૧. કામસુત્તવણ્ણના

૭૭૩. કામં કામયમાનસ્સાતિ કામસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવતિ કિર સાવત્થિયં વિહરન્તે અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો સાવત્થિયા જેતવનસ્સ ચ અન્તરે અચિરવતીનદીતીરે ‘‘યવં વપિસ્સામી’’તિ ખેત્તં કસતિ. ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પિણ્ડાય પવિસન્તો તં દિસ્વા આવજ્જેન્તો અદ્દસ – ‘‘અસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ યવા વિનસ્સિસ્સન્તી’’તિ, પુન ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં આવજ્જેન્તો ચસ્સ સોતાપત્તિફલસ્સ ઉપનિસ્સયં અદ્દસ. ‘‘કદા પાપુણેય્યા’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘સસ્સે વિનટ્ઠે સોકાભિભૂતો ધમ્મદેસનં સુત્વા’’તિ અદ્દસ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાહં તદા એવ બ્રાહ્મણં ઉપસઙ્કમિસ્સામિ, ન મે ઓવાદં સોતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતિ. નાનારુચિકા હિ બ્રાહ્મણા, હન્દ, નં ઇતો પભુતિયેવ સઙ્ગણ્હામિ, એવં મયિ મુદુચિત્તો હુત્વા તદા ઓવાદં સોસ્સતી’’તિ બ્રાહ્મણં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘કિં, બ્રાહ્મણ, કરોસી’’તિ. બ્રાહ્મણો ‘‘એવં ઉચ્ચાકુલીનો સમણો ગોતમો મયા સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોતી’’તિ તાવતકેનેવ ભગવતિ પસન્નચિત્તો હુત્વા ‘‘ખેત્તં, ભો ગોતમ, કસામિ યવં વપિસ્સામી’’તિ આહ. અથ સારિપુત્તત્થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘ભગવા બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં પટિસન્થારં અકાસિ, ન ચ અહેતુ અપ્પચ્ચયા તથાગતા એવં કરોન્તિ, હન્દાહમ્પિ તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોમી’’તિ બ્રાહ્મણં ઉપસઙ્કમિત્વા તથેવ પટિસન્થારમકાસિ. એવં મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો સેસા ચ અસીતિ મહાસાવકા. બ્રાહ્મણો અતીવ અત્તમનો અહોસિ.

અથ ભગવા સમ્પજ્જમાનેપિ સસ્સે એકદિવસં કતભત્તકિચ્ચો સાવત્થિતો જેતવનં ગચ્છન્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા આહ – ‘‘સુન્દરં તે, બ્રાહ્મણ, યવક્ખેત્ત’’ન્તિ. ‘‘એવં, ભો ગોતમ, સુન્દરં, સચે સમ્પજ્જિસ્સતિ, તુમ્હાકમ્પિ સંવિભાગં કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ ચતુમાસચ્ચયેન યવા નિપ્ફજ્જિંસુ. તસ્સ ‘‘અજ્જ વા સ્વે વા લાયિસ્સામી’’તિ ઉસ્સુક્કં કુરુમાનસ્સેવ મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા સબ્બરત્તિં વસ્સિ. અચિરવતી નદી પૂરા આગન્ત્વા સબ્બં યવં વહિ. બ્રાહ્મણો સબ્બરત્તિં અનત્તમનો હુત્વા પભાતે નદીતીરં ગતો સબ્બં સસ્સવિપત્તિં દિસ્વા ‘‘વિનટ્ઠોમ્હિ, કથં દાનિ જીવિસ્સામી’’તિ બલવસોકં ઉપ્પાદેસિ. ભગવાપિ તમેવ રત્તિં પચ્ચૂસસમયે બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો ‘‘અજ્જ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મદેસનાકાલો’’તિ ઞત્વા ભિક્ખાચારવત્તેન સાવત્થિં પવિસિત્વા બ્રાહ્મણસ્સ ઘરદ્વારે અટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણો ભગવન્તં દિસ્વા ‘‘સોકાભિભૂતં મં અસ્સાસેતુકામો સમણો ગોતમો આગતો’’તિ ચિન્તેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા પત્તં ગહેત્વા ભગવન્તં નિસીદાપેસિ. ભગવા જાનન્તોવ બ્રાહ્મણં પુચ્છિ – ‘‘કિં બ્રાહ્મણ પદુટ્ઠચિત્તો વિહાસી’’તિ? આમ, ભો ગોતમ, સબ્બં મે યવક્ખેત્તં ઉદકેન વૂળ્હન્તિ. અથ ભગવા ‘‘ન, બ્રાહ્મણ, વિપન્ને દોમનસ્સં, સમ્પન્ને ચ સોમનસ્સં કાતબ્બં. કામા હિ નામ સમ્પજ્જન્તિપિ વિપજ્જન્તિપી’’તિ વત્વા તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સપ્પાયં ઞત્વા ધમ્મદેસનાવસેન ઇમં સુત્તમભાસિ. તત્થ સઙ્ખેપતો પદત્થસમ્બન્ધમત્તમેવ વણ્ણયિસ્સામ, વિત્થારો પન નિદ્દેસે (મહાનિ. ૧) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. યથા ચ ઇમસ્મિં સુત્તે, એવં ઇતો પરં સબ્બસુત્તેસુ.

તત્થ કામન્તિ મનાપિયરૂપાદિતેભૂમકધમ્મસઙ્ખાતં વત્થુકામં, કામયમાનસ્સાતિ ઇચ્છમાનસ્સ. તસ્સ ચે તં સમિજ્ઝતીતિ તસ્સ કામયમાનસ્સ સત્તસ્સ તં કામસઙ્ખાતં વત્થુ સમિજ્ઝતિ ચે, સચે સો તં લભતીતિ વુત્તં હોતિ. અદ્ધા પીતિમનો હોતીતિ એકંસં તુટ્ઠચિત્તો હોતિ. લદ્ધાતિ લભિત્વા. મચ્ચોતિ સત્તો. યદિચ્છતીતિ યં ઇચ્છતિ.

૭૭૪. તસ્સ ચે કામયાનસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કામે ઇચ્છમાનસ્સ, કામેન વા યાયમાનસ્સ. છન્દજાતસ્સાતિ જાતતણ્હસ્સ. જન્તુનોતિ સત્તસ્સ. તે કામા પરિહાયન્તીતિ તે કામા પરિહાયન્તિ ચે. સલ્લવિદ્ધોવ રુપ્પતીતિ અથ અયોમયાદિના સલ્લેન વિદ્ધો વિય પીળીયતિ.

૭૭૫. તતિયગાથાય સઙ્ખેપત્થો – યો પન ઇમે કામે તત્થ છન્દરાગવિક્ખમ્ભનેન વા સમુચ્છેદેન વા અત્તનો પાદેન સપ્પસ્સ સિરં ઇવ પરિવજ્જેતિ. સો ભિક્ખુ સબ્બં લોકં વિસરિત્વા ઠિતત્તા લોકે વિસત્તિકાસઙ્ખાતં તણ્હં સતો હુત્વા સમતિવત્તતીતિ.

૭૭૬-૮. તતો પરાસં તિસ્સન્નં ગાથાનં અયં સઙ્ખેપત્થો – યો એતં સાલિક્ખેત્તાદિં ખેત્તં વા ઘરવત્થાદિં વત્થું વા કહાપણસઙ્ખાતં હિરઞ્ઞં વા ગોઅસ્સભેદં ગવાસ્સં વા ઇત્થિસઞ્ઞિકા થિયો વા ઞાતિબન્ધવાદી બન્ધૂ વા અઞ્ઞે વા મનાપિયરૂપાદી પુથુ કામે અનુગિજ્ઝતિ, તં પુગ્ગલં અબલસઙ્ખાતા કિલેસા બલીયન્તિ સહન્તિ મદ્દન્તિ, સદ્ધાબલાદિવિરહેન વા અબલં તં પુગ્ગલં અબલા કિલેસા બલીયન્તિ, અબલત્તા બલીયન્તીતિ અત્થો. અથ તં કામગિદ્ધં કામે રક્ખન્તં પરિયેસન્તઞ્ચ સીહાદયો ચ પાકટપરિસ્સયા કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ અપાકટપરિસ્સયા મદ્દન્તિ, તતો અપાકટપરિસ્સયેહિ અભિભૂતં તં પુગ્ગલં જાતિઆદિદુક્ખં ભિન્નં નાવં ઉદકં વિય અન્વેતિ. તસ્મા કાયગતાસતિઆદિભાવનાય જન્તુ સદા સતો હુત્વા વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદવસેન રૂપાદીસુ વત્થુકામેસુ સબ્બપ્પકારમ્પિ કિલેસકામં પરિવજ્જેન્તો કામાનિ પરિવજ્જયે. એવં તે કામે પહાય તપ્પહાનકરમગ્ગેનેવ ચતુબ્બિધમ્પિ તરે ઓઘં તરેય્ય તરિતું સક્કુણેય્ય. તતો યથા પુરિસો ઉદકગરુકં નાવં સિઞ્ચિત્વા લહુકાય નાવાય અપ્પકસિરેનેવ પારગૂ ભવેય્ય, પારં ગચ્છેય્ય, એવમેવ અત્તભાવનાવં કિલેસૂદકગરુકં સિઞ્ચિત્વા લહુકેન અત્તભાવેન પારગૂ ભવેય્ય, સબ્બધમ્મપારં નિબ્બાનં ગતો ભવેય્ય, અરહત્તપ્પત્તિયા ગચ્છેય્ય ચ, અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાતીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને બ્રાહ્મણો ચ બ્રાહ્મણી ચ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય કામસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.