૧૦. ઉટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૩૩૪. ઉટ્ઠહથાતિ ઉટ્ઠાનસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરન્તો રત્તિં જેતવનવિહારે વસિત્વા પુબ્બણ્હસમયં ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા પાચીનદ્વારેન નગરા નિક્ખમિત્વા મિગારમાતુપાસાદં અગમાસિ દિવાવિહારત્થાય. આચિણ્ણં કિરેતં ભગવતો રત્તિં જેતવનવિહારે વસિત્વા મિગારમાતુપાસાદે દિવાવિહારૂપગમનં, રત્તિઞ્ચ મિગારમાતુપાસાદે વસિત્વા જેતવને દિવાવિહારૂપગમનં. કસ્મા? દ્વિન્નં કુલાનં અનુગ્ગહત્થાય મહાપરિચ્ચાગગુણપરિદીપનત્થાય ચ. મિગારમાતુપાસાદસ્સ ચ હેટ્ઠા પઞ્ચ કૂટાગારગબ્ભસતાનિ હોન્તિ, યેસુ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ વસન્તિ. તત્થ યદા ભગવા હેટ્ઠાપાસાદે વસતિ, તદા ભિક્ખૂ ભગવતો ગારવેન ઉપરિપાસાદં નારુહન્તિ. તં દિવસં પન ભગવા ઉપરિપાસાદે કૂટાગારગબ્ભં પાવિસિ, તેન હેટ્ઠાપાસાદે પઞ્ચપિ ગબ્ભસતાનિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ પવિસિંસુ. તે ચ સબ્બેવ નવા હોન્તિ અધુનાગતા ઇમં ધમ્મવિનયં ઉદ્ધતા ઉન્નળા પાકતિન્દ્રિયા. તે પવિસિત્વા દિવાસેય્યં સુપિત્વા સાયં ઉટ્ઠાય મહાતલે સન્નિપતિત્વા ‘‘અજ્જ ભત્તગ્ગે તુય્હં કિં અહોસિ, ત્વં કત્થ અગમાસિ, અહં આવુસો કોસલરઞ્ઞો ઘરં, અહં અનાથપિણ્ડિકસ્સ, તત્થ એવરૂપો ચ એવરૂપો ચ ભોજનવિધિ અહોસી’’તિ નાનપ્પકારં આમિસકથં કથેન્તા ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દા અહેસું.

ભગવા તં સદ્દં સુત્વા ‘‘ઇમે મયા સદ્ધિં વસન્તાપિ એવં પમત્તા, અહો અયુત્તકારિનો’’તિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ આગમનં ચિન્તેસિ. તાવદેવ આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો ચિત્તં ઞત્વા ઇદ્ધિયા આગમ્મ પાદમૂલે વન્દમાનોયેવ અહોસિ. તતો નં ભગવા આમન્તેસિ – ‘‘એતે તે, મોગ્ગલ્લાન, સબ્રહ્મચારિનો પમત્તા, સાધુ ને સંવેજેહી’’તિ. ‘‘એવં ભન્તે’’તિ ખો સો આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ભગવતો પટિસ્સુણિત્વા તાવદેવ આપોકસિણં સમાપજ્જિત્વા કરીસભૂમિયં ઠિતં મહાપાસાદં નાવં વિય મહાવાતો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન કમ્પેસિ સદ્ધિં પતિટ્ઠિતપથવિપ્પદેસેન. અથ તે ભિક્ખૂ ભીતા વિસ્સરં કરોન્તા સકસકચીવરાનિ છડ્ડેત્વા ચતૂહિ દ્વારેહિ નિક્ખમિંસુ. ભગવા તેસં અત્તાનં દસ્સેન્તો અઞ્ઞેન દ્વારેન ગન્ધકુટિં પવિસન્તો વિય અહોસિ, તે ભગવન્તં દિસ્વા વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. ભગવા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, ભીતત્થા’’તિ પુચ્છિ, તે ‘‘અયં, ભન્તે, મિગારમાતુપાસાદો કમ્પિતો’’તિ આહંસુ. ‘‘જાનાથ, ભિક્ખવે, કેના’’તિ? ‘‘ન જાનામ, ભન્તે’’તિ. અથ ભગવા ‘‘તુમ્હાદિસાનં, ભિક્ખવે, મુટ્ઠસ્સતીનં અસમ્પજાનાનં પમાદવિહારીનં સંવેગજનનત્થં મોગ્ગલ્લાનેન કમ્પિતો’’તિ વત્વા તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મદેસનત્થં ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ ઉટ્ઠહથાતિ આસના ઉટ્ઠહથ ઘટથ વાયમથ, મા કુસીતા હોથ. નિસીદથાતિ પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા કમ્મટ્ઠાનાનુયોગત્થાય નિસીદથ. કો અત્થો સુપિતેન વોતિ કો તુમ્હાકં અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થાય પબ્બજિતાનં સુપિતેન અત્થો. ન હિ સક્કા સુપન્તેન કોચિ અત્થો પાપુણિતું. આતુરાનઞ્હિ કા નિદ્દા, સલ્લવિદ્ધાન રુપ્પતન્તિ યત્ર ચ નામ અપ્પકેપિ સરીરપ્પદેસે ઉટ્ઠિતેન ચક્ખુરોગાદિના રોગેન આતુરાનં એકદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ પવિટ્ઠેન અયસલ્લઅટ્ઠિસલ્લદન્તસલ્લવિસાણસલ્લકટ્ઠસલ્લાનં અઞ્ઞતરેન સલ્લેન રુપ્પમાનાનં મનુસ્સાનં નિદ્દા નત્થિ, તત્થ તુમ્હાકં સકલચિત્તસરીરસન્તાનં ભઞ્જિત્વા ઉપ્પન્નેહિ નાનપ્પકારકિલેસરોગેહિ આતુરાનઞ્હિ કા નિદ્દા રાગસલ્લાદીહિ ચ પઞ્ચહિ સલ્લેહિ અન્તોહદયં પવિસિય વિદ્ધત્તા સલ્લવિદ્ધાનં રુપ્પતં.

૩૩૫. એવં વત્વા પુન ભગવા ભિય્યોસોમત્તાય તે ભિક્ખૂ ઉસ્સાહેન્તો સંવેજેન્તો ચ આહ – ‘‘ઉટ્ઠહથ…પે… વસાનુગે’’તિ. તત્રાયં સાધિપ્પાયયોજના અત્થવણ્ણના – એવં કિલેસસલ્લવિદ્ધાનઞ્હિ વો, ભિક્ખવે, કાલો પબુજ્ઝિતું. કિં કારણં? મણ્ડપેય્યમિદં, ભિક્ખવે, બ્રહ્મચરિયં, સત્થા સમ્મુખીભૂતો, ઇતો પુબ્બે પન વો દીઘરત્તં સુત્તં, ગિરીસુ સુત્તં, નદીસુ સુત્તં, સમેસુ સુત્તં, વિસમેસુ સુત્તં, રુક્ખગ્ગેસુપિ સુત્તં અદસ્સના અરિયસચ્ચાનં, તસ્મા તસ્સા નિદ્દાય અન્તકિરિયત્થં ઉટ્ઠહથ નિસીદથ દળ્હં સિક્ખથ સન્તિયા.

તત્થ પુરિમપાદસ્સત્થો વુત્તનયો એવ. દુતિયપાદે પન સન્તીતિ તિસ્સો સન્તિયો – અચ્ચન્તસન્તિ, તદઙ્ગસન્તિ, સમ્મુતિસન્તીતિ, નિબ્બાનવિપસ્સનાદિટ્ઠિગતાનમેતં અધિવચનં. ઇધ પન અચ્ચન્તસન્તિ નિબ્બાનમધિપ્પેતં, તસ્મા નિબ્બાનત્થં દળ્હં સિક્ખથ, અસિથિલપરક્કમા હુત્વા સિક્ખથાતિ વુત્તં હોતિ. કિં કારણં? મા વો પમત્તે વિઞ્ઞાય, મચ્ચુરાજા અમોહયિત્થ વસાનુગે, મા તુમ્હે ‘‘પમત્તા એતે’’તિ એવં ઞત્વા મચ્ચુરાજપરિયાયનામો મારો વસાનુગે અમોહયિત્થ, યથા તસ્સ વસં ગચ્છથ, એવં વસાનુગે કરોન્તો મા અમોહયિત્થાતિ વુત્તં હોતિ.

૩૩૬. યતો તસ્સ વસં અનુપગચ્છન્તા યાય દેવા મનુસ્સા ચ…પે… સમપ્પિતા, યાય દેવા ચ મનુસ્સા ચ અત્થિકા રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બત્થિકા, તં રૂપાદિં સિતા નિસ્સિતા અલ્લીના હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, તરથ સમતિક્કમથ એતં નાનપ્પકારેસુ વિસયેસુ વિસટવિત્થિણ્ણવિસાલત્તા વિસત્તિકં ભવભોગતણ્હં. ખણો વો મા ઉપચ્ચગા, અયં તુમ્હાકં સમણધમ્મકરણક્ખણો મા અતિક્કમિ. યેસઞ્હિ અયમેવરૂપો ખણો અતિક્કમતિ, યે ચ ઇમં ખણં અતિક્કમન્તિ, તે ખણાતીતા હિ સોચન્તિ નિરયમ્હિ સમપ્પિતા, નિરસ્સાદટ્ઠેન નિરયસઞ્ઞિતે ચતુબ્બિધેપિ અપાયે પતિટ્ઠિતા ‘‘અકતં વત નો કલ્યાણ’’ન્તિઆદિના નયેન સોચન્તિ.

૩૩૭. એવં ભગવા તે ભિક્ખૂ ઉસ્સાહેત્વા સંવેજેત્વા ચ ઇદાનિ તેસં તં પમાદવિહારં વિગરહિત્વા સબ્બેવ તે અપ્પમાદે નિયોજેન્તો ‘‘પમાદો રજો’’તિ ઇમં ગાથમાહ. તત્થ પમાદોતિ સઙ્ખેપતો સતિવિપ્પવાસો, સો ચિત્તમલિનટ્ઠેન રજો. તં પમાદમનુપતિતો પમાદાનુપતિતો, પમાદાનુપતિતત્તા અપરાપરુપ્પન્નો પમાદો એવ, સોપિ રજો. ન હિ કદાચિ પમાદો નામ અરજો અત્થિ. તેન કિં દીપેતિ? મા તુમ્હે ‘‘દહરા તાવ મયં પચ્છા જાનિસ્સામા’’તિ વિસ્સાસમાપજ્જિત્થ. દહરકાલેપિ હિ પમાદો રજો, મજ્ઝિમકાલેપિ થેરકાલેપિ પમાદાનુપતિતત્તા મહારજો સઙ્કારકૂટો એવ હોતિ, યથા ઘરે એકદ્વેદિવસિકો રજો રજો એવ, વડ્ઢમાનો પન ગણવસ્સિકો સઙ્કારકૂટો એવ હોતિ. એવં સન્તેપિ પન પઠમવયે બુદ્ધવચનં પરિયાપુણિત્વા ઇતરવયેસુ સમણધમ્મં કરોન્તો, પઠમવયે વા પરિયાપુણિત્વા મજ્ઝિમવયે સુણિત્વા પચ્છિમવયે સમણધમ્મં કરોન્તોપિ ભિક્ખુ પમાદવિહારી ન હોતિ અપ્પમાદાનુલોમપટિપદં પટિપન્નત્તા. યો પન સબ્બવયેસુ પમાદવિહારી દિવાસેય્યં આમિસકથઞ્ચ અનુયુત્તો, સેય્યથાપિ તુમ્હે, તસ્સેવ સો પઠમવયે પમાદો રજો, ઇતરવયેસુ પમાદાનુપતિતો મહાપમાદો ચ મહારજો એવાતિ.

એવં તેસં પમાદવિહારં વિગરહિત્વા અપ્પમાદે નિયોજેન્તો આહ – ‘‘અપ્પમાદેન વિજ્જાય, અબ્બહે સલ્લમત્તનો’’તિ, તસ્સત્થો – યસ્મા એવમેસો સબ્બદાપિ પમાદો રજો, તસ્મા સતિઅવિપ્પવાસસઙ્ખાતેન અપ્પમાદેન આસવાનં ખયઞાણસઙ્ખાતાય ચ વિજ્જાય પણ્ડિતો કુલપુત્તો ઉદ્ધરે અત્તનો હદયનિસ્સિતં રાગાદિપઞ્ચવિધં સલ્લન્તિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં સમાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને સંવેગમાપજ્જિત્વા તમેવ ધમ્મદેસનં મનસિ કરિત્વા પચ્ચવેક્ખમાના વિપસ્સનં આરભિત્વા પઞ્ચસતાપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ઉટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.