ્ઠં હોતિ. સો ઉપટ્ઠાકે આહ – ‘‘તદા ઇધ આનીતા સેટ્ઠિધીતા અત્થિ, કહં સા’’તિ? ‘‘કુલગેહે સામી’’તિ. ‘‘આનેથ નં, નક્ખત્તં કીળિસ્સામા’’તિ. તે ગન્ત્વા તં વન્દિત્વા ઠિતા ‘‘કિં, તાતા, આગતત્થા’’તિ તાય પુટ્ઠા તં પવત્તિં આચિક્ખિંસુ. ‘‘તાતા, મયા આભરણભણ્ડેન ચેતિયં પૂજિતં, આભરણં મે નત્થી’’તિ. તે ગન્ત્વા સેટ્ઠિપુત્તસ્સ આરોચેસું. આનેથ નં, પિળન્ધનં લભિસ્સતીતિ. તે આનયિંસુ. તસ્સા સહ ઘરપવેસનેન સકલગેહં ચન્દનગન્ધો ચેવ નીલુપ્પલગન્ધો ચ વાયિ. સેટ્ઠિપુત્તો તં પુચ્છિ – ‘‘પઠમં તવ સરીરતો દુગ્ગન્ધો વાયિ, ઇદાનિ પન તે સરીરતો ચન્દનગન્ધો, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો વાયતિ. કિં એત’’ન્તિ? સા આદિતો પટ્ઠાય અત્તના કતકમ્મં આરોચેસિ. સેટ્ઠિપુત્તો ‘‘નિય્યાનિકં વત બુદ્ધસાસન’’ન્તિ પસીદિત્વા યોજનિકં સુવણ્ણચેતિયં કમ્બલકઞ્ચુકેન પરિક્ખિપિત્વા તત્થ તત્થ રથચક્કપ્પમાણેહિ સુવણ્ણપદુમેહિ અલઙ્કરિ. તેસં દ્વાદસહત્થા ઓલમ્બકા હોન્તિ.

સો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો બારાણસિતો યોજનમત્તે ઠાને અઞ્ઞતરસ્મિં અમચ્ચકુલે નિબ્બત્તિ, સેટ્ઠિકઞ્ઞાપિ દેવલોકતો ચવિત્વા રાજકુલે જેટ્ઠધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તેસુ વયપ્પત્તેસુ કુમારસ્સ વસનગામે નક્ખત્તં સઙ્ઘુટ્ઠં. સો માતરં આહ – ‘‘સાટકં મે, અમ્મ, દેહિ, નક્ખત્તં કીળિસ્સામી’’તિ. સા ધોતવત્થં નીહરિત્વા અદાસિ. ‘‘અમ્મ, થૂલં ઇદ’’ન્તિ આહ. સા અઞ્ઞં નીહરિત્વા અદાસિ, તમ્પિ પટિક્ખિપિ. અથ નં માતા આહ – ‘‘તાત, યાદિસે ગેહે મયં જાતા, નત્થિ નો ઇતો સુખુમતરસ્સ પટિલાભાય પુઞ્ઞ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ લભનટ્ઠાનં ગચ્છામિ અમ્મા’’તિ. ‘‘પુત્ત, અહં અજ્જેવ તુય્હં બારાણસિનગરે રજ્જપટિલાભમ્પિ ઇચ્છામી’’તિ. સો માતરં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ગચ્છામિ, અમ્મા’’તિ. ‘‘ગચ્છ, તાતા’’તિ. એવં કિરસ્સા ચિત્તં અહોસિ – ‘‘કહં ગમિસ્સતિ? ઇધ વા એત્થ વા ગેહે નિસીદિસ્સતી’’તિ. સો પન પુઞ્ઞનિયામેન નિક્ખમિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા ઉય્યાને મઙ્ગલસિલાપટ્ટે સસીસં પારુપિત્વા નિપજ્જિ. સો ચ બારાણસિરઞ્ઞો કાલઙ્કતસ્સ સત્તમો દિવસો હોતિ.

અમચ્ચા રઞ્ઞો સરીરકિચ્ચં કત્વા રાજઙ્ગણે નિસીદિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘રઞ્ઞો એકા ધીતાવ અત્થિ, પુત્તો નત્થિ, અરાજકં રજ્જં નસ્સતિ, કો રાજા હોતી’’તિ? ‘‘ત્વં હોહિ, ત્વં હોહી’’તિ આહંસુ. પુરોહિતો આહ – ‘‘બહું ઓલોકેતું ન વટ્ટતિ, ફુસ્સરથં વિસ્સજ્જેમા’’તિ. તે કુમુદવણ્ણે ચત્તારો સિન્ધવે યોજેત્વા પઞ્ચવિધં રાજકકુધભણ્ડં સેતચ્છત્તઞ્ચ રથસ્મિંયેવ ઠપેત્વા રથં વિસ્સજ્જેત્વા પચ્છતો તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસું. રથો પાચીનદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ઉય્યાનાભિમુખો અહોસિ. ‘‘પરિચયેન ઉય્યાનાભિમુખો ગચ્છતિ, નિવત્તેમા’’તિ કેચિ આહંસુ. પુરોહિતો ‘‘મા નિવત્તયિત્થા’’તિ આહ. રથો કુમારં પદક્ખિણં કત્વા આરોહનસજ્જો હુત્વા અટ્ઠાસિ, પુરોહિતો પારુપનકણ્ણં અપનેત્વા પાદતલાનિ ઓલોકેન્તો, ‘‘તિટ્ઠતુ અયં દીપો, દ્વિસહસ્સદીપપરિવારેસુ ચતૂસુ મહાદીપેસુ એસ રજ્જં કારેતું યુત્તો’’તિ વત્વા ‘‘પુનપિ તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હથ, પુનપિ પગ્ગણ્હથા’’તિ તિક્ખત્તું તૂરિયાનિ પગ્ગણ્હાપેસિ.

અથ કુમારો મુખં વિવરિત્વા ઓલોકેત્વા, ‘‘કેન કમ્મેન આગતત્થા’’તિ આહ. ‘‘દેવ, તુમ્હાકં રજ્જં પાપુણાતી’’તિ. ‘‘રાજા કહ’’ન્તિ? ‘‘દેવત્તં ગતો, સામી’’તિ. ‘‘કતિ દિવસા અતિક્કન્તા’’તિ? ‘‘અજ્જ સત્તમો દિવસો’’તિ. ‘‘પુત્તો વા ધીતા વા નત્થી’’તિ? ‘‘ધીતા અત્થિ દેવ, પુત્તો નત્થી’’તિ. ‘‘કરિસ્સામિ રજ્જ’’ન્તિ. તે તાવદેવ અભિસેકમણ્ડપં કારેત્વા રાજધીતરં સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા, ઉય્યાનં આનેત્વા કુમારસ્સ અભિસેકં અકંસુ. અથસ્સ કતાભિસેકસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનકં વત્થં ઉપહરિંસુ. સો ‘‘કિમિદં, તાતા’’તિ આહ. ‘‘નિવાસનવત્થં દેવા’’તિ. ‘‘નનુ, તાતા, થૂલ’’ન્તિ? ‘‘મનુસ્સાનં પરિભોગવત્થેસુ ઇતો સુખુમતરં નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં રાજા એવરૂપં નિવાસેસી’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘ન મઞ્ઞે પુઞ્ઞવા તુમ્હાકં રાજા, સુવણ્ણભિઙ્ગારં આહરથ, લભિસ્સામ વત્થ’’ન્તિ. સુવણ્ણભિઙ્ગારં આહરિંસુ. સો ઉટ્ઠાય હત્થે ધોવિત્વા મુખં વિક્ખાલેત્વા હત્થેન ઉદકં આદાય પુરત્થિમદિસાયં અબ્ભુક્કિરિ. તાવદેવ ઘનપથવિં ભિન્દિત્વા અટ્ઠ કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. પુન ઉદકં ગહેત્વા દક્ખિણાયં પચ્છિમાયં ઉત્તરાયન્તિ એવં ચતૂસુ દિસાસુ અબ્ભુક્કિરિ. સબ્બદિસાસુ અટ્ઠટ્ઠકં કત્વા દ્વત્તિંસ કપ્પરુક્ખા ઉટ્ઠહિંસુ. સો એકં દિબ્બદુસ્સં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા ‘‘નન્દરઞ્ઞો વિજિતે સુત્તકન્તિકા ઇત્થિયો મા સુત્તં કન્તિંસૂતિ એવં ભેરિં ચરાપેથા’’તિ વત્વા છત્તં ઉસ્સાપેત્વા અલઙ્કતપટિયત્તો હત્થિક્ખન્ધવરગતો નગરં પવિસિત્વા પાસાદં આરુય્હ મહાસમ્પત્તિં અનુભવિ.

એવં કાલે ગચ્છન્તે એકદિવસં દેવી રઞ્ઞો મહાસમ્પત્તિં દિસ્વા, ‘‘અહો તપસ્સી’’તિ કારુઞ્ઞાકારં દસ્સેતિ. ‘‘કિમિદં, દેવી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘અતિમહતી તે, દેવ, સમ્પત્તિ. અતીતે બુદ્ધાનં સદ્દહિત્વા કલ્યાણં અકત્થ, ઇદાનિ અનાગતસ્સ પચ્ચયં કુસલં ન કરોથા’’તિ આહ. ‘‘કસ્સ દસ્સામ, સીલવન્તો નત્થી’’તિ? ‘‘અસુઞ્ઞો, દેવ, જમ્બુદીપો અરહન્તેહિ, તુમ્હે દાનમેવ સજ્જેથ, અહં અરહન્તે લચ્છામી’’તિ આહ. રાજા પુનદિવસે પાચીનદ્વારે દાનં સજ્જાપેસિ. દેવી પાતોવ ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ઉપરિપાસાદે પુરત્થાભિમુખા ઉરેન નિપજ્જિત્વા ‘‘સચે એતિસ્સં દિસાયં અરહન્તો અત્થિ, સ્વેવ આગન્ત્વા અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હન્તૂ’’તિ આહ. તસ્સં દિસાયં અરહન્તો નાહેસું, તં સક્કારં કપણયાચકાનં અદંસુ. પુનદિવસે દક્ખિણદ્વારે દાનં સજ્જેત્વા તથેવ અકાસિ, પુનદિવસે પચ્છિમદ્વારે. ઉત્તરદ્વારે સજ્જિતદિવસે પન દેવિયા તથેવ નિમન્તેન્તિયા હિમવન્તે વસન્તાનં પદુમવતિયા પુત્તાનં પઞ્ચસતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં જેટ્ઠકો મહાપદુમપચ્ચેકબુદ્ધો ભાતિકે આમન્તેસિ, ‘‘મારિસા, નન્દરાજા, તુમ્હે નિમન્તેતિ, અધિવાસેથ તસ્સા’’તિ. તે અધિવાસેત્વા પુનદિવસે અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા, આકાસેન આગન્ત્વા ઉત્તરદ્વારે ઓતરિંસુ. મનુસ્સા દિસ્વા ગન્ત્વા ‘‘પઞ્ચસતા, દેવ, પચ્ચેકબુદ્ધા આગતા’’તિ રઞ્જો આરોચેસું. રાજા સદ્ધિં દેવિયા ગન્ત્વા, વન્દિત્વા, પત્તં ગહેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે પાસાદં આરોપેત્વા, તત્ર નેસં દાનં દત્વા, ભત્તકિચ્ચાવસાને રાજા સઙ્ઘત્થેરસ્સ, દેવી, સઙ્ઘનવકસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘અય્યા પચ્ચયેહિ ન કિલમિસ્સન્તિ, મયં પુઞ્ઞેન ન હાયિસ્સામ. અમ્હાકં યાવજીવં ઇધ નિવાસાય પટિઞ્ઞં દેથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા ઉય્યાને પઞ્ચપણ્ણસાલાસતાનિ પઞ્ચચઙ્કમનસતાનીતિ સબ્બાકારેન નિવાસનટ્ઠાનાનિ સમ્પાદેત્વા તત્થ વસાપેસું.

એવં કાલે ગચ્છન્તે રઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપિતો. સો ‘‘અહં પચ્ચન્તં વૂપસમેતું ગચ્છામિ, ત્વં પચ્ચેકબુદ્ધેસુ મા પમજ્જી’’તિ દેવિં ઓવદિત્વા ગતો. તસ્મિં અનાગતેયેવ પચ્ચેકબુદ્ધાનં આયુસઙ્ખારા ખીણા. મહાપદુમપચ્ચેકબુદ્ધો તિયામરત્તિં ઝાનકીળં કીળિત્વા અરુણુગ્ગમને આલમ્બનફલકં આલમ્બિત્વા ઠિતકોવ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. એતેનુપાયેન સેસાપીતિ સબ્બેવ પરિનિબ્બુતા. પુનદિવસે દેવી પચ્ચેકબુદ્ધાનં નિસીદનટ્ઠાનં હરિતૂપલિત્તં કારેત્વા પુપ્ફાનિ વિકિરિત્વા, ધૂપં દત્વા તેસં આગમનં ઓલોકયન્તી નિસિન્ના આગમનં અપસ્સન્તી પુરિસં પેસેસિ – ‘‘ગચ્છ, તાત, જાનાહિ, કિં અય્યાનં કિઞ્ચિ અફાસુક’’ન્તિ? સો ગન્ત્વા મહાપદુમસ્સ પણ્ણસાલાય દ્વારં વિવરિત્વા તત્થ અપસ્સન્તો ચઙ્કમનં ગન્ત્વા આલમ્બનફલકં નિસ્સાય ઠિતં દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘કાલો, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘પરિનિબ્બુતસરીરં કિં કથેસ્સતિ? સો નિદ્દાયતિ મઞ્ઞે’’તિ ગન્ત્વા પિટ્ઠિપાદે હત્થેન પરામસિત્વા પાદાનં સીતલતાય ચેવ થદ્ધતાય ચ પરિનિબ્બુતભાવં ઞત્વા, દુતિયસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. એવં તતિયસ્સાતિ સબ્બેસં પરિનિબ્બુતભાવં ઞત્વા રાજકુલં ગતો. ‘‘કહં, તાત, પચ્ચેકબુદ્ધા’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પરિનિબ્બુતા, દેવી’’તિ આહ. દેવી કન્દન્તી રોદન્તી નિક્ખમિત્વા નાગરેહિ સદ્ધિં તત્થ ગન્ત્વા સાધુકીળિતં કારેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધાનં સરીરકિચ્ચં કારેત્વા ધાતુયો ગહેત્વા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેસિ.

રાજા પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા આગતો પચ્ચુગ્ગમનં આગતં દેવિં પુચ્છિ – ‘‘કિં, ભદ્દે, પચ્ચેકબુદ્ધેસુ નપ્પમજ્જિ, નિરોગા અય્યા’’તિ? ‘‘પરિનિબ્બુતા દેવા’’તિ. રાજા ચિન્તેતિ ‘‘એવરૂપાનમ્પિ પણ્ડિતાનં મરણં ઉપ્પજ્જતિ, અમ્હાકં કુતો મોક્ખો’’તિ. સો નગરં અગન્ત્વા, ઉય્યાનમેવ પવિસિત્વા જેટ્ઠપુત્તં પક્કોસાપેત્વા, તસ્સ રજ્જં નિય્યાતેત્વા, સયં સમણપબ્બજ્જં પબ્બજિ. દેવીપિ ‘‘ઇમસ્મિં પબ્બજિતે અહં કિં કરિસ્સામી’’તિ તત્થેવ ઉય્યાને પબ્બજિત્વા દ્વેપિ ઝાનં ભાવેત્વા તતો ચુતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિંસુ.

તેસુ તત્થેવ વસન્તેસુ અમ્હાકં સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુપુબ્બેન રાજગહં પાવિસિ. સત્થરિ તત્થ પટિવસન્તે અયં પિપ્પલિમાણવો મગધરટ્ઠે મહાતિત્થબ્રાહ્મણગામે કપિલબ્રાહ્મણસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો. અયં ભદ્દા કાપિલાની મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરે કોસિયગોત્તબ્રાહ્મણસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તા. તેસં અનુક્કમેન વડ્ઢમાનાનં પિપ્પલિમાણવસ્સ વીસતિમે, ભદ્દાય સોળસમે વસ્સે સમ્પત્તે માતાપિતરો પુત્તં ઓલોકેત્વા ‘‘તાત, ત્વં વયપ્પત્તો, કુલવંસો નામ પતિટ્ઠપેતબ્બો’’તિ અતિવિય નિપ્પીળયિંસુ. માણવો આહ ‘‘મય્હં સોતપથે એવરૂપં કથં મા કથેથ. અહં યાવ તુમ્હે ધરથ, તાવ પટિજગ્ગિસ્સામિ, તુમ્હાકં અચ્ચયેન નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. તે કતિપાહં અતિક્કમિત્વા પુન કથયિંસુ. સોપિ તથેવ પટિક્ખિપિ. તતો પટ્ઠાય નિરન્તરં કથેતિયેવ.

માણવો ‘‘મમ માતરં સઞ્ઞાપેસ્સામી’’તિ રત્તસુવણ્ણસ્સ નિક્ખસહસ્સં દત્વા સબ્બકામેહિ સન્તપ્પેત્વા સુવણ્ણકારેહિ એકં ઇત્થિરૂપં કારાપેત્વા તસ્સ મજ્જનઘટ્ટનાદિકમ્મપરિયોસાને તં રત્તવત્થં નિવાસાપેત્વા વણ્ણસમ્પન્નેહિ પુપ્ફેહિ ચેવ નાનાઅલઙ્કારેહિ ચ અલઙ્કારાપેત્વા માતરં પક્કોસાપેત્વા આહ ‘‘અમ્મ, એવરૂપં આરમ્મણં લભન્તો ગેહે વસિસ્સામિ અલભન્તો ન વસિસ્સામી’’તિ. પણ્ડિતા બ્રાહ્મણી ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં પુત્તો પુઞ્ઞવા દિન્નદાનો કતાભિનીહારો, પુઞ્ઞં કરોન્તો ન એકકોવ અકાસિ, અદ્ધા એતેન સહકતપુઞ્ઞા સુવણ્ણરૂપપટિભાગાવ ભવિસ્સતી’’તિ અટ્ઠ બ્રાહ્મણે પક્કોસાપેત્વા સબ્બકામેહિ સન્તપ્પેત્વા સુવણ્ણરૂપકં રથં આરોપેત્વા ‘‘ગચ્છથ, તાતા, યત્થ અમ્હાકં જાતિગોત્તભોગેહિ સમાને કુલે એવરૂપં દારિકં પસ્સથ, ઇમમેવ સુવણ્ણરૂપકં પણ્ણાકારં કત્વા એથા’’તિ ઉય્યોજેસિ.

તે ‘‘અમ્હાકં નામ એતં કમ્મ’’ન્તિ નિક્ખમિત્વા ‘‘કત્થ ગમિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મદ્દરટ્ઠં નામ ઇત્થાકરો, મદ્દરટ્ઠં ગમિસ્સામા’’તિ મદ્દરટ્ઠે સાગલનગરં અગમંસુ. તત્થ તં સુવણ્ણરૂપકં ન્હાનતિત્થે ઠપેત્વા એકમન્તે નિસીદિંસુ. અથ ભદ્દાય ધાતી ભદ્દં ન્હાપેત્વા, અલઙ્કરિત્વા, સિરિગબ્ભે નિસીદાપેત્વા સયં ન્હાયિતું ઉદકતિત્થં ગતા તત્થ તં સુવણ્ણરૂપકં દિસ્વા ‘‘કિસ્સાયં અવિનીતા ઇધાગન્ત્વા ઠિતા’’તિ પિટ્ઠિપસ્સે પહરિત્વા ‘‘સુવણ્ણરૂપક’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘અય્યધીતા મે’’તિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેસિં, ‘‘અયં પન મે અય્યધીતાય નિવાસનપટિગ્ગાહિકાયાપિ અસદિસા’’તિ આહ. અથ નં તે મનુસ્સા પરિવારેત્વા ‘‘એવરૂપા તે સામિધીતા’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘કિં એસા, ઇમાય સુવણ્ણપટિમાય સતગુણેન સહસ્સગુણેન મય્હં અય્યધીતા અભિરૂપતરા, દ્વાદસહત્થે ગબ્ભે નિસિન્નાય પદીપકિચ્ચં નત્થિ, સરીરોભાસેનેવ તમં વિધમતી’’તિ. ‘‘તેન હિ આગચ્છા’’તિ તં ખુજ્જં ગહેત્વા સુવણ્ણરૂપકં રથે આરોપેત્વા કોસિયગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ઘરદ્વારે ઠત્વા આગમનં નિવેદયિંસુ.

બ્રાહ્મણો પટિસન્થારં કત્વા ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મગધરટ્ઠે મહાતિત્થગામે કપિલબ્રાહ્મણસ્સ ઘરતો’’તિ. ‘‘કિં કારણા આગતા’’તિ? ‘‘ઇમિના નામ કારણેના’’તિ. ‘‘કલ્યાણં, તાતા, સમજાતિગોત્તવિભવો અમ્હાકં બ્રાહ્મણો, દસ્સામિ દારિક’’ન્તિ પણ્ણાકારં ગણ્હિ. તે કપિલબ્રાહ્મણસ્સ સાસનં પહિણિંસુ ‘‘લદ્ધા દારિકા, કત્તબ્બં કરોથા’’તિ. તં સાસનં સુત્વા પિપ્પલિમાણવસ્સ આરોચયિંસુ ‘‘લદ્ધા કિર દારિકા’’તિ. માણવો ‘‘અહં ‘ન લભિસ્સન્તી’તિ ચિન્તેસિં, ઇમે ‘લદ્ધા’તિ વદન્તિ, અનત્થિકો હુત્વા પણ્ણં પેસેસ્સામી’’તિ રહોગતો પણ્ણં લિખિ ‘‘ભદ્દા, અત્તનો જાતિગોત્તભોગાનુરૂપં ઘરાવાસં લભતુ, અહં નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સામિ, મા પચ્છા વિપ્પટિસારિની અહોસી’’તિ. ભદ્દાપિ ‘‘અસુકસ્સ કિર મં દાતુકામો’’તિ સુત્વા ‘‘પણ્ણં પેસેસ્સામી’’તિ રહોગતા પણ્ણં લિખિ ‘‘અય્યપુત્તો અત્તનો જાતિગોત્તભોગાનુરૂપં ઘરાવાસં લભતુ, અહં પબ્બજિસ્સામિ, મા પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસી’’તિ. દ્વેપિ પણ્ણાનિ અન્તરામગ્ગે સમાગચ્છિંસુ. ‘‘ઇદં કસ્સ પણ્ણ’’ન્તિ? ‘‘પિપ્પલિમાણવેન ભદ્દાય પહિત’’ન્તિ. ‘‘ઇદં કસ્સા’’તિ? ‘‘ભદ્દાય પિપ્પલિમાણવસ્સ પહિત’’ન્તિ ચ વુત્તે તે દ્વેપિ વાચેત્વા ‘‘પસ્સથ દારકાનં કમ્મ’’ન્તિ ફાલેત્વા અરઞ્ઞે છડ્ડેત્વા અઞ્ઞં તંસમાનં પણ્ણં લિખિત્વા ઇતો એત્તો ચ પેસેસું. ઇતિ કુમારસ્સ કુમારિકાય ચ સદિસં પણ્ણં લોકસ્સાદરહિતમેવાતિ અનિચ્છમાનાનંયેવ દ્વિન્નં સમાગમો અહોસિ.

તં દિવસંયેવ પિપ્પલિમાણવો એકં પુપ્ફદામં ગન્થાપેસિ ભદ્દાપિ. તાનિ સયનમજ્ઝે ઠપેસું ભુત્તસાયમાસા ઉભોપિ ‘‘સયનં આરુહિસ્સામા’’તિ માણવો દક્ખિણપસ્સેન સયનં આરુહિ. ભદ્દા વામપસ્સેન અભિરુહિત્વા આહ – ‘‘યસ્સ પસ્સે પુપ્ફાનિ મિલાયન્તિ, તસ્સ રાગચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ વિજાનિસ્સામ, ઇમં પુપ્ફદામં ન અલ્લિયિતબ્બ’’ન્તિ. તે પન અઞ્ઞમઞ્ઞં સરીરસમ્ફસ્સભયેન તિયામરત્તિં નિદ્દં અનોક્કમન્તાવ વીતિનામેન્તિ, દિવા પન હસિતમત્તમ્પિ નાહોસિ. તે લોકામિસેન અસંસટ્ઠા યાવ માતાપિતરો ધરન્તિ, તાવ કુટુમ્બં અવિચારેત્વા તેસુ કાલઙ્કતેસુ વિચારયિંસુ. મહતી માણવસ્સ સમ્પત્તિ – એકદિવસં સરીરં ઉબ્બટ્ટેત્વા છડ્ડેતબ્બં સુવણ્ણચુણ્ણં એવ મગધનાળિયા દ્વાદસનાળિમત્તં લદ્ધું વટ્ટતિ. યન્તબદ્ધાનિ સટ્ઠિમહાતળાકાનિ, કમ્મન્તો દ્વાદસયોજનિકો, અનુરાધપુરપમાણા ચુદ્દસ ગામા, ચુદ્દસ હત્થાનીકાનિ, ચુદ્દસ અસ્સાનીકાનિ, ચુદ્દસ રથાનીકાનિ.

સો એકદિવસં અલઙ્કતઅસ્સં આરુય્હ મહાજનપરિવુતો કમ્મન્તં ગન્ત્વા ખેત્તકોટિયં ઠિતો નઙ્ગલેહિ ભિન્નટ્ઠાનતો કાકાદયો સકુણે ગણ્ડુપ્પાદાદિપાણકે ઉદ્ધરિત્વા ખાદન્તે દિસ્વા, ‘‘તાતા, ઇમે કિં ખાદન્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ગણ્ડુપ્પાદે, અય્યા’’તિ. ‘‘એતેહિ કતં પાપં કસ્સ હોતી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં, અય્યા’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે એતેહિ કતં પાપં મય્હં હોતિ, કિં મે કરિસ્સતિ સત્તઅસીતિકોટિધનં, કિં દ્વાદસયોજનો કમ્મન્તો, કિં યન્તબદ્ધાનિ તળાકાનિ, કિં ચુદ્દસ ગામા, સબ્બમેતં ભદ્દાય કાપિલાનિયા નિય્યાતેત્વા નિક્ખમ્મ પબ્બજિસ્સામી’’તિ.

ભદ્દાપિ કાપિલાની તસ્મિં ખણે અન્તરવત્થુમ્હિ તયો તિલકુમ્ભે પત્થરાપેત્વા ધાતીહિ પરિવુતા નિસિન્ના કાકે તિલપાણકે ખાદમાને દિસ્વા, ‘‘અમ્મા, કિં ઇમે ખાદન્તી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પાણકે અય્યે’’તિ. ‘‘અકુસલં કસ્સ હોતી’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં, અય્યે’’તિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં ચતુહત્થવત્થં નાળિકોદનમત્તઞ્ચ લદ્ધું વટ્ટતિ, યદિ પનેતં એત્તકેન જનેન કતં અકુસલં મય્હં હોતિ, ભવસહસ્સેનપિ વટ્ટતો સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કા. અય્યપુત્તે આગતમત્તેયેવ સબ્બં તસ્સ નિય્યાતેત્વા નિક્ખમ્મ પબ્બજિસ્સામી’’તિ.

માણવો આગન્ત્વા, ન્હત્વા પાસાદં આરુય્હ મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદિ. અથસ્સ ચક્કવત્તિનો અનુચ્છવિકં ભોજનં સજ્જયિંસુ. દ્વેપિ ભુઞ્જિત્વા પરિજને નિક્ખન્તે રહોગતા ફાસુકટ્ઠાને નિસીદિંસુ. તતો માણવો ભદ્દં આહ – ‘‘ભદ્દે, ઇમં ઘરં આગચ્છન્તી ત્વં કિત્તકં ધનં આહરસી’’તિ? ‘‘પઞ્ચપણ્ણાસ સકટસહસ્સાનિ, અય્યા’’તિ. ‘‘તં સબ્બં, યા ચ ઇમસ્મિં ઘરે સત્તઅસીતિકોટિયો યન્તબદ્ધસટ્ઠિતળાકાદિભેદા ચ સમ્પત્તિ અત્થિ, તં સબ્બઞ્ચ તુય્હંયેવ નિય્યાદેમી’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન કહં ગચ્છથ, અય્યા’’તિ? ‘‘અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘અય્ય, અહમ્પિ તુમ્હાકંયેવ આગમનં ઓલોકયમાના નિસિન્ના. અહમ્પિ પબ્બજિસ્સામી’’તિ. તેસં આદિત્તપણ્ણકુટિ વિય તયો ભવા ઉપટ્ઠહિંસુ. તે અન્તરાપણતો કસાયરસપીતાનિ વત્થાનિ મત્તિકાપત્તે ચ આહરાપેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં કેસે ઓરોપેત્વા ‘‘યે લોકે અરહન્તો, તે ઉદ્દિસ્સ અમ્હાકં પબ્બજ્જા’’તિ પબ્બજિત્વા, થવિકાસુ પત્તે પક્ખિપિત્વા અંસે લગ્ગેત્વા પાસાદતો ઓતરિંસુ. ગેહે દાસેસુ વા કમ્મકરેસુ વા ન કોચિ સઞ્જાનિ.

અથ ને બ્રાહ્મણગામતો નિક્ખમ્મ દાસગામદ્વારેન ગચ્છન્તે આકપ્પકુત્તવસેન દાસગામવાસિનો સઞ્જાનિંસુ. તે રોદન્તા પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘કિં, અમ્હે, અનાથે કરોથ અય્યા’’તિ આહંસુ. ‘‘મયં, ‘ભણે, આદિત્તપણ્ણસાલા વિય તયો ભવા’તિ પબ્બજિમ્હા. સચે તુમ્હેસુ એકેકં ભુજિસ્સં કરોમ, વસ્સસતમ્પિ નપ્પહોતિ. તુમ્હેવ તુમ્હાકં સીસં ધોવિત્વા ભુજિસ્સા હુત્વા જીવથા’’તિ વત્વા તેસં રોદન્તાનંયેવ પક્કમિંસુ.

થેરો પુરતો ગચ્છન્તો નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં, ભદ્દા કાપિલાની, સકલજમ્બુદીપગ્ઘનિકા ઇત્થી મય્હં પચ્છતો આગચ્છતિ, ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યં કોચિદેવ એવં ચિન્તેય્ય ‘ઇમે પબ્બજિતાપિ વિના ભવિતું ન સક્કોન્તિ, અનનુચ્છવિકં કરોન્તી’તિ, કોચિ પાપેન મનં પદૂસેત્વા અપાયપૂરકો ભવેય્ય, ઇમં પહાય મય્હં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. સો પુરતો ગચ્છન્તો દ્વેધાપથં દિસ્વા તસ્સ મત્થકે અટ્ઠાસિ. ભદ્દાપિ આગન્ત્વા, વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં આહ – ‘‘ભદ્દે, તાદિસિં ઇત્થિં મમ પચ્છતો આગચ્છન્તિં દિસ્વા ‘ઇમે પબ્બજિતાપિ વિના ભવિતું ન સક્કોન્તી’તિ ચિન્તેત્વા અમ્હેસુ પદુટ્ઠચિત્તો મહાજનો અપાયપૂરકો ભવેય્ય. ઇમસ્મિં દ્વેધાપથે ત્વં એકં ગણ્હ, અહમેકેન ગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘આમ, અય્ય, પબ્બજિતાનં માતુગામો પલિબોધો, ‘પબ્બજિત્વાપિ વિના ન ભવન્તી’તિ અમ્હાકં દોસં દસ્સેસ્સન્તિ, તુમ્હે એકં મગ્ગં ગણ્હથ, વિના ભવિસ્સામા’’તિ તિક્ખત્તું પદક્ખિણં કત્વા ચતૂસુ ઠાનેસુ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘સતસહસ્સકપ્પપરિમાણે અદ્ધાને કતો મિત્તસન્થવો અજ્જ ભિજ્જતી’’તિ વત્વા ‘‘તુમ્હે દક્ખિણજાતિકા નામ, તુમ્હાકં દક્ખિણમગ્ગો વટ્ટતિ, મયં માતુગામા નામ વામજાતિકા, અમ્હાકં વામમગ્ગો વટ્ટતી’’તિ વન્દિત્વા મગ્ગં પટિપન્ના. તેસં દ્વેધાભૂતકાલે અયં મહાપથવી ‘‘અહં ચક્કવાળસિનેરુપબ્બતે ધારેતું સક્કોન્તીપિ તુમ્હાકં ગુણે ધારેતું ન સક્કોમી’’તિ વદન્તી વિય વિરવમાના કમ્પિ, આકાસે અસનિસદ્દો વિય પવત્તિ, ચક્કવાળસિનેરુપબ્બતો ઉન્નદિ.

સમ્માસમ્બુદ્ધો વેળુવનમહાવિહારે ગન્ધકુટિયં નિસિન્નો પથવીકમ્પનસદ્દં સુત્વા ‘‘કિસ્સ નુ ખો પથવી કમ્પતી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘પિપ્પલિમાણવો ચ ભદ્દા ચ કાપિલાની મં ઉદ્દિસ્સ અપ્પમેય્યં સમ્પત્તિં પહાય પબ્બજિતા. તેસં વિયોગટ્ઠાને ઉભિન્નં ગુણબલેન અયં પથવીકમ્પો જાતો. મયાપિ એતેસં સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમ્મ સયમેવ પત્તચીવરમાદાય અસીતિમહાથેરેસુ કઞ્ચિપિ અનામન્તેત્વા તિગાવુતં મગ્ગં પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા રાજગહસ્સ ચ નાલન્દાય ચ અન્તરે બહુપુત્તકનિગ્રોધરુક્ખમૂલે પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા નિસીદિ. નિસીદન્તો પન અઞ્ઞતરપંસુકૂલિકો વિય અનિસીદિત્વા બુદ્ધવેસં ગહેત્વા અસીતિહત્થઘનબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તો નિસીદિ. ઇતિ તસ્મિં ખણે પણ્ણચ્છત્તસકટચક્કકૂટાગારાદિપ્પમાણા બુદ્ધરસ્મિયો ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફરન્તિયો વિધાવન્તિયો ચન્દસહસ્સસૂરિયસહસ્સઉગ્ગમનકાલો વિય કુરુમાના તં વનન્તં એકોભાસં અકંસુ. દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણસિરિયા સમુજ્જલતારાગણેન વિય ગગનં, સુપુપ્ફિતકમલકુવલયેન વિય સલિલં, વનન્તં વિરોચિત્થ. નિગ્રોધરુક્ખસ્સ નામ ખન્ધો સેતો હોતિ, પત્તાનિ નીલાનિ, પક્કાનિ રત્તાનિ. તસ્મિં પન દિવસે સતસાખો નિગ્રોધો સુવણ્ણવણ્ણોવ અહોસિ.

મહાકસ્સપત્થેરો ‘‘અયં અમ્હાકં સત્થા ભવિસ્સતિ, ઇમં અહં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતો’’તિ દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓણતોણતોવ ગન્ત્વા તીસુ ઠાનેસુ વન્દિત્વા ‘‘સત્થા મે, ભન્તે, ભગવા, સાવકોહમસ્મિ, સત્થા મે, ભન્તે, ભગવા સાવકોહમસ્મી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) આહ. અથ નં ભગવા આહ ‘‘કસ્સપ, સચે ત્વં ઇમં નિપચ્ચકારં મહાપથવિયા કરેય્યાસિ, સાપિ ધારેતું ન સક્કુણેય્ય. તથાગતસ્સ એવં ગુણમહન્તતં જાનતા તયા કતો નિપચ્ચકારો મય્હં, લોમમ્પિ ચાલેતું ન સક્કોતિ. નિસીદ, કસ્સપ, દાયજ્જં તે દસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ભગવા તીહિ ઓવાદેહિ ઉપસમ્પદમદાસિ. દત્વા બહુપુત્તકનિગ્રોધમૂલતો નિક્ખમિત્વા થેરં પચ્છાસમણં કત્વા મગ્ગં પટિપજ્જિ. સત્થુ સરીરં દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવિચિત્તં, મહાકસ્સપસ્સ સરીરં સત્તમહાપુરિસલક્ખણપટિમણ્ડિતં, સો કઞ્ચનમહાનાવાય પચ્છાબદ્ધો વિય સત્થુ પદાનુપદિકં અનુગચ્છિ. સત્થા થોકં મગ્ગં ગન્ત્વા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસજ્જાકારં દસ્સેસિ. થેરો ‘‘નિસીદિતુકામો સત્થા’’તિ ઞત્વા અત્તનો પારુપિતપટપિલોતિકસઙ્ઘાટિં ચતુગ્ગુણં કત્વા પઞ્ઞપેસિ.

સત્થા તત્થ નિસીદિત્વા હત્થેન ચીવરં પરિમજ્જન્તો ‘‘મુદુકા ખો ત્યાયં, કસ્સપ, પટપિલોતિકસઙ્ઘાટી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) આહ. થેરો ‘‘સત્થા મમ સઙ્ઘાટિયા મુદુભાવં કથેતિ, પારુપિતુકામો ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘પારુપતુ, ભન્તે, ભગવા સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ આહ. ‘‘ત્વં કિં પારુપિસ્સસિ, કસ્સપા’’તિ? ‘‘તુમ્હાકં નિવાસનં લભન્તો પારુપિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં, કસ્સપ, ઇમં પરિભોગજિણ્ણં પંસુકૂલં ધારેતું સક્ખિસ્સસિ? મયા હિ ઇમસ્સ પંસુકૂલસ્સ ગહિતદિવસે ઉદકપરિયન્તં કત્વા મહાપથવી કમ્પિ, ઇમં બુદ્ધાનં પરિભોગજિણ્ણચીવરં નામ ન સક્કા પરિત્તગુણેન ધારેતું, પટિબલેનેવિદં પટિપત્તિપૂરણસમત્થેન જાતિપંસુકૂલિકેન ધારેતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા થેરેન સદ્ધિં ચીવરં પરિવત્તેસિ.

એવં પન ચીવરપરિવત્તનં કત્વા થેરસ્સ પારુતચીવરં ભગવા પારુપિ, સત્થુ ચીવરં થેરો. તસ્મિં સમયે અચેતનાપિ અયં મહાપથવી ‘‘દુક્કરં, ભન્તે, અકત્થ, અત્તના પારુતચીવરં સાવકસ્સ દિન્નપુબ્બો નામ નત્થિ, અહં તુમ્હાકં ગુણં ધારેતું ન સક્કોમી’’તિ વદન્તી વિય ઉદકપરિયન્તં કત્વા કમ્પિ. થેરોપિ ‘‘લદ્ધં દાનિ મયા બુદ્ધાનં પરિભોગચીવરં, કિં મે ઇદાનિ ઉત્તરિ કત્તબ્બં અત્થી’’તિ ઉન્નતિં અકત્વા બુદ્ધાનં સન્તિકેયેવ તેરસ ધુતગુણે સમાદાય સત્તદિવસમત્તં પુથુજ્જનો અહોસિ, અટ્ઠમે દિવસે સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧.૩૯૮-૪૨૦) –

‘‘પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો, લોકજેટ્ઠસ્સ તાદિનો;

નિબ્બુતે લોકનાથમ્હિ, પૂજં કુબ્બન્તિ સત્થુનો.

‘‘ઉદગ્ગચિત્તા જનતા, આમોદિતપમોદિતા;

તેસુ સંવેગજાતેસુ, પીતિ સે ઉદપજ્જથ.

‘‘ઞાતિમિત્તે સમાનેત્વા, ઇદં વચનમબ્રવિં;

પરિનિબ્બુતો મહાવીરો, હન્દ પૂજં કરોમસે.

‘‘સાધૂતિ તે પટિસ્સુત્વા, ભિય્યો હાસં જનિંસુ મે;

બુદ્ધસ્મિં લોકનાથમ્હિ, કાહામ પુઞ્ઞસઞ્ચયં.

‘‘અગ્ઘિયં સુકતં કત્વા, સતહત્થસમુગ્ગતં;

દિયડ્ઢહત્થપત્થટં, વિમાનં નભમુગ્ગતં.

‘‘કત્વાન હમ્મિયં તત્થ, તાલપન્તીહિ ચિત્તિતં;

સકં ચિત્તં પસાદેત્વા, ચેતિયં પૂજયુત્તમં.

‘‘અગ્ગિક્ખન્ધોવ જલિતો, કિંસુકો ઇવ ફુલ્લિતો;

ઇન્દલટ્ઠીવ આકાસે, ઓભાસેતિ ચતુદ્દિસા.

‘‘તત્થ ચિત્તં પસાદેત્વા, કત્વાન કુસલં બહું;

પુબ્બકમ્મં સરિત્વાન, તિદસં ઉપપજ્જહં.

‘‘સહસ્સયુત્તં હયવાહિં, દિબ્બયાનમધિટ્ઠિતો;

ઉબ્બિદ્ધં ભવનં મય્હં, સત્તભૂમં સમુગ્ગતં.

‘‘કૂટાગારસહસ્સાનિ, સબ્બસોણ્ણમયા અહું;

જલન્તિ સકતેજેન, દિસા સબ્બા પભાસયં.

‘‘સન્તિ અઞ્ઞેપિ નિય્યૂહા, લોહિતઙ્ગમયા તદા;

તેપિ જોતન્તિ આભાય, સમન્તા ચતુરો દિસા.

‘‘પુઞ્ઞકમ્માભિનિબ્બત્તા, કૂટાગારા સુનિમ્મિતા;

મણિમયાપિ જોતન્તિ, દિસા દસ સમન્તતો.

‘‘તેસં ઉજ્જોતમાનાનં, ઓભાસો વિપુલો અહુ;

સબ્બે દેવે અભિભોમિ, પુઞ્ઞકમ્મસ્સિદં ફલં.

‘‘સટ્ઠિકપ્પસહસ્સમ્હિ, ઉબ્બિદ્ધો નામ ખત્તિયો;

ચાતુરન્તો વિજિતાવી, પથવિં આવસિં અહં.

‘‘તથેવ ભદ્દકે કપ્પે, તિંસક્ખત્તું અહોસહં;

સકકમ્માભિરદ્ધોમ્હિ, ચક્કવત્તી મહબ્બલો.

‘‘સત્તરતનસમ્પન્નો, ચતુદીપમ્હિ ઇસ્સરો;

તત્થાપિ ભવનં મય્હં, ઇન્દલટ્ઠીવ ઉગ્ગતં.

‘‘આયામતો ચતુબ્બીસં, વિત્થારેન ચ દ્વાદસ;

રમ્મણં નામ નગરં, દળ્હપાકારતોરણં.

‘‘આયામતો પઞ્ચસતં, વિત્થારેન તદડ્ઢકં;

આકિણ્ણં જનકાયેહિ, તિદસાનં પુરં વિય.

‘‘યથા સૂચિઘરે સૂચી, પક્ખિત્તા પણ્ણવીસતિ;

અઞ્ઞમઞ્ઞં પઘટ્ટેન્તિ, આકિણ્ણં હોતિ લઙ્કતં.

‘‘એવમ્પિ નગરં મય્હં, હત્થિસ્સરથસંકુલં;

મનુસ્સેહિ સદાકિણ્ણં, રમ્મણં નગરુત્તમં.

‘‘તત્થ ભુત્વા પિવિત્વા ચ, પુન દેવત્તનં ગતો;

ભવે પચ્છિમકે મય્હં, અહોસિ કુલસમ્પદા.

‘‘બ્રહ્મઞ્ઞકુલસમ્ભૂતો, મહારતનસઞ્ચયો;

અસીતિકોટિયો હિત્વા, હિરઞ્ઞસ્સાપિ પબ્બજિં.

‘‘પટિસમ્ભિદા ચતસ્સો…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

અથ નં સત્થા ‘‘કસ્સપો, ભિક્ખવે, ચન્દૂપમો કુલાનિ ઉપસઙ્કમતિ અપકસ્સેવ કાયં, અપકસ્સ ચિત્તં, નિચ્ચનવકો કુલેસુ અપ્પગબ્ભો’’તિ એવમાદિના (સં. નિ. ૨.૧૪૬) પસંસિત્વા અપરભાગે અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ધુતવાદાનં યદિદં મહાકસ્સપો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮, ૧૯૧) ધુતઙ્ગધરાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. સો વિવેકાભિરતિકિત્તનમુખેન ભિક્ખૂનં ઓવાદં દેન્તો અત્તનો પટિપત્તિં પકાસેન્તો –

૧૦૫૪. ‘‘ન ગણેન પુરક્ખતો ચરે, વિમનો હોતિ સમાધિ દુલ્લભો;

નાનાજનસઙ્ગહો દુખો, ઇતિ દિસ્વાન ગણં ન રોચયે.

૧૦૫૫. ‘‘ન કુલાનિ ઉપબ્બજે મુનિ, વિમનો હોતિ સમાધિ દુલ્લભો;

સો ઉસ્સુક્કો રસાનુગિદ્ધો, અત્થં રિઞ્ચતિ યો સુખાવહો.

૧૦૫૬. ‘‘પઙ્કોતિ હિ નં અવેદયું, યાયં વન્દનપૂજના કુલેસુ;

સુખુમં સલ્લં દુરુબ્બહં, સક્કારો કાપુરિસેન દુજ્જહો.

૧૦૫૭. ‘‘સેનાસનમ્હા ઓરુય્હ, નગરં પિણ્ડાય પાવિસિં;

ભુઞ્જન્તં પુરિસં કુટ્ઠિં, સક્કચ્ચં તં ઉપટ્ઠહિં.

૧૦૫૮. ‘‘સો મે પક્કેન હત્થેન, આલોપં ઉપનામયિ;

આલોપં પક્ખિપન્તસ્સ, અઙ્ગુલિ ચેત્થ છિજ્જથ.

૧૦૫૯. ‘‘કુટ્ટમૂલઞ્ચ નિસ્સાય, આલોપં તં અભુઞ્જિસં;

ભુઞ્જમાને વા ભુત્તે વા, જેગુચ્છં મે ન વિજ્જતિ.

૧૦૬૦. ‘‘ઉત્તિટ્ઠપિણ્ડો આહારો, પૂતિમુત્તઞ્ચ ઓસધં;

સેનાસનં રુક્ખમૂલં, પંસુકૂલઞ્ચ ચીવરં;

યસ્સેતે અભિસમ્ભુત્વા, સ વે ચાતુદ્દિસો નરો.

૧૦૬૧. ‘‘યત્થ એકે વિહઞ્ઞન્તિ, આરુહન્તા સિલુચ્ચયં;

તત્થ બુદ્ધસ્સ દાયાદો, સમ્પજાનો પટિસ્સતો;

ઇદ્ધિબલેનુપત્થદ્ધો, કસ્સપો અભિરૂહતિ.

૧૦૬૨. ‘‘પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો, સેલમારુય્હ કસ્સપો;

ઝાયતિ અનુપાદાનો, પહીનભયભેરવો.

૧૦૬૩. ‘‘પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો, સેલમારુય્હ કસ્સપો;

ઝાયતિ અનુપાદાનો, ડય્હમાનેસુ નિબ્બુતો.

૧૦૬૪. ‘‘પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો, સેલમારુય્હ કસ્સપો;

ઝાયતિ અનુપાદાનો, કતકિચ્ચો અનાસવો.

૧૦૬૫. ‘‘કરેરિમાલાવિતતા, ભૂમિભાગા મનોરમા;

કુઞ્જરાભિરુદા રમ્મા, તે સેલા રમયન્તિ મં.

૧૦૬૬. ‘‘નીલબ્ભવણ્ણા રુચિરા, વારિસીતા સુચિન્ધરા;

ઇન્દગોપકસઞ્છન્ના, તે સેલા રમયન્તિ મં.

૧૦૬૭. ‘‘નીલબ્ભકૂટસદિસા, કૂટાગારવરૂપમા;

વારણાભિરુદા રમ્મા, તે સેલા રમયન્તિ મં.

૧૦૬૮. ‘‘અભિવુટ્ઠા રમ્મતલા, નગા ઇસિભિ સેવિતા;

અબ્ભુન્નદિતા સિખીહિ, તે સેલા રમયન્તિ મં.

૧૦૬૯. ‘‘અલં ઝાયિતુકામસ્સ, પહિતત્તસ્સ મે સતો;

અલં મે અત્થકામસ્સ, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો.

૧૦૭૦. ‘‘અલં મે ફાસુકામસ્સ, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અલં મે યોગકામસ્સ, પહિતત્તસ્સ તાદિનો.

૧૦૭૧. ‘‘ઉમાપુપ્ફેન સમાના, ગગનાવબ્ભછાદિતા;

નાનાદિજગણાકિણ્ણા, તે સેલા રમયન્તિ મં.

૧૦૭૨. ‘‘અનાકિણ્ણા ગહટ્ઠેહિ, મિગસઙ્ઘનિસેવિતા;

નાનાદિજગણાકિણ્ણા, તે સેલા રમયન્તિ મં.

૧૦૭૩. ‘‘અચ્છોદિકા પુથુસિલા, ગોનઙ્ગુલમિગાયુતા;

અમ્બુસેવાલસઞ્છન્ના, તે સેલા રમયન્તિ મં.

૧૦૭૪. ‘‘ન પઞ્ચઙ્ગિકેન તૂરિયેન, રતિ મે હોતિ તાદિસી;

યથા એકગ્ગચિત્તસ્સ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

૧૦૭૫. ‘‘કમ્મં બહુકં ન કારયે, પરિવજ્જેય્ય જનં ન ઉય્યમે;

ઉસ્સુક્કો સો રસાનુગિદ્ધો, અત્થં રિઞ્ચતિ યો સુખાવહો.

૧૦૭૬. ‘‘કમ્મં બહુકં ન કારયે, પરિવજ્જેય્ય અનત્તનેય્યમેતં;

કિચ્છતિ કાયો કિલમતિ, દુક્ખિતો સો સમથં ન વિન્દતિ.

૧૦૭૭. ‘‘ઓટ્ઠપ્પહતમત્તેન, અત્તાનમ્પિ ન પસ્સતિ;

પત્થદ્ધગીવો ચરતિ, અહં સેય્યોતિ મઞ્ઞતિ.

૧૦૭૮. ‘‘અસેય્યો સેય્યસમાનં, બાલો મઞ્ઞતિ અત્તાનં;

ન તં વિઞ્ઞૂ પસંસન્તિ, પત્થદ્ધમાનસં નરં.

૧૦૭૯. ‘‘યો ચ સેય્યોહમસ્મીતિ, નાહં સેય્યોતિ વા પન;

હીનો તંસદિસો વાતિ, વિધાસુ ન વિકમ્પતિ.

૧૦૮૦. ‘‘પઞ્ઞવન્તં તથા તાદિં, સીલેસુ સુસમાહિતં;

ચેતોસમથમનુયુત્તં, તઞ્ચે વિઞ્ઞૂ પસંસરે.

૧૦૮૧. ‘‘યસ્સ સબ્રહ્મચારીસુ, ગારવો નૂપલબ્ભતિ;

આરકા હોતિ સદ્ધમ્મા, નભતો પુથવી યથા.

૧૦૮૨. ‘‘યેસઞ્ચ હિરિ ઓત્તપ્પં, સદા સમ્મા ઉપટ્ઠિતં;

વિરૂળ્હબ્રહ્મચરિયા તે, તેસં ખીણા પુનબ્ભવા.

૧૦૮૩. ‘‘ઉદ્ધતો ચપલો ભિક્ખુ, પંસુકૂલેન પારુતો;

કપીવ સીહચમ્મેન, ન સો તેનુપસોભતિ.

૧૦૮૪. ‘‘અનુદ્ધતો અચપલો, નિપકો સંવુતિન્દ્રિયો;

સોભતિ પંસુકૂલેન, સીહોવ ગિરિગબ્ભરે.

૧૦૮૫. ‘‘એતે સમ્બહુલા દેવા, ઇદ્ધિમન્તો યસસ્સિનો;

દસદેવસહસ્સાનિ, સબ્બે તે બ્રહ્મકાયિકા.

૧૦૮૬. ‘‘ધમ્મસેનાપતિં વીરં, મહાઝાયિં સમાહિતં;

સારિપુત્તં નમસ્સન્તા, તિટ્ઠન્તિ પઞ્જલીકતા.

૧૦૮૭. ‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે નાભિજાનામ, યમ્પિ નિસ્સાય ઝાયતિ.