૯. કિંસીલસુત્તવણ્ણના

૩૨૭. કિંસીલોતિ કિંસીલસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ગિહિસહાયકો એકો થેરસ્સેવ પિતુનો વઙ્ગન્તબ્રાહ્મણસ્સ સહાયસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો સટ્ઠિકોટિઅધિકં પઞ્ચસતકોટિધનં પરિચ્ચજિત્વા આયસ્મતો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા સબ્બં બુદ્ધવચનં પરિયાપુણિ. તસ્સ થેરો બહુસો ઓવદિત્વા કમ્મટ્ઠાનમદાસિ, સો તેન વિસેસં નાધિગચ્છતિ. તતો થેરો ‘‘બુદ્ધવેનેય્યો એસો’’તિ ઞત્વા તં આદાય ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા તં ભિક્ખું આરબ્ભ પુગ્ગલં અનિયમેત્વા ‘‘કિંસીલો’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ ભગવા તતો પરં અભાસિ. તત્થ કિંસીલોતિ કીદિસેન વારિત્તસીલેન સમન્નાગતો, કીદિસપકતિકો વા. કિંસમાચારોતિ કીદિસેન ચારિત્તેન યુત્તો. કાનિ કમ્માનિ બ્રૂહયન્તિ કાનિ કાયકમ્માદીનિ વડ્ઢેન્તો. નરો સમ્મા નિવિટ્ઠસ્સાતિ અભિરતો નરો સાસને સમ્મા પતિટ્ઠિતો ભવેય્ય. ઉત્તમત્થઞ્ચ પાપુણેતિ સબ્બત્થાનં ઉત્તમં અરહત્તઞ્ચ પાપુણેય્યાતિ વુત્તં હોતિ.

૩૨૮. તતો ભગવા ‘‘સારિપુત્તો અડ્ઢમાસૂપસમ્પન્નો સાવકપારમિપ્પત્તો, કસ્મા આદિકમ્મિકપુથુજ્જનપઞ્હં પુચ્છતી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘સદ્ધિવિહારિકં આરબ્ભા’’તિ ઞત્વા પુચ્છાય વુત્તં ચારિત્તસીલં અવિભજિત્વાવ તસ્સ સપ્પાયવસેન ધમ્મં દેસેન્તો ‘‘વુડ્ઢાપચાયી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પઞ્ઞાવુડ્ઢો, ગુણવુડ્ઢો, જાતિવુડ્ઢો, વયોવુડ્ઢોતિ ચત્તારો વુડ્ઢા. જાતિયા હિ દહરોપિ બહુસ્સુતો ભિક્ખુ અપ્પસ્સુતમહલ્લકભિક્ખૂનમન્તરે બાહુસચ્ચપઞ્ઞાય વુડ્ઢત્તા પઞ્ઞાવુડ્ઢો. તસ્સ હિ સન્તિકે મહલ્લકભિક્ખૂપિ બુદ્ધવચનં પરિયાપુણન્તિ, ઓવાદવિનિચ્છયપઞ્હવિસ્સજ્જનાનિ ચ પચ્ચાસીસન્તિ. તથા દહરોપિ ભિક્ખુ અધિગમસમ્પન્નો ગુણવુડ્ઢો નામ. તસ્સ હિ ઓવાદે પતિટ્ઠાય મહલ્લકાપિ વિપસ્સનાગબ્ભં ગહેત્વા અરહત્તફલં પાપુણન્તિ. તથા દહરોપિ રાજા ખત્તિયો મુદ્ધાવસિત્તો બ્રાહ્મણો વા સેસજનસ્સ વન્દનારહતો જાતિવુડ્ઢો નામ. સબ્બો પન પઠમજાતો વયોવુડ્ઢો નામ. તત્થ યસ્મા પઞ્ઞાય સારિપુત્તત્થેરસ્સ સદિસો નત્થિ ઠપેત્વા ભગવન્તં, તથા ગુણેનપિ અડ્ઢમાસેન સબ્બસાવકપારમીઞાણસ્સ પટિવિદ્ધત્તા. જાતિયાપિ સો બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે ઉપ્પન્નો, તસ્મા તસ્સ ભિક્ખુનો વયેન સમાનોપિ સો ઇમેહિ તીહિ કારણેહિ વુડ્ઢો. ઇમસ્મિં પનત્થે પઞ્ઞાગુણેહિ એવ વુડ્ઢભાવં સન્ધાય ભગવા આહ – ‘‘વુડ્ઢાપચાયી’’તિ. તસ્મા તાદિસાનં વુડ્ઢાનં અપચિતિકરણેન વુડ્ઢાપચાયી, તેસમેવ વુડ્ઢાનં લાભાદીસુ ઉસૂયવિગમેન અનુસૂયકો ચ સિયાતિ અયમાદિપાદસ્સ અત્થો.

કાલઞ્ઞૂ ચસ્સાતિ એત્થ પન રાગે ઉપ્પન્ને તસ્સ વિનોદનત્થાય ગરૂનં દસ્સનં ગચ્છન્તોપિ કાલઞ્ઞૂ, દોસે… મોહે… કોસજ્જે ઉપ્પન્ને તસ્સ વિનોદનત્થાય ગરૂનં દસ્સનં ગચ્છન્તોપિ કાલઞ્ઞૂ, યતો એવં કાલઞ્ઞૂ ચ અસ્સ ગરૂનં દસ્સનાય. ધમ્મિં કથન્તિ સમથવિપસ્સનાયુત્તં. એરયિતન્તિ વુત્તં. ખણઞ્ઞૂતિ તસ્સા કથાય ખણવેદી, દુલ્લભો વા અયં ઈદિસાય કથાય સવનક્ખણોતિ જાનન્તો. સુણેય્ય સક્કચ્ચાતિ તં કથં સક્કચ્ચં સુણેય્ય. ન કેવલઞ્ચ તમેવ, અઞ્ઞાનિપિ બુદ્ધગુણાદિપટિસંયુત્તાનિ સુભાસિતાનિ સક્કચ્ચમેવ સુણેય્યાતિ અત્થો.

૩૨૯. ‘‘કાલઞ્ઞૂ ચસ્સ ગરૂનં દસ્સનાયા’’તિ એત્થ વુત્તનયઞ્ચ અત્તનો ઉપ્પન્નરાગાદિવિનોદનકાલં ઞત્વાપિ ગરૂનં સન્તિકં ગચ્છન્તો કાલેન ગચ્છે ગરૂનં સકાસં, ‘‘અહં કમ્મટ્ઠાનિકો ધુતઙ્ગધરો ચા’’તિ કત્વા ન ચેતિયવન્દનબોધિયઙ્ગણભિક્ખાચારમગ્ગઅતિમજ્ઝન્હિકવેલાદીસુ યત્થ કત્થચિ ઠિતમાચરિયં દિસ્વા પરિપુચ્છનત્થાય ઉપસઙ્કમેય્ય, સકસેનાસને પન અત્તનો આસને નિસિન્નં વૂપસન્તદરથં સલ્લક્ખેત્વા કમ્મટ્ઠાનાદિવિધિપુચ્છનત્થં ઉપસઙ્કમેય્યાતિ અત્થો. એવં ઉપસઙ્કમન્તોપિ ચ થમ્ભં નિરંકત્વા નિવાતવુત્તિ થદ્ધભાવકરં માનં વિનાસેત્વા નીચવુત્તિ પાદપુઞ્છનચોળકછિન્નવિસાણુસભઉદ્ધતદાઠસપ્પસદિસો હુત્વા ઉપસઙ્કમેય્ય. અથ તેન ગરુના વુત્તં અત્થં ધમ્મં…પે… સમાચરે ચ. અત્થન્તિ ભાસિતત્થં. ધમ્મન્તિ પાળિધમ્મં. સંયમન્તિ સીલં. બ્રહ્મચરિયન્તિ અવસેસસાસનબ્રહ્મચરિયં. અનુસ્સરે ચેવ સમાચરે ચાતિ અત્થં કથિતોકાસે અનુસ્સરેય્ય, ધમ્મં સંયમં બ્રહ્મચરિયં કથિતોકાસે અનુસ્સરેય્ય, અનુસ્સરણમત્તેનેવ ચ અતુસ્સન્તો તં સબ્બમ્પિ સમાચરે સમાચરેય્ય સમાદાય વત્તેય્ય. તાસં કથાનં અત્તનિ પવત્તને ઉસ્સુક્કં કરેય્યાતિ અત્થો. એવં કરોન્તો હિ કિચ્ચકરો હોતિ.

૩૩૦. તતો પરઞ્ચ ધમ્મારામો ધમ્મરતો ધમ્મે ઠિતો ધમ્મવિનિચ્છયઞ્ઞૂ ભવેય્ય. સબ્બપદેસુ ચેત્થ ધમ્મોતિ સમથવિપસ્સના, આરામો રતીતિ એકોવ અત્થો, ધમ્મે આરામો અસ્સાતિ ધમ્મારામો. ધમ્મે રતો, ન અઞ્ઞં પિહેતીતિ ધમ્મરતો. ધમ્મે ઠિતો ધમ્મં વત્તનતો. ધમ્મવિનિચ્છયં જાનાતિ ‘‘ઇદં ઉદયઞાણં ઇદં વયઞાણ’’ન્તિ ધમ્મવિનિચ્છયઞ્ઞૂ, એવરૂપો અસ્સ. અથ યાયં રાજકથાદિતિરચ્છાનકથા તરુણવિપસ્સકસ્સ બહિદ્ધારૂપાદીસુ અભિનન્દનુપ્પાદનેન તં સમથવિપસ્સનાધમ્મં સન્દૂસેતિ, તસ્મા ‘‘ધમ્મસન્દોસવાદો’’તિ વુચ્ચતિ, તં નેવાચરે ધમ્મસન્દોસવાદં, અઞ્ઞદત્થુ આવાસગોચરાદિસપ્પાયાનિ સેવન્તો તચ્છેહિ નીયેથ સુભાસિતેહિ. સમથવિપસ્સનાપટિસંયુત્તાનેવેત્થ તચ્છાનિ, તથારૂપેહિ સુભાસિતેહિ નીયેથ નીયેય્ય, કાલં ખેપેય્યાતિ અત્થો.

૩૩૧. ઇદાનિ ‘‘ધમ્મસન્દોસવાદ’’ન્તિ એત્થ અતિસઙ્ખેપેન વુત્તં સમથવિપસ્સનાયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો ઉપક્કિલેસં પાકટં કરોન્તો તદઞ્ઞેનપિ ઉપક્કિલેસેન સદ્ધિં ‘‘હસ્સં જપ્પ’’ન્તિ ઇમં ગાથમાહ. હાસન્તિપિ પાઠો. વિપસ્સકેન હિ ભિક્ખુના હસનીયસ્મિં વત્થુસ્મિં સિતમત્તમેવ કાતબ્બં, નિરત્થકકથાજપ્પો ન ભાસિતબ્બો, ઞાતિબ્યસનાદીસુ પરિદેવો ન કાતબ્બો, ખાણુકણ્ટકાદિમ્હિ મનોપદોસો ન ઉપ્પાદેતબ્બો. માયાકતન્તિ વુત્તા માયા, તિવિધં કુહનં, પચ્ચયેસુ ગિદ્ધિ, જાતિઆદીહિ માનો, પચ્ચનીકસાતતાસઙ્ખાતો સારમ્ભો, ફરુસવચનલક્ખણં કક્કસં, રાગાદયો કસાવા, અધિમત્તતણ્હાલક્ખણા મુચ્છાતિ ઇમે ચ દોસા સુખકામેન અઙ્ગારકાસુ વિય, સુચિકામેન ગૂથઠાનં વિય, જીવિતુકામેન આસિવિસાદયો વિય ચ પહાતબ્બા. હિત્વા ચ આરોગ્યમદાદિવિગમા વીતમદેન ચિત્તવિક્ખેપાભાવા ઠિતત્તેન ચરિતબ્બં. એવં પટિપન્નો હિ સબ્બુપક્કિલેસપરિસુદ્ધાય ભાવનાય ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણાતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘હસ્સં જપ્પં…પે… ઠિતત્તો’’તિ.

૩૩૨. ઇદાનિ ય્વાયં ‘‘હસ્સં જપ્પ’’ન્તિઆદિના નયેન ઉપક્કિલેસો વુત્તો, તેન સમન્નાગતો ભિક્ખુ યસ્મા સાહસો હોતિ અવીમંસકારી, રત્તો રાગવસેન દુટ્ઠો દોસવસેન ગચ્છતિ, પમત્તો ચ હોતિ કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસાતચ્ચકારી, તથારૂપસ્સ ચ ‘‘સુણેય્ય સક્કચ્ચ સુભાસિતાની’’તિઆદિના નયેન વુત્તો ઓવાદો નિરત્થકો, તસ્મા ઇમસ્સ સંકિલેસસ્સ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય સુતાદિવુદ્ધિપટિપક્ખભાવં દસ્સેન્તો ‘‘વિઞ્ઞાતસારાની’’તિ ઇમં ગાથમાહ.

તસ્સત્થો – યાનિ હેતાનિ સમથવિપસ્સનાપટિસંયુત્તાનિ સુભાસિતાનિ, તેસં વિજાનનં સારો. યદિ વિઞ્ઞાતાનિ સાધુ, અથ સદ્દમત્તમેવ ગહિતં, ન કિઞ્ચિ કતં હોતિ, યેન એતાનિ સુતમયેન ઞાણેન વિઞ્ઞાયન્તિ, તં સુતં, એતઞ્ચ સુતમયઞાણં વિઞ્ઞાતસમાધિસારં, તેસુ વિઞ્ઞાતેસુ ધમ્મેસુ યો સમાધિ ચિત્તસ્સાવિક્ખેપો તથત્તાય પટિપત્તિ, અયમસ્સ સારો. ન હિ વિજાનનમત્તેનેવ કોચિ અત્થો સિજ્ઝતિ. યો પનાયં નરો રાગાદિવસેન વત્તનતો સાહસો, કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસાતચ્ચકારિતાય પમત્તો, સો સદ્દમત્તગ્ગાહીયેવ હોતિ. તેન તસ્સ અત્થવિજાનનાભાવતો સા સુભાસિતવિજાનનપઞ્ઞા ચ, તથત્તાય પટિપત્તિયા અભાવતો સુતઞ્ચ ન વડ્ઢતીતિ.

૩૩૩. એવં પમત્તાનં સત્તાનં પઞ્ઞાપરિહાનિં સુતપરિહાનિઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અપ્પમત્તાનં તદુભયસારાધિગમં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ધમ્મે ચ યે…પે… સારમજ્ઝગૂ’’તિ. તત્થ અરિયપ્પવેદિતો ધમ્મો નામ સમથવિપસ્સનાધમ્મો. એકોપિ હિ બુદ્ધો સમથવિપસ્સનાધમ્મં અદેસેત્વા પરિનિબ્બુતો નામ નત્થિ. તસ્મા એતસ્મિં ધમ્મે ચ યે અરિયપ્પવેદિતેરતા નિરતા અપ્પમત્તા સાતચ્ચાનુયોગિનો, અનુત્તરા તે વચસા મનસા કમ્મુના ચ, તે ચતુબ્બિધેન વચીસુચરિતેન તિવિધેન મનોસુચરિતેન તિવિધેન કાયસુચરિતેન ચ સમન્નાગતત્તા વચસા મનસા કમ્મુના ચ અનુત્તરા, અવસેસસત્તેહિ અસમા અગ્ગાવિસિટ્ઠા. એત્તાવતા સદ્ધિં પુબ્બભાગસીલેન અરિયમગ્ગસમ્પયુત્તં સીલં દસ્સેતિ. એવં પરિસુદ્ધસીલા તે સન્તિસોરચ્ચસમાધિસણ્ઠિતા, સુતસ્સ પઞ્ઞાય ચ સારમજ્ઝગૂ, યે અરિયપ્પવેદિતે ધમ્મે રતા, તે ન કેવલં વાચાદીહિ અનુત્તરા હોન્તિ, અપિચ ખો પન સન્તિસોરચ્ચે સમાધિમ્હિ ચ સણ્ઠિતા હુત્વા સુતસ્સ પઞ્ઞાય ચ સારમજ્ઝગૂ અધિગતા ઇચ્ચેવ વેદિતબ્બા. આસંસાયં ભૂતવચનં. તત્થ સન્તીતિ નિબ્બાનં, સોરચ્ચન્તિ સુન્દરે રતભાવેન યથાભૂતપટિવેધિકા પઞ્ઞા, સન્તિયા સોરચ્ચન્તિ સન્તિસોરચ્ચં, નિબ્બાનારમ્મણાય મગ્ગપઞ્ઞાયેતં અધિવચનં. સમાધીતિ તંસમ્પયુત્તોવ મગ્ગસમાધિ. સણ્ઠિતાતિ તદુભયે પતિટ્ઠિતા. સુતપઞ્ઞાનં સારં નામ અરહત્તફલવિમુત્તિ. વિમુત્તિસારઞ્હિ ઇદં બ્રહ્મચરિયં.

એવમેત્થ ભગવા ધમ્મેન પુબ્બભાગપટિપદં, ‘‘અનુત્તરા વચસા’’તિઆદીહિ સીલક્ખન્ધં, સન્તિસોરચ્ચસમાધીહિ પઞ્ઞાક્ખન્ધસમાધિક્ખન્ધેતિ તીહિપિ ઇમેહિ ખન્ધેહિ અપરભાગપટિપદઞ્ચ દસ્સેત્વા સુતપઞ્ઞાસારેન અકુપ્પવિમુત્તિં દસ્સેન્તો અરહત્તનિકૂટેન દેસનં સમાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને ચ સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલં પત્વા પુન ન ચિરસ્સેવ અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાસીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય કિંસીલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.