૩. આનન્દત્થેરગાથાવણ્ણના

પિસુણેન ચ કોધનેનાતિઆદિકા આયસ્મતો આનન્દત્થેરસ્સ ગાથા. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે સત્થુ વેમાતિકભાતા હુત્વા નિબ્બત્તિ, સુમનોતિસ્સ નામં અહોસિ. પિતા પનસ્સ આનન્દરાજા નામ. સો અત્તનો પુત્તસ્સ સુમનકુમારસ્સ વયપ્પત્તસ્સ હંસવતિતો વીસયોજનસતે ઠાને ભોગનગરં અદાસિ. સો કદાચિ કદાચિ આગન્ત્વા અત્તાનઞ્ચ પિતરઞ્ચ પસ્સતિ. તદા રાજા સત્થારઞ્ચ સતસહસ્સપરિમાણં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ સયમેવ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિ, અઞ્ઞેસં ઉપટ્ઠાતું ન દેતિ.

તેન સમયેન પચ્ચન્તો કુપિતો અહોસિ. કુમારો તસ્સ કુપિતભાવં રઞ્ઞો અનારોચેત્વા સયમેવ તં વૂપસમેતિ. તં સુત્વા રાજા તુટ્ઠમાનસો પુત્તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘વરં તે, તાત દમ્મિ, વરં ગણ્હાહી’’તિ આહ. કુમારો ‘‘સત્થારં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ તેમાસં ઉપટ્ઠહન્તો જીવિતં અવઞ્ઝં કાતું ઇચ્છામી’’તિ આહ. ‘‘એતં ન સક્કા, અઞ્ઞં વદેહી’’તિ. ‘‘દેવ, ખત્તિયાનં દ્વેકથા નામ નત્થિ, એતદેવ મે દેહિ, ન મય્હં અઞ્ઞેન અત્થો’’તિ. ‘‘સચે સત્થા અનુજાનાતિ, દિન્નમેવા’’તિ. સો ‘‘સત્થુ ચિત્તં જાનિસ્સામી’’તિ વિહારં ગતો.

તેન ચ સમયેન ભગવા ભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠો હોતિ. સો ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, ભગવન્તં દસ્સનાય આગતો, દસ્સેથ મે ભગવન્ત’’ન્તિ આહ. ભિક્ખૂ ‘‘સુમનો નામ થેરો સત્થુ ઉપટ્ઠાકો, તસ્સ સન્તિકં ગચ્છાહી’’તિ આહંસુ. સો થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘સત્થારં, ભન્તે, મે દસ્સેથા’’તિ આહ. અથ થેરો તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ પથવિયં નિમુજ્જિત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ભન્તે, રાજપુત્તો તુમ્હાકં દસ્સનાય આગતો’’તિ આહ. ‘‘તેન હિ, ભિક્ખુ, બહિ આસનં પઞ્ઞાપેહી’’તિ. થેરો પુનપિ તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ બુદ્ધાસનં ગહેત્વા અન્તોગન્ધકુટિયં નિમુજ્જિત્વા બહિપરિવેણે પાતુભવિત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે આસનં પઞ્ઞાપેસિ. કુમારો તં દિસ્વા ‘‘મહન્તો વતાયં ભિક્ખૂ’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ.

ભગવાપિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિ. રાજપુત્તો સત્થારં વન્દિત્વા, પટિસન્થારં કત્વા, અયં, ભન્તે, થેરો તુમ્હાકં સાસને વલ્લભો મઞ્ઞેતિ. ‘‘આમ કુમાર, વલ્લભો’’તિ? ‘‘કિં કત્વા, ભન્તે, એસ વલ્લભો હોતી’’તિ?‘‘દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા’’તિ. ‘‘ભગવા, અહમ્પિ અયં થેરો વિય અનાગતે બુદ્ધસાસને વલ્લભો હોતુકામો’’તિ સત્થાહં ખન્ધાવારભત્તં નામ દત્વાપિ સત્તમે દિવસે, ભન્તે, મયા પિતુ સન્તિકા તેમાસં તુમ્હાકં પટિજગ્ગનવરો લદ્ધો, તેમાસં મે વસ્સાવાસં અધિવાસેથાતિ. ભગવા, ‘‘અત્થિ નુ ખો તત્થ ગતેન અત્થો’’તિ ઓલોકેત્વા ‘‘અત્થી’’તિ દિસ્વા ‘‘સુઞ્ઞાગારે ખો, કુમાર, તથાગતા અભિરમન્તી’’તિ આહ. કુમારો ‘‘અઞ્ઞાતં ભગવા, અઞ્ઞાતં સુગતા’’તિ વત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, પુરિમતરં ગન્ત્વા વિહારં કારેમિ, મયા પેસિતે ભિક્ખુસતસહસ્સેન સદ્ધિં આગચ્છથા’’તિ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પિતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘દિન્ના મે, દેવ, ભગવતા પટિઞ્ઞા, મયા પહિતે ભગવન્તં પેસેય્યાથા’’તિ પિતરં વન્દિત્વા, નિક્ખમિત્વા યોજને યોજને વિહારં કરોન્તો વીસયોજનસતં અદ્ધાનં ગતો. ગન્ત્વા ચ અત્તનો નગરે વિહારટ્ઠાનં વિચિનન્તો સોભનસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ ઉય્યાનં દિસ્વા સતસહસ્સેન કિણિત્વા સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા વિહારં કારેસિ. તત્થ ભગવતો ગન્ધકુટિં સેસભિક્ખૂનઞ્ચ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનત્થાય કુટિલેણમણ્ડપે કારેત્વા પાકારપરિક્ખેપં દ્વારકોટ્ઠકઞ્ચ નિટ્ઠાપેત્વા પિતુ સન્તિકં પેસેસિ ‘‘નિટ્ઠિતં મય્હં કિચ્ચં, સત્થારં પહિણથા’’તિ.

રાજા ભગવન્તં ભોજેત્વા ‘‘ભગવા સુમનસ્સ કિચ્ચં નિટ્ઠિતં, તુમ્હાકં ગમનં પચ્ચાસીસતી’’તિ આહ. ભગવા સતસહસ્સભિક્ખુપરિવુતો યોજને યોજને વિહારેસુ વસમાનો અગમાસિ. કુમારો ‘‘સત્થા આગચ્છતી’’તિ સુત્વા યોજનં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાનો સતસહસ્સેન કીતે સોભને નામ ઉય્યાને સતસહસ્સેન કારિતં વિહારં પવેસેત્વા –

‘‘સતસહસ્સેન મે કીતં, સતસહસ્સેન માપિતં;

સોભનં નામ ઉય્યાનં, પટિગ્ગણ્હ મહામુની’’તિ. –

તં નિય્યાદેસિ. સો વસ્સૂપનાયિકદિવસે મહાદાનં પવત્તેત્વા ‘‘ઇમિનાવ નીહારેન દાનં દદેય્યાથા’’તિ પુત્તદારે અમચ્ચે ચ કિચ્ચકરણીયેસુ ચ નિયોજેત્વા સયં સુમનત્થેરસ્સ વસનટ્ઠાનસમીપેયેવ વસન્તો તેમાસં સત્થારં ઉપટ્ઠહન્તો ઉપકટ્ઠાય પવારણાય ગામં પવિસિત્વા સત્તાહં મહાદાનં પવત્તેત્વા સત્તમે દિવસે સત્થુ ભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ ચ પાદમૂલે તિચીવરાનિ ઠપેત્વા વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યદેતં મયા સત્તાહં ખન્ધાવારદાનતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞં કતં, ન તં સગ્ગસમ્પત્તિઆદીનં અત્થાય, અથ ખો અહં અયં સુમનત્થેરો વિય અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપટ્ઠાકો ભવેય્ય’’ન્તિ પણિધાનં અકાસિ. સત્થાપિસ્સ અનન્તરાયતં દિસ્વા બ્યાકરિત્વા પક્કામિ.

સોપિ તસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે વસ્સસતસહસ્સં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો પરમ્પિ તત્થ તત્થ ભવે ઉળારાનિ પુઞ્ઞકમ્માનિ ઉપચિનિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે પિણ્ડાય ચરતો એકસ્સ થેરસ્સ પત્તગ્ગહણત્થં ઉત્તરસાટકં દત્વા પૂજં અકાસિ. પુન સગ્ગે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો બારાણસિરાજા હુત્વા અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા તે ભોજેત્વા અત્તનો મઙ્ગલુય્યાને અટ્ઠ પણ્ણસાલાયો કારેત્વા તેસં નિસીદનત્થાય અટ્ઠ સબ્બરતનમયપીઠે ચેવ મણિઆધારકે ચ પટિયાદેત્વા દસવસ્સસહસ્સાનિ ઉપટ્ઠાનં અકાસિ. એતાનિ પાકટટ્ઠાનાનિ.

કપ્પસતસહસ્સં પન તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞાનિ કરોન્તોવ અમ્હાકં બોધિસત્તેન સદ્ધિં તુસિતપુરે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતો અમિતોદનસક્કસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ. તસ્સ સબ્બે ઞાતકે આનન્દિતે કરોન્તો જાતોતિ આનન્દોત્વેવ નામં અહોસિ. સો અનુક્કમેન વયપ્પત્તો કતાભિનિક્ખમને સમ્માસમ્બોધિં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કે પઠમં કપિલવત્થું ગન્ત્વા તતો નિક્ખન્તે ભગવતિ તસ્સ પરિવારત્થં પબ્બજિતું નિક્ખન્તેહિ ભદ્દિયાદીહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા ભગવતો સન્તિકે પબ્બજિત્વા નચિરસ્સેવ આયસ્મતો પુણ્ણસ્સ મન્તાણિપુત્તસ્સ સન્તિકે ધમ્મકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

તેન ચ સમયેન ભગવતો પઠમબોધિયં વીસતિવસ્સાનિ અનિબદ્ધઉપટ્ઠાકા અહેસું. એકદા નાગસમાલો પત્તચીવરં ગહેત્વા વિચરિ, એકદા નાગિતો, એકદા ઉપવાનો, એકદા સુનક્ખત્તો, એકદા ચુન્દો સમણુદ્દેસો, એકદા સાગતો, એકદા મેઘિયો, તે યેભુય્યેન સત્થુ ચિત્તં નારાધયિંસુ. અથેકદિવસં ભગવા ગન્ધકુટિપરિવેણે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસિન્નો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘અહં, ભિક્ખવે, ઇદાનિમ્હિ મહલ્લકો, એકચ્ચે ભિક્ખૂ ‘ઇમિના મગ્ગેન ગચ્છામા’તિ વુત્તે અઞ્ઞેન ગચ્છન્તિ, એકચ્ચે મય્હં પત્તચીવરં ભૂમિયં નિક્ખિપન્તિ, મય્હં નિબદ્ધુપટ્ઠાકં ભિક્ખું જાનાથા’’તિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂનં ધમ્મસંવેગો ઉદપાદિ. અથાયસ્મા સારિપુત્તો ઉટ્ઠાય ભગવન્તં વન્દિત્વા – ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હે ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ આહ. તં ભગવા પટિક્ખિપિ. એતેનુપાયેન મહામોગ્ગલ્લાનં આદિં કત્વા સબ્બે મહાસાવકા – ‘‘અહં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, અહં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠહિંસુ ઠપેત્વા આયસ્મન્તં આનન્દં, તેપિ ભગવા પટિક્ખિપિ. સો પન તુણ્હીયેવ નિસીદિ. અથ નં ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘આવુસો, ત્વમ્પિ સત્થુ ઉપટ્ઠાકટ્ઠાનં યાચાહી’’તિ. યાચિત્વા લદ્ધટ્ઠાનં નામ કીદિસં હોતિ, સચે રુચ્ચતિ, સત્થા સયમેવ વક્ખતીતિ. અથ ભગવા ‘‘ન, ભિક્ખવે, આનન્દો અઞ્ઞેહિ ઉસ્સાહેતબ્બો, સયમેવ જાનિત્વા મં ઉપટ્ઠહિસ્સતી’’તિ આહ. તતો ભિક્ખૂ ‘‘ઉટ્ઠેહિ, આવુસો આનન્દ, સત્થારં ઉપટ્ઠાકટ્ઠાનં યાચાહી’’તિ આહંસુ.

થેરો ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘સચે મે, ભન્તે, ભગવા અત્તના લદ્ધં પણીતચીવરં ન દસ્સતિ, પણીતપિણ્ડપાતં ન દસ્સતિ, એકગન્ધકુટિયં વસિતું ન દસ્સતિ, નિમન્તનં ગહેત્વા ન ગમિસ્સતિ, એવાહં ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘એત્તકે ગુણે લભતો સત્થુ ઉપટ્ઠાને કો ભારો’’તિ ઉપવાદમોચનત્થં ઇમે ચત્તારો પટિક્ખેપા ચ – ‘‘સચે, ભન્તે, ભગવા મયા ગહિતનિમન્તનં ગમિસ્સતિ, સચાહં દેસન્તરતો આગતાગતે તાવદેવ દસ્સેતું લચ્છામિ; યદા મે કઙ્ખા ઉપ્પજ્જતિ, તાવદેવ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિતું લચ્છામિ, સચે ભગવા પરમ્મુખા દેસિતં ધમ્મં પુન મય્હં કથેસ્સતિ, એવાહં ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ ‘‘એત્તકમ્પિ સત્થુ સન્તિકે અનુગ્ગહં ન લભતી’’તિ ઉપવાદમોચનત્થઞ્ચેવ ધમ્મભણ્ડાગારિકભાવપારમીપૂરણત્થઞ્ચ ઇમા ચતસ્સો આયાચના ચાતિ અટ્ઠ વરે ગહેત્વા નિબદ્ધુપટ્ઠાકો અહોસિ. તસ્સેવ ઠાનન્તરસ્સ અત્થાય કપ્પસતસહસ્સં પૂરિતાનં પારમીનં ફલં પાપુણિ. સો ઉપટ્ઠાકટ્ઠાનં લદ્ધદિવસતો પટ્ઠાય દસબલં દુવિધેન ઉદકેન, તિવિધેન દન્તકટ્ઠેન, હત્થપાદપરિકમ્મેન પિટ્ઠિપરિકમ્મેન, ગન્ધકુટિપરિવેણસમ્મજ્જનેનાતિ એવમાદીહિ કિચ્ચેહિ ઉપટ્ઠહન્તો ‘‘ઇમાય નામ વેલાય સત્થુ ઇદં નામ લદ્ધું વટ્ટતિ, ઇદં નામ કાતું વટ્ટતી’’તિ દિવસભાગં સન્તિકાવચરો હુત્વા, રત્તિભાગે મહન્તં દણ્ડદીપિકં ગહેત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણં નવ વારે અનુપરિયાયતિ, સત્થરિ પક્કોસન્તે પટિવચનદાનાય થિનમિદ્ધવિનોદનત્થં.

અથ નં સત્થા જેતવને અરિયગણમજ્ઝે નિસિન્નો અનેકપરિયાયેન પસંસિત્વા ‘‘બહુસ્સુતાનં સતિમન્તાનં ગતિમન્તાનં ધિતિમન્તાનં ઉપટ્ઠાકાનઞ્ચ ભિક્ખૂનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ. એવં સત્થારા પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો ચતૂહિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મેહિ સમન્નાગતો સત્થુ ધમ્મકોસારક્ખો અયં મહાથેરો સેખોવ સમાનો સત્થરિ પરિનિબ્બુતે હેટ્ઠા વુત્તનયેન ભિક્ખૂહિ સમુત્તેજિતો દેવતાય ચ સંવેજિતો ‘‘સ્વેયેવ ચ દાનિ ધમ્મસઙ્ગીતિ કાતબ્બા, ન ખો પન મેતં પતિરૂપં, ય્વાયં સેખો સકરણીયો હુત્વા અસેખેહિ થેરેહિ સદ્ધિં ધમ્મં સઙ્ગાયિતું સન્નિપાતં ગન્તુ’’ન્તિ સઞ્જાતુસ્સાહો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા બહુદેવરત્તિં વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો ચઙ્કમે વીરિયસમતં અલભિત્વા વિહારં પવિસિત્વા સયને નિસીદિત્વા સયિતુકામો કાયં આવટ્ટેસિ. અપ્પત્તઞ્ચ સીસં બિમ્બોહનં પાદા ચ ભૂમિતો મુત્તમત્તા, એતસ્મિં અન્તરે અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચિ છળભિઞ્ઞો અહોસિ. તેન વુત્તં અપદાને (અપ. થેર ૧.૧.૬૪૪-૬૬૩) –

‘‘આરામદ્વારા નિક્ખમ્મ, પદુમુત્તરો મહામુનિ;

વસ્સેન્તો અમતં વુટ્ઠિં, નિબ્બાપેસિ મહાજનં.

‘‘સતસહસ્સં તે ધીરા, છળભિઞ્ઞા મહિદ્ધિકા;

પરિવારેન્તિ સમ્બુદ્ધં, છાયાવ અનપાયિની.

‘‘હત્થિક્ખન્ધગતો આસિં, સેતચ્છત્તં વરુત્તમં;

સુચારુરૂપં દિસ્વાન, વિત્તિ મે ઉદપજ્જથ.

‘‘ઓરુય્હ હત્થિખન્ધમ્હા, ઉપગચ્છિં નરાસભં;

રતનામયછત્તં મે, બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ ધારયિં.

‘‘મમ સઙ્કપ્પમઞ્ઞાય, પદુમુત્તરો મહાઇસિ;

તં કથં ઠપયિત્વાન, ઇમા ગાથા અભાસથ.

‘‘યો સો છત્તમધારેસિ, સોણ્ણાલઙ્કારભૂસિતં;

તમહં કિત્તયિસ્સામિ, સુણોથ મમ ભાસતો.

‘‘ઇતો ગન્ત્વા અયં પોસો, તુસિતં આવસિસ્સતિ;

અનુભોસ્સતિ સમ્પત્તિં, અચ્છરાહિ પુરક્ખતો.

‘‘ચતુતિંસતિક્ખત્તુઞ્ચ, દેવરજ્જં કરિસ્સતિ;

બલાધિપો અટ્ઠસતં, વસુધં આવસિસ્સતિ.

‘‘અટ્ઠપઞ્ઞાસક્ખત્તુઞ્ચ, ચક્કવત્તી ભવિસ્સતિ;

પદેસરજ્જં વિપુલં, મહિયા કારયિસ્સતિ.

‘‘કપ્પસતસહસ્સમ્હિ, ઓક્કાકકુલસમ્ભવો;

ગોતમો નામ ગોત્તેન, સત્થા લોકે ભવિસ્સતિ.

‘‘સક્યાનં કુલકેતુસ્સ, ઞાતિબન્ધુ ભવિસ્સતિ;

આનન્દો નામ નામેન, ઉપટ્ઠાકો મહેસિનો.

‘‘આતાપી નિપકો ચાપિ, બાહુસચ્ચેસુ કોવિદો;

નિવાતવુત્તિ અત્થદ્ધો, સબ્બપાઠી ભવિસ્સતિ.

‘‘પધાનપહિતત્તો સો, ઉપસન્તો નિરૂપધિ;

સબ્બાસવે પરિઞ્ઞાય, નિબ્બાયિસ્સતિનાસવો.

‘‘સન્તિ આરઞ્ઞકા નાગા, કુઞ્જરા સટ્ઠિહાયના;

તિધાપભિન્ના માતઙ્ગા, ઈસાદન્તા ઉરૂળ્હવા.

‘‘અનેકસતસહસ્સા, પણ્ડિતાપિ મહિદ્ધિકા;

સબ્બે તે બુદ્ધનાગસ્સ, ન હોન્તુપણિધિમ્હિ તે.

‘‘આદિયા મે નમસ્સામિ, મજ્ઝિમે અથ પચ્છિમે;

પસન્નચિત્તો સુમનો, બુદ્ધસેટ્ઠં ઉપટ્ઠહિં.

‘‘આતાપી નિપકો ચાપિ, સમ્પજાનો પટિસ્સતો;

સોતાપત્તિફલં પત્તો, સેખભૂમીસુ કોવિદો.

‘‘સતસહસ્સિતો કપ્પે, યં કમ્મમભિનીહરિં;

તાહં ભૂમિમનુપ્પત્તો, ઠિતા સદ્ધમ્મમાચલા.

‘‘સ્વાગતં વત મે આસિ…પે… કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ.

છળભિઞ્ઞો પન હુત્વા સઙ્ગીતિમણ્ડપં પવિસિત્વા ધમ્મં સઙ્ગાયન્તો તત્થ તત્થ ભિક્ખૂનં ઓવાદદાનવસેન અત્તનો પટિપત્તિદીપનાદિવસેન ચ ભાસિતગાથા એકજ્ઝં કત્વા અનુક્કમેવ ખુદ્દકનિકાયસઙ્ગાયનકાલે થેરગાથાસુ સઙ્ગીતિં આરોપેન્તો –

૧૦૧૭. ‘‘પિસુણેન ચ કોધનેન ચ, મચ્છરિના ચ વિભૂતનન્દિના;

સખિતં ન કરેય્ય પણ્ડિતો, પાપો કાપુરિસેન સઙ્ગમો.

૧૦૧૮. ‘‘સદ્ધેન ચ પેસલેન ચ, પઞ્ઞવતા બહુસ્સુતેન ચ;

સખિતં કરેય્ય પણ્ડિતો, ભદ્દો સપ્પુરિસેન સઙ્ગમો.

૧૦૧૯. ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બં, અરુકાયં સમુસ્સિતં;

આતુરં બહુસઙ્કપ્પં, યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતિ.

૧૦૨૦. ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં રૂપં, મણિના કુણ્ડલેન ચ;

અટ્ઠિતચેન ઓનદ્ધં, સહ વત્થેહિ સોભતિ.

૧૦૨૧. ‘‘અલત્તકકતા પાદા, મુખં ચુણ્ણકમક્ખિતં;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

૧૦૨૨. ‘‘અટ્ઠપદકતા કેસા, નેત્તા અઞ્જનમક્ખિતા;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

૧૦૨૩. ‘‘અઞ્જનીવ નવા ચિત્તા, પૂતિકાયો અલઙ્કતો;

અલં બાલસ્સ મોહાય, નો ચ પારગવેસિનો.

‘‘ઓદહિ મિગવો પાસં, નાસદા વાગુરં મિગો;

ભુત્વા નિવાપં ગચ્છામ, કન્દન્તે મિગબન્ધકે.

‘‘છિન્નો પાસો મિગવસ્સ, નાસદા વાગુરં મિગો;

ભુત્વા નિવાપં ગચ્છામ, સોચન્તે મિગલુદ્દકે.

૧૦૨૪. ‘‘બહુસ્સુતો ચિત્તકથી, બુદ્ધસ્સ પરિચારકો;

પન્નભારો વિસઞ્ઞુત્તો, સેય્યં કપ્પેતિ ગોતમો.

૧૦૨૫. ‘‘ખીણાસવો વિસઞ્ઞુત્તો, સઙ્ગાતીતો સુનિબ્બુતો;

ધારેતિ અન્તિમં દેહં, જાતિમરણપારગૂ.

૧૦૨૬. ‘‘યસ્મિં પતિટ્ઠિતા ધમ્મા, બુદ્ધસ્સાદિચ્ચબન્ધુનો;

નિબ્બાનગમને મગ્ગે, સોયં તિટ્ઠતિ ગોતમો.

૧૦૨૭. ‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિસહસ્સાનિ, યે મે ધમ્મા પવત્તિનો.

૧૦૨૮. ‘‘અપ્પસ્સુતાયં પુરિસો, બલિબદ્દોવ જીરતિ;

મંસાનિ તસ્સ વડ્ઢન્તિ, પઞ્ઞા તસ્સ ન વડ્ઢતિ.

૧૦૨૯. ‘‘બહુસ્સુતો અપ્પસ્સુતં, યો સુતેનાતિમઞ્ઞતિ;

અન્ધો પદીપધારોવ, તથેવ પટિભાતિ મં.

૧૦૩૦. ‘‘બહુસ્સુતં ઉપાસેય્ય, સુતઞ્ચ ન વિનાસયે;

તં મૂલં બ્રહ્મચરિયસ્સ, તસ્મા ધમ્મધરો સિયા.

૧૦૩૧. ‘‘પુબ્બાપરઞ્ઞૂ અત્થઞ્ઞૂ, નિરુત્તિપદકોવિદો;

સુગ્ગહીતઞ્ચ ગણ્હાતિ, અત્થઞ્ચોપપરિક્ખતિ.

૧૦૩૨. ‘‘ખન્ત્યા છન્દિકતો હોતિ, ઉસ્સહિત્વા તુલેતિ તં;

સમયે સો પદહતિ, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતો.

૧૦૩૩. ‘‘બહુસ્સુતં ધમ્મધરં, સપ્પઞ્ઞં બુદ્ધસાવકં;

ધમ્મવિઞ્ઞાણમાકઙ્ખં, તં ભજેથ તથાવિધં.

૧૦૩૪. ‘‘બહુસ્સુતો ધમ્મધરો, કોસારક્ખો મહેસિનો;

ચક્ખુ સબ્બસ્સ લોકસ્સ, પૂજનીયો બહુસ્સુતો.

૧૦૩૫. ‘‘ધમ્મારામો ધમ્મરતો, ધમ્મં અનુવિચિન્તયં;

ધમ્મં અનુસ્સરં ભિક્ખુ, સદ્ધમ્મા ન પરિહાયતિ.

૧૦૩૬. ‘‘કાયમચ્છેરગરુનો, હિય્યમાને અનુટ્ઠહે;

સરીરસુખગિદ્ધસ્સ, કુતો સમણફાસુતા.

૧૦૩૭. ‘‘ન પક્ખન્તિ દિસા સબ્બા, ધમ્મા ન પટિભન્તિ મં;

ગતે કલ્યાણમિત્તમ્હિ, અન્ધકારંવ ખાયતિ.

૧૦૩૮. ‘‘અબ્ભતીતસહાયસ્સ, અતીતગતસત્થુનો;

નત્થિ એતાદિસં મિત્તં, યથા કાયગતા સતિ.

૧૦૩૯. ‘‘યે પુરાણા અતીતા તે, નવેહિ ન સમેતિ મે;

સ્વજ્જ એકોવ ઝાયામિ, વસ્સુપેતોવ પક્ખિમા.

૧૦૪૦. ‘‘દસ્સનાય અભિક્કન્તે, નાનાવેરજ્જકે બહૂ;

મા વારયિત્થ સોતારો, પસ્સન્તુ સમયો મમં.

૧૦૪૧. ‘‘દસ્સનાય અભિક્કન્તે, નાનાવેરજ્જકે પુથુ;

કરોતિ સત્થા ઓકાસં, ન નિવારેતિ ચક્ખુમા.

૧૦૪૨. ‘‘પણ્ણવીસતિ વસ્સાનિ, સેખભૂતસ્સ મે સતો;

ન કામસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં.

૧૦૪૩. ‘‘પણ્ણવીસતિ વસ્સાનિ, સેખભૂતસ્સ મે સતો;

ન દોસસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ, પસ્સ ધમ્મસુધમ્મતં.

૧૦૪૪. ‘‘પણ્ણવીસતિ વસ્સાનિ, ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિં;

મેત્તેન કાયકમ્મેન, છાયાવ અનપાયિની.

૧૦૪૫. ‘‘પણ્ણવીસતિ વસ્સાનિ, ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિં;

મેત્તેન વચીકમ્મેન, છાયાવ અનપાયિની.

૧૦૪૬. ‘‘પણ્ણવીસતિ વસ્સાનિ, ભગવન્તં ઉપટ્ઠહિં;

મેત્તેન મનોકમ્મેન, છાયાવ અનપાયિની.

૧૦૪૭. ‘‘બુદ્ધસ્સ ચઙ્કમન્તસ્સ, પિટ્ઠિતો અનુચઙ્કમિં;

ધમ્મે દેસિયમાનમ્હિ, ઞાણં મે ઉદપજ્જથ.

૧૦૪૮. ‘‘અહં સકરણીયોમ્હિ, સેખો અપ્પત્તમાનસો;

સત્થુ ચ પરિનિબ્બાનં, યો અમ્હં અનુકમ્પકો.

૧૦૪૯. ‘‘તદાસિ યં ભિંસનકં, તદાસિ લોમહંસનં;

સબ્બકારવરૂપેતે, સમ્બુદ્ધે પરિનિબ્બુતે.

૧૦૫૦. ‘‘બહુસ્સુતો ધમ્મધરો, કોસારક્ખો મહેસિનો;

ચક્ખુ સબ્બસ્સ લોકસ્સ, આનન્દો પરિનિબ્બુતો.

૧૦૫૧. ‘‘બહુસ્સુતો ધમ્મધરો, કોસારક્ખો મહેસિનો;

ચક્ખુ સબ્બસ્સ લોકસ્સ, અન્ધકારે તમોનુદો.

૧૦૫૨. ‘‘ગતિમન્તો સતિમન્તો, ધિતિમન્તો ચ યો ઇસિ;

સદ્ધમ્મધારકો થેરો, આનન્દો રતનાકરો.

૧૦૫૩. ‘‘પરિચિણ્ણો મયા સત્થા, કતં બુદ્ધસ્સ સાસનં;

ઓહિતો ગરુકો ભારો, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ. –

ઇમા ગાથા અભાસિ.

તત્થ પિસુણેન ચાતિ આદિતો દ્વે ગાથા છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ દેવદત્તપક્ખિયેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંસગ્ગં કરોન્તે દિસ્વા તેસં ઓવાદદાનવસેન વુત્તા. તત્થ પિસુણેનાતિ પિસુણાય વાચાય. તાય હિ યુત્તો પુગ્ગલો ‘‘પિસુણો’’તિ વુત્તો યથા નીલગુણયુત્તો પટો નીલોતિ. કોધનેનાતિ કુજ્ઝનસીલેન. અત્તસમ્પત્તિનિગૂહણલક્ખણસ્સ મચ્છેરસ્સ સમ્ભવતો મચ્છરિના. વિભૂતનન્દિનાતિ સત્તાનં વિભૂતં વિભવનં વિનાસં ઇચ્છન્તેન, વિભૂતં વા વિસું ભાવો ભેદો, તં નન્દનેન, સબ્બમેતં દેવદત્તપક્ખિયેવ સન્ધાય વુત્તં. તે હિ પઞ્ચવત્થુદીપનાય બહૂ જને સમ્માપટિપન્ને ભિન્દન્તા સત્થરિ બહિદ્ધતાય થદ્ધમચ્છરિયાદિમચ્છરિયપકતા મહાજનસ્સ મહતો અનત્થાય પટિપજ્જિંસુ. સખિતન્તિ સહાયભાવં સંસગ્ગં ન કરેય્ય, કિંકારણા? પાપો કાપુરિસેન સઙ્ગમો કાપુરિસેન પાપપુગ્ગલેન સમાગમો નિહીનો લામકો. યે હિસ્સ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જન્તિ. તેસં દુચિન્તિતાદિભેદં બાલલક્ખણમેવ આવહતિ, પગેવ વચનકરસ્સ. તેનાહ ભગવા – ‘‘યાનિ કાનિચિ, ભિક્ખવે, ભયાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ બાલતો ઉપ્પજ્જન્તિ, નો પણ્ડિતતો’’તિઆદિ (અ. નિ. ૩.૧).

યેન પન સંસગ્ગો કાતબ્બો, તં દસ્સેતું ‘‘સદ્ધેન ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સદ્ધેનાતિ કમ્મકમ્મફલસદ્ધાય ચેવ, રતનત્તયસદ્ધાય ચ સમન્નાગતેન. પેસલેનાતિ પિયસીલેન સીલસમ્પન્નેન. પઞ્ઞવતાતિ ઉદયત્થગામિનિયા નિબ્બેધિકાય પઞ્ઞાય વસેન પઞ્ઞાસમ્પન્નેન. બહુસ્સુતેનાતિ પરિયત્તિપટિવેધબાહુસચ્ચાનં પારિપૂરિયા બહુસ્સુતેન. ભદ્દોતિ તેન તાદિસેન સાધુના સઙ્ગમો ભદ્દો સુન્દરો કલ્યાણો દિટ્ઠધમ્મિકાદિભેદં અત્થં આવહતીતિ અધિપ્પાયો.

પસ્સ ચિત્તકતન્તિઆદિકા સત્ત ગાથા અત્તનો રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા કામસઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તિયા ઉત્તરાય નામ ઉપાસિકાય કાયવિચ્છન્દજનનત્થં ભાસિતા. ‘‘અમ્બપાલિં ગણિકં દિસ્વા વિક્ખિત્તચિત્તાનં ઓવાદદાનત્થ’’ન્તિપિ વદન્તિ. તા હેટ્ઠા વુત્તત્થા એવ.

બહુસ્સુતો ચિત્તકથીતિઆદિકા દ્વે ગાથા થેરેન અરહત્તં પત્વા ઉદાનવસેન ભાસિતા. તત્થ પરિચારકોતિ ઉપટ્ઠાકો. સેય્યં કપ્પેતીતિ અરહત્તપ્પત્તિસમનન્તરં સયિતત્તા વુત્તં. થેરો હિ બહુદેવ રત્તિં ચઙ્કમેન વીતિનામેત્વા સરીરં ઉતું ગાહાપેતું ઓવરકં પવિસિત્વા સયિતું મઞ્ચકે નિસિન્નો પાદા ચ ભૂમિતો મુત્તા, અપ્પત્તઞ્ચ સીસં બિમ્બોહનં, એત્થન્તરે અરહત્તં પત્વા સયિ.

ખીણાસવોતિ પરિક્ખીણચતુરાસવો, તતો એવ ચતૂહિપિ યોગેહિ વિસંયુત્તો, રાગસઙ્ગાદીનં અતિક્કન્તત્તા સઙ્ગાતીતો, સબ્બસો કિલેસપરિળાહસ્સ વૂપસન્તત્તા સુનિબ્બુતો સીતિભૂતોતિ અત્થો.

યસ્મિં પતિટ્ઠિતા ધમ્માતિ થેરં ઉદ્દિસ્સ ખીણાસવમહાબ્રહ્મુના ભાસિતા ગાથા. ઉપટ્ઠિતાય હિ ધમ્મસઙ્ગીતિયા થેરં ઉદ્દિસ્સ યેહિ ભિક્ખૂહિ ‘‘એકો ભિક્ખુ વિસ્સગન્ધં વાયતી’’તિ વુત્તં. અથ થેરો અધિગતે અરહત્તે સત્તપણ્ણિગુહાદ્વારં સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગીદાનત્થં આગતો, તસ્સ ખીણાસવભાવપ્પકાસનેન સુદ્ધાવાસમહાબ્રહ્મા. તે ભિક્ખૂ લજ્જાપેન્તો ‘‘યસ્મિં પતિટ્ઠિતા ધમ્મા’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – બુદ્ધસ્સ ભગવતો ધમ્મા તેનેવ અધિગતા પવેદિતા ચ પટિવેધપરિયત્તિધમ્મા. યસ્મિં પુરિસવિસેસે પતિટ્ઠિતા, સોયં ગોત્તતો ગોતમો ધમ્મભણ્ડાગારિકો સઉપાદિસેસનિબ્બાનસ્સ અધિગતત્તા ઇદાનિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનગમને મગ્ગે પતિટ્ઠહિ, તસ્સ એકંસભાગીતિ.

અથેકદિવસં ગોપકમોગ્ગલ્લાનો નામ બ્રાહ્મણો થેરં પુચ્છિ – ‘‘ત્વં બહુસ્સુતોતિ બુદ્ધસ્સ સાસને પાકટો, કિત્તકા ધમ્મા તે સત્થારા ભાસિતા, તયા ધારિતા’’તિ? તસ્સ થેરો પટિવચનં દેન્તો ‘‘દ્વાસીતી’’તિ ગાથમાહ. તત્થ દ્વાસીતિ સહસ્સાનીતિ યોજના, બુદ્ધતો ગણ્હિન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધતો ઉગ્ગણ્હિં દ્વિસહસ્સાધિકાનિ અસીતિધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ સત્થુ સન્તિકા અધિગણ્હિન્તિ અત્થો. દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતોતિ દ્વે ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ ભિક્ખુતો ગણ્હિં, ધમ્મસેનાપતિઆદીનં ભિક્ખૂનં સન્તિકા અધિગચ્છિં. ચતુરાસીતિસહસ્સાનીતિ તદુભયં સમોધાનેત્વા ચતુસહસ્સાધિકાનિ અસીતિસહસ્સાનિ. યે મે ધમ્મા પવત્તિનોતિ યે યથાવુત્તપરિમાણા ધમ્મક્ખન્ધા મય્હં પગુણા વાચુગ્ગતા જિવ્હગ્ગે પરિવત્તન્તીતિ.

અથેકદા થેરો સાસને પબ્બજિત્વા વિપસ્સનાધુરેપિ ગન્થધુરેપિ અનનુયુત્તં એકં પુગ્ગલં દિસ્વા બાહુસચ્ચાભાવે આદીનવં પકાસેન્તો ‘‘અપ્પસ્સુતાય’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ અપ્પસ્સુતાયન્તિ એકસ્સ દ્વિન્નં વા પણ્ણાસાનં, અથ વા પન વગ્ગાનં અન્તમસો એકસ્સ દ્વિન્નં વા સુત્તન્તાનમ્પિ ઉગ્ગહિતાનં અભાવેન અપ્પસ્સુતો અયં, કમ્મટ્ઠાનં પન ઉગ્ગહેત્વા અનુયુઞ્જન્તો બહુસ્સુતોવ. બલિબદ્દોવ જીરતીતિ યથા બલિબદ્દો જીરમાનો વડ્ઢમાનો નેવ માતુ ન પિતુ, ન સેસઞાતકાનં અત્થાય વડ્ઢતિ, અથ ખો નિરત્થકમેવ જીરતિ; એવમેવં અયમ્પિ ન ઉપજ્ઝાયવત્તં કરોતિ, ન આચરિયવત્તં, ન આગન્તુકવત્તાદીનિ, ન ભાવનં અનુયુઞ્જતિ, નિરત્થકમેવ જીરતિ. મંસાનિ તસ્સ વડ્ઢન્તીતિ યથા બલિબદ્દસ્સ ‘‘કસનભારવહનાદીસુ અસમત્થો એસો’’તિ અરઞ્ઞે વિસ્સટ્ઠસ્સ યથા તથા વિચરન્તસ્સ ખાદન્તસ્સ પિવન્તસ્સ મંસાનિ તસ્સ વડ્ઢન્તિ; એવમેવં ઇમસ્સાપિ ઉપજ્ઝાયાદીહિ વિસ્સટ્ઠસ્સ સઙ્ઘં નિસ્સાય ચત્તારો પચ્ચયે લભિત્વા ઉદ્ધંવિરેચનાદીનિ કત્વા કાયં પોસેન્તસ્સ મંસાનિ વડ્ઢન્તિ થૂલસરીરો હુત્વા વિચરતિ. પઞ્ઞાતિ લોકિયલોકુત્તરા પનસ્સ પઞ્ઞા એકઙ્ગુલિમત્તાપિ ન વડ્ઢતિ, અરઞ્ઞે ગચ્છલતાદીનિ વિય અસ્સ છદ્વારાનિ નિસ્સાય તણ્હા ચેવ નવવિધમાનો ચ વડ્ઢતીતિ અધિપ્પાયો.

બહુસ્સુતોતિ ગાથા અત્તનો બાહુસચ્ચં નિસ્સાય અઞ્ઞં અતિમઞ્ઞન્તં એકં ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ વુત્તા. તત્થ સુતેનાતિ સુતહેતુ અત્તનો બાહુસચ્ચનિમિત્તં. અતિમઞ્ઞતીતિ અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞતિ અત્તાનં ઉક્કંસેન્તો પરં પરિભવતિ. તથેવાતિ યથા અન્ધો અન્ધકારે તેલપજ્જોતં ધારેન્તો આલોકદાનેન પરેસંયેવ અત્થાવહો, ન અત્તનો, તથેવ પરિયત્તિબાહુસચ્ચેન સુતવા પુગ્ગલો સુતેન અનુપપન્નો અત્તનો અત્થં અપરિપૂરેન્તો અન્ધો ઞાણાલોકદાનેન પરેસંયેવ અત્થાવહો, ન અત્તનો, દીપધારો અન્ધો વિય મય્હં ઉપટ્ઠાતીતિ.

ઇદાનિ બાહુસચ્ચે આનિસંસં દસ્સેન્તો ‘‘બહુસ્સુત’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ ઉપાસેય્યાતિ પયિરુપાસેય્ય. સુતઞ્ચ ન વિનાસયેતિ બહુસ્સુતં પયિરુપાસિત્વા લદ્ધં સુતઞ્ચ ન વિનાસેય્ય, ન સુસ્સેય્ય ધારણપરિચયપરિપુચ્છામનસિકારેહિ વડ્ઢેય્ય. તં મૂલં બ્રહ્મચરિયસ્સાતિ યસ્મા બહુસ્સુતં પયિરુપાસિત્વા લદ્ધં તં સુતં પરિયત્તિબાહુસચ્ચં મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ મૂલં પધાનકારણં. તસ્મા ધમ્મધરો સિયા વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા યથાસુતસ્સ ધમ્મસ્સ ધારણે પઠમં પરિયત્તિધમ્મધરો ભવેય્ય.

ઇદાનિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચેન સાધેતબ્બમત્થં દસ્સેતું ‘‘પુબ્બાપરઞ્ઞૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પુબ્બઞ્ચ અપરઞ્ચ જાનાતીતિ પુબ્બાપરઞ્ઞૂ. એકિસ્સા હિ ગાથાય પુબ્બભાગે અપઞ્ઞાયમાનેપિ પુબ્બભાગે વા પઞ્ઞાયમાને અપરભાગે અપઞ્ઞાયમાનેપિ ‘‘ઇમસ્સ અપરભાગસ્સ ઇમિના પુબ્બભાગેન, ઇમસ્સ વા પુબ્બભાગસ્સ ઇમિના અપરભાગેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ જાનન્તો પુબ્બાપરઞ્ઞૂ નામ. અત્તત્થાદિભેદં તસ્સ તસ્સ ભાસિતસ્સ અત્થં જાનાતીતિ અત્થઞ્ઞૂ. નિરુત્તિપદકોવિદોતિ નિરુત્તિયં સેસપદેસુપિ ચાતિ ચતૂસુપિ પટિસમ્ભિદાસુ છેકો. સુગ્ગહીતઞ્ચ ગણ્હાતીતિ તેનેવ કોવિદભાવેન અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ ધમ્મં સુગહિતમેવ કત્વા ગણ્હાતિ. અત્થઞ્ચોપપરિક્ખતીતિ યથાસુતસ્સ યથાપરિયત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થં ઉપપરિક્ખતિ ‘‘ઇતિ સીલં, ઇતિ સમાધિ, ઇતિ પઞ્ઞા, ઇમે રૂપારૂપધમ્મા’’તિ મનસા અનુપેક્ખતિ.

ખન્ત્યા છન્દિકતો હોતીતિ તેસુ મનસા અનુપેક્ખિતેસુ ધમ્મેસુ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા નિજ્ઝાનં ખમાપેત્વા રૂપપરિગ્ગહાદિમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસે છન્દિકતો છન્દજાતો હોતિ. તથાભૂતો ચ વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો ઉસ્સહિત્વા તુલેતિ તંતંપચ્ચયનામરૂપદસ્સનવસેન ઉસ્સાહં કત્વા તતો પરં તિલક્ખણં આરોપેત્વા તુલેતિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિપિ, ‘‘દુક્ખ’’ન્તિપિ, ‘‘અનત્તા’’તિપિ તં નામરૂપં તીરેતિ વિપસ્સતિ. સમયે સો પદહતિ, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતોતિ સો એવં પસ્સન્તો પગ્ગહેતબ્બાદિસમયે ચિત્તસ્સ પગ્ગણ્હનાદિના પદહતિ, પદહન્તો ચ અજ્ઝત્તં ગોચરજ્ઝત્તે વિપસ્સનાસમાધિના મગ્ગસમાધિના ચ સુટ્ઠુ સમાહિતો ભવેય્ય, અસમાધાનહેતુભૂતે કિલેસે પજહેય્ય. સ્વાયં ગુણો સબ્બોપિ યસ્મા બહુસ્સુતં ધમ્મધરં સપ્પઞ્ઞં બુદ્ધસાવકં પયિરુપાસન્તસ્સ હોતિ, તસ્મા અસઙ્ખતં ધમ્મં આરબ્ભ દુક્ખાદીસુ પરિઞ્ઞાદિવિસિટ્ઠકિચ્ચતાય ધમ્મવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતં ધમ્મઞાણં આકઙ્ખન્તો તથાવિધં વુત્તપ્પકારં કલ્યાણમિત્તં ભજેથ, સેવેય્ય પયિરુપાસેય્યાતિ અત્થો.

એવં બહુપકારતાય તસ્સ પૂજનીયકં દસ્સેન્તો ‘‘બહુસ્સુતો’’તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સુત્તગેય્યાદિ બહુ સુતં એતસ્સાતિ બહુસ્સુતો. તમેવ દેસનાધમ્મં સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસા વિય અવિનસ્સન્તં ધારેતીતિ ધમ્મધરો. તતો એવ મહેસિનો ભગવતો ધમ્મકોસં ધમ્મરતનં આરક્ખતીતિ કોસારક્ખો. યસ્મા સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમદસ્સનેન ચક્ખુભૂતો, તસ્મા ચક્ખુ સબ્બસ્સ લોકસ્સ પૂજનીયો માનનીયોતિ, બહુસ્સુતભાવેન બહુજનસ્સ પૂજનીયભાવદસ્સનત્થં નિગમનવસેન પુનપિ ‘‘બહુસ્સુતો’’તિ વુત્તં.

એવરૂપં કલ્યાણમિત્તં લભિત્વાપિ કારકસ્સેવ અપરિહાનિ, ન અકારકસ્સાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મારામો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ નિવાસનટ્ઠેન સમથવિપસ્સનાધમ્મો આરામો, તસ્મિં એવ ધમ્મે રતો અભિરતોતિ ધમ્મરતો, તસ્સેવ ધમ્મસ્સ પુનપ્પુનં વિચિન્તનેન ધમ્મં અનુવિચિન્તયં ધમ્મં આવજ્જેન્તો મનસિ કરોતીતિ અત્થો. અનુસ્સરન્તિ તમેવ ધમ્મં અનુસ્સરન્તો. સદ્ધમ્માતિ એવરૂપો ભિક્ખુ સત્તતિંસપભેદા બોધિપક્ખિયધમ્મા નવવિધલોકુત્તરધમ્મા ચ ન પરિહાયતિ, ન કદાચિ તસ્સ તતો પરિહાનિ હોતીતિ અત્થો.

અથેકદિવસં કાયે અવીતરાગં કુસીતં હીનવીરિયં કોસલ્લાયા તિ નામં ભિક્ખું સંવેજેન્તો ‘‘કાયમચ્છેરગરુનો’’તિ ગાથમાહ. તત્થ કાયમચ્છેરગરુનોતિ ‘‘કાયદળ્હીબહુલસ્સ કાયે મમત્તસ્સ આચરિયુપજ્ઝાયાનમ્પિ કાયેન કત્તબ્બં કિઞ્ચિ અકત્વા વિચરન્તસ્સ. હિય્યમાનેતિ અત્તનો કાયે જીવિતે ચ ખણે ખણે પરિહિય્યમાને. અનુટ્ઠહેતિ સીલાદીનં પરિપૂરણવસેન ઉટ્ઠાનવીરિયં ન કરેય્ય. સરીરસુખગિદ્ધસ્સાતિ અત્તનો સરીરસ્સ સુખાપનેનેવ ગેધં આપન્નસ્સ. કુતો સમણફાસુતાતિ એવરૂપસ્સ પુગ્ગલસ્સ સામઞ્ઞવસેન કુતો સુખવિહારો, ફાસુવિહારો ન તસ્સ વિજ્જતીતિ અત્થો.

ન પક્ખન્તીતિઆદિકા આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ધમ્મસેનાપતિનો પરિનિબ્બુતભાવં સુત્વા થેરેન ભાસિતા. તત્થ ન પક્ખન્તિ દિસા સબ્બાતિ પુરત્થિમાદિભેદા સબ્બા દિસા ન પક્ખયન્તિ, દિસામૂળ્હોતિ અત્થો. ધમ્મા ન પટિભન્તિ મન્તિ પુબ્બે સુટ્ઠુ પગુણાપિ પરિયત્તિધમ્મા ઇદાનિ સક્કચ્ચં સમન્નાહરિયમાનાપિ મય્હં ન ઉપટ્ઠહન્તિ. ગતે કલ્યાણમિત્તમ્હીતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ કલ્યાણમિત્તભૂતે ધમ્મસેનાપતિમ્હિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનં ગતે. અન્ધકારંવ ખાયતીતિ સબ્બોપાયં લોકો અન્ધકારો વિય ઉપટ્ઠાતિ.

અબ્ભતીતસહાયસ્સાતિ અપગતસહાયસ્સ, કલ્યાણમિત્તરહિતસ્સાતિ અત્થો. અતીતગતસત્થુનોતિ આયસ્મતો અતીતો હુત્વા નિબ્બાનગતસત્થુકસ્સ, સત્થરિ પરિનિબ્બુતેતિ અત્થો. યથા કાયગતા સતીતિ કાયગતાસતિભાવના તક્કરસ્સ યથા એકન્તહિતાવહા, એવં એતાદિસં અનાથસ્સ પુગ્ગલસ્સ એકન્તહિતાવહં અઞ્ઞં મિત્તં નામ નત્થિ, સનાથસ્સ અઞ્ઞાપિ ભાવના હિતાવહા એવાતિ અધિપ્પાયો.

પુરાણાતિ પોરાણા, સારિપુત્તાદિકે કલ્યાણમિત્તે સન્ધાય વદતિ. નવેહીતિ નવકેહિ. ન સમેતિ મેતિ મય્હં ચિત્તં ન સમાગચ્છતિ, ન તે મમ ચિત્તં આરાધેન્તીતિ અત્થો. સ્વજ્જ એકોવ ઝાયામીતિ સોહં અજ્જ વુડ્ઢતરેહિ વિરહિતો એકોવ હુત્વા ઝાયામિ ઝાનપસુતો હોમિ. વસ્સુપેતોતિ વસ્સકાલે કુલાવકં ઉપેતો પક્ખી વિય. ‘‘વાસુપેતો’’તિપિ પાળિ, વાસં ઉપગતોતિ અત્થો.

દસ્સનાય અભિક્કન્તેતિ ગાથા સત્થારા ભાસિતા. તસ્સત્થો – મમ દસ્સનાય અભિક્કન્તે નાનાવિધવિદેસપવાસિકબહુજને, આનન્દ, મમ ઉપસઙ્કમનં મા વારેસિ. કસ્મા? તે સોતારો ધમ્મસ્સ, મમં પસ્સન્તુ, અયમેવ દસ્સનાય સમયોતિ.