૧૪. ધમ્મિકસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ ધમ્મિકસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? તિટ્ઠમાને કિર ભગવતિ લોકનાથે ધમ્મિકો નામ ઉપાસકો અહોસિ નામેન ચ પટિપત્તિયા ચ. સો કિર સરણસમ્પન્નો સીલસમ્પન્નો બહુસ્સુતો પિટકત્તયધરો અનાગામી અભિઞ્ઞાલાભી આકાસચારી અહોસિ. તસ્સ પરિવારા પઞ્ચસતા ઉપાસકા, તેપિ તાદિસા એવ અહેસું. તસ્સેકદિવસં ઉપોસથિકસ્સ રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ મજ્ઝિમયામાવસાનસમયે એવં પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘યંનૂનાહં અગારિયઅનગારિયાનં પટિપદં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ. સો પઞ્ચહિ ઉપાસકસતેહિ પરિવુતો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં પુચ્છિ, ભગવા ચસ્સ બ્યાકાસિ. તત્થ પુબ્બે વણ્ણિતસદિસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં, અપુબ્બં વણ્ણયિસ્સામ.

૩૭૯. તત્થ પઠમગાથાય તાવ કથંકરોતિ કથં કરોન્તો કથં પટિપજ્જન્તો. સાધુ હોતીતિ સુન્દરો અનવજ્જો અત્થસાધનો હોતિ. ઉપાસકાસેતિ ઉપાસકાઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. સેસમત્થતો પાકટમેવ. અયં પન યોજના – યો વા અગારા અનગારમેતિ પબ્બજતિ, યે વા અગારિનો ઉપાસકા, એતેસુ દુવિધેસુ સાવકેસુ કથંકરો સાવકો સાધુ હોતીતિ.

૩૮૦-૧. ઇદાનિ એવં પુટ્ઠસ્સ ભગવતો બ્યાકરણસમત્થતં દીપેન્તો ‘‘તુવઞ્હી’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ ગતિન્તિ અજ્ઝાસયગતિં. પરાયણન્તિ નિપ્ફત્તિં. અથ વા ગતિન્તિ નિરયાદિપઞ્ચપ્પભેદં. પરાયણન્તિ ગતિતો પરં અયનં ગતિવિપ્પમોક્ખં પરિનિબ્બાનં, ન ચત્થિ તુલ્યોતિ તયા સદિસો નત્થિ. સબ્બં તુવં ઞાણમવેચ્ચ ધમ્મં, પકાસેસિ સત્તે અનુકમ્પમાનોતિ ત્વં ભગવા યદત્થિ ઞેય્યં નામ, તં અનવસેસં અવેચ્ચ પટિવિજ્ઝિત્વા સત્તે અનુકમ્પમાનો સબ્બં ઞાણઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ પકાસેસિ. યં યં યસ્સ હિતં હોતિ, તં તં તસ્સ આવિકાસિયેવ દેસેસિયેવ, ન તે અત્થિ આચરિયમુટ્ઠીતિ વુત્તં હોતિ. વિરોચસિ વિમલોતિ ધૂમરજાદિવિરહિતો વિય ચન્દો, રાગાદિમલાભાવેન વિમલો વિરોચસિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

૩૮૨. ઇદાનિ યેસં તદા ભગવા ધમ્મં દેસેસિ, તે દેવપુત્તે કિત્તેત્વા ભગવન્તં પસંસન્તો ‘‘આગઞ્છી તે સન્તિકે’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ નાગરાજા એરાવણો નામાતિ અયં કિર એરાવણો નામ દેવપુત્તો કામરૂપી દિબ્બે વિમાને વસતિ. સો યદા સક્કો ઉય્યાનકીળં ગચ્છતિ, તદા દિયડ્ઢસતયોજનં કાયં અભિનિમ્મિનિત્વા તેત્તિંસ કુમ્ભે માપેત્વા એરાવણો નામ હત્થી હોતિ. તસ્સ એકેકસ્મિં કુમ્ભે દ્વે દ્વે દન્તા હોન્તિ, એકેકસ્મિં દન્તે સત્ત સત્ત પોક્ખરણિયો, એકેકિસ્સા પોક્ખરણિયા સત્ત સત્ત પદુમિનિયો, એકેકિસ્સા પદુમિનિયા સત્ત સત્ત પુપ્ફાનિ, એકેકસ્મિં પુપ્ફે સત્ત સત્ત પત્તાનિ, એકેકસ્મિં પત્તે સત્ત સત્ત અચ્છરાયો નચ્ચન્તિ પદુમચ્છરાયોત્વેવ વિસ્સુતા સક્કસ્સ નાટકિત્થિયો, યા ચ વિમાનવત્થુસ્મિમ્પિ ‘‘ભમન્તિ કઞ્ઞા પદુમેસુ સિક્ખિતા’’તિ (વિ. વ. ૧૦૩૪) આગતા. તેસં પન તેત્તિસંકુમ્ભાનં મજ્ઝે સુદસ્સનકુમ્ભો નામ તિંસયોજનમત્તો હોતિ, તત્થ યોજનપ્પમાણો મણિપલ્લઙ્કો તિયોજનુબ્બેધે પુપ્ફમણ્ડપે અત્થરીયતિ. તત્થ સક્કો દેવાનમિન્દો અચ્છરાસઙ્ઘપરિવુતો દિબ્બસમ્પત્તિં પચ્ચનુભોતિ. સક્કે પન દેવાનમિન્દે ઉય્યાનકીળાતો પટિનિવત્તે પુન તં રૂપં સંહરિત્વાન દેવપુત્તોવ હોતિ. તં સન્ધાયાહ – ‘‘આગઞ્છિ તે સન્તિકે નાગરાજા એરાવણો નામા’’તિ. જિનોતિ સુત્વાતિ ‘‘વિજિતપાપધમ્મો એસ ભગવા’’તિ એવં સુત્વા. સોપિ તયા મન્તયિત્વાતિ તયા સદ્ધિં મન્તયિત્વા, પઞ્હં પુચ્છિત્વાતિ અધિપ્પાયો. અજ્ઝગમાતિ અધિઅગમા, ગતોતિ વુત્તં હોતિ. સાધૂતિ સુત્વાન પતીતરૂપોતિ તં પઞ્હં સુત્વા ‘‘સાધુ ભન્તે’’તિ અભિનન્દિત્વા તુટ્ઠરૂપો ગતોતિ અત્થો.

૩૮૩. રાજાપિ તં વેસ્સવણો કુવેરોતિ એત્થ સો યક્ખો રઞ્જનટ્ઠેન રાજા, વિસાણાય રાજધાનિયા રજ્જં કારેતીતિ વેસ્સવણો, પુરિમનામેન કુવેરોતિ વેદિતબ્બો. સો કિર કુવેરો નામ બ્રાહ્મણમહાસાલો હુત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા વિસાણાય રાજધાનિયા અધિપતિ હુત્વા નિબ્બત્તો. તસ્મા ‘‘કુવેરો વેસ્સવણો’’તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્ચેતં આટાનાટિયસુત્તે –

‘‘કુવેરસ્સ ખો પન, મારિસ, મહારાજસ્સ વિસાણા નામ રાજધાની, તસ્મા કુવેરો મહારાજા ‘વેસ્સવણો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૯૧) –

સેસમેત્થ પાકટમેવ.

તત્થ સિયા – કસ્મા પન દૂરતરે તાવતિંસભવને વસન્તો એરાવણો પઠમં આગતો, વેસ્સવણો પચ્છા, એકનગરેવ વસન્તો અયં ઉપાસકો સબ્બપચ્છા, કથઞ્ચ સો તેસં આગમનં અઞ્ઞાસિ, યેન એવમાહાતિ? વુચ્ચતે – વેસ્સવણો કિર તદા અનેકસહસ્સપવાળપલ્લઙ્કં દ્વાદસયોજનં નારિવાહનં અભિરુય્હ પવાળકુન્તં ઉચ્ચારેત્વા દસસહસ્સકોટિયક્ખેહિ પરિવુતો ‘‘ભગવન્તં પઞ્હં પુચ્છિસ્સામી’’તિ આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ પરિહરિત્વા મગ્ગેન મગ્ગં આગચ્છન્તો વેળુકણ્ડકનગરે નન્દમાતાય ઉપાસિકાય નિવેસનસ્સ ઉપરિભાગં સમ્પત્તો. ઉપાસિકાય અયમાનુભાવો – પરિસુદ્ધસીલા હોતિ, નિચ્ચં વિકાલભોજના પટિવિરતા, પિટકત્તયધારિની, અનાગામિફલે પતિટ્ઠિતા. સા તમ્હિ સમયે સીહપઞ્જરં ઉગ્ઘાટેત્વા ઉતુગ્ગહણત્થાય માલુતેરિતોકાસે ઠત્વા અટ્ઠકપારાયનવગ્ગે પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ મધુરેન સરેન ભાસતિ. વેસ્સવણો તત્થેવ યાનાનિ ઠપેત્વા યાવ ઉપાસિકા ‘‘ઇદમવોચ ભગવા મગધેસુ વિહરન્તો પાસાણકે ચેતિયે પરિચારકસોળસન્નં બ્રાહ્મણાન’’ન્તિ નિગમનં અભાસિ, તાવ સબ્બં સુત્વા વગ્ગપરિયોસાને સુવણ્ણમુરજસદિસં મહન્તં ગીવં પગ્ગહેત્વા ‘‘સાધુ સાધુ ભગિની’’તિ સાધુકારમદાસિ. સા ‘‘કો એત્થા’’તિ આહ. ‘‘અહં ભગિનિ વેસ્સવણો’’તિ. ઉપાસિકા કિર પઠમં સોતાપન્ના અહોસિ, પચ્છા વેસ્સવણો. તં સો ધમ્મતો સહોદરભાવં સન્ધાય ઉપાસિકં ભગિનિવાદેન સમુદાચરતિ. ઉપાસિકાય ચ ‘‘વિકાલો, ભાતિક ભદ્રમુખ, યસ્સ દાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ વુત્તો ‘‘અહં ભગિનિ તયિ પસન્નો પસન્નાકારં કરોમી’’તિ આહ. તેન હિ ભદ્રમુખ, મમ ખેત્તે નિપ્ફન્નં સાલિં કમ્મકરા આહરિતું ન સક્કોન્તિ, તં તવ પરિસાય આણાપેહીતિ. સો ‘‘સાધુ ભગિની’’તિ યક્ખે આણાપેસિ. તે અડ્ઢતેરસ કોટ્ઠાગારસતાનિ પૂરેસું. તતો પભુતિ કોટ્ઠાગારં ઊનં નામ નાહોસિ, ‘‘નન્દમાતુ કોટ્ઠાગારં વિયા’’તિ લોકે નિદસ્સનં અહોસિ. વેસ્સવણો કોટ્ઠાગારાનિ પૂરેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિ. ભગવા ‘‘વિકાલે આગતોસી’’તિ આહ. અથ ભગવતો સબ્બં આરોચેસિ. ઇમિના કારણેન આસન્નતરેપિ ચાતુમહારાજિકભવને વસન્તો વેસ્સવણો પચ્છા આગતો. એરાવણસ્સ પન ન કિઞ્ચિ અન્તરા કરણીયં અહોસિ, તેન સો પઠમતરં આગતો.

અયં પન ઉપાસકો કિઞ્ચાપિ અનાગામી પકતિયાવ એકભત્તિકો, તથાપિ તદા ઉપોસથદિવસોતિ કત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સાયન્હસમયં સુનિવત્થો સુપારુતો પઞ્ચસતઉપાસકપરિવુતો જેતવનં ગન્ત્વા ધમ્મદેસનં સુત્વા અત્તનો ઘરં આગમ્મ તેસં ઉપાસકાનં સરણસીલઉપોસથાનિસંસાદિભેદં ઉપાસકધમ્મં કથેત્વા તે ઉપાસકે ઉય્યોજેસિ. તેસઞ્ચ તસ્સેવ ઘરે મુટ્ઠિહત્થપ્પમાણપાદકાનિ પઞ્ચ કપ્પિયમઞ્ચસતાનિ પાટેક્કોવરકેસુ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ. તે અત્તનો અત્તનો ઓવરકં પવિસિત્વા સમાપત્તિં અપ્પેત્વા નિસીદિંસુ, ઉપાસકોપિ તથેવાકાસિ. તેન ચ સમયેન સાવત્થિનગરે સત્તપઞ્ઞાસ કુલસતસહસ્સાનિ વસન્તિ, મનુસ્સગણનાય અટ્ઠારસકોટિમનુસ્સા. તેન પઠમયામે હત્થિઅસ્સમનુસ્સભેરિસદ્દાદીહિ સાવત્થિનગરં મહાસમુદ્દો વિય એકસદ્દં હોતિ. મજ્ઝિમયામસમનન્તરે સો સદ્દો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. તમ્હિ કાલે ઉપાસકો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અત્તનો ગુણે આવજ્જેત્વા ‘‘યેનાહં મગ્ગસુખેન ફલસુખેન સુખિતો વિહરામિ, ઇદં સુખં કં નિસ્સાય લદ્ધ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ભગવન્તં નિસ્સાયા’’તિ ભગવતિ ચિત્તં પસાદેત્વા ‘‘ભગવા એતરહિ કતમેન વિહારેન વિહરતી’’તિ આવજ્જેન્તો દિબ્બેન ચક્ખુના એરાવણવેસ્સવણે દિસ્વા દિબ્બાય સોતધાતુયા ધમ્મદેસનં સુત્વા ચેતોપરિયઞાણેન તેસં પસન્નચિત્તતં ઞત્વા ‘‘યંનૂનાહમ્પિ ભગવન્તં ઉભયહિતં પટિપદં પુચ્છેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેસિ. તસ્મા સો એકનગરે વસન્તોપિ સબ્બપચ્છા આગતો, એવઞ્ચ નેસં આગમનં અઞ્ઞાસિ. તેનાહ – ‘‘આગઞ્છિ તે સન્તિકે નાગરાજા…પે… સો ચાપિ સુત્વાન પતીતરૂપો’’તિ.

૩૮૪. ઇદાનિ ઇતો બહિદ્ધા લોકસમ્મતેહિ સમણબ્રાહ્મણેહિ ઉક્કટ્ઠભાવેન ભગવન્તં પસંસન્તો ‘‘યે કેચિમે’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ તિત્થિયાતિ નન્દવચ્છસંકિચ્ચેહિ આદિપુગ્ગલેહિ તીહિ તિત્થકરેહિ કતે દિટ્ઠિતિત્થે જાતા, તેસં સાસને પબ્બજિતા પૂરણાદયો છ સત્થારો. તત્થ નાટપુત્તો નિગણ્ઠો, અવસેસા આજીવકાતિ તે સબ્બે દસ્સેન્તો આહ ‘‘યે કેચિમે તિત્થિયા વાદસીલા’’તિ, ‘‘મયં સમ્મા પટિપન્ના, અઞ્ઞે મિચ્છા પટિપન્ના’’તિ એવં વાદકરણસીલા લોકં મુખસત્તીહિ વિતુદન્તા વિચરન્તિ. આજીવકા વાતિ તે એકજ્ઝમુદ્દિટ્ઠે ભિન્દિત્વા દસ્સેતિ. નાતિતરન્તીતિ નાતિક્કમન્તિ. સબ્બેતિ અઞ્ઞેપિ યે કેચિ તિત્થિયસાવકાદયો, તેપિ પરિગ્ગણ્હન્તો આહ. ‘‘ઠિતો વજન્તં વિયા’’તિ યથા કોચિ ઠિતો ગતિવિકલો સીઘગામિનં પુરિસં ગચ્છન્તં નાતિતરેય્ય, એવં તે પઞ્ઞાગતિયા અભાવેન તે તે અત્થપ્પભેદે બુજ્ઝિતું અસક્કોન્તા ઠિતા, અતિજવનપઞ્ઞં ભગવન્તં નાતિતરન્તીતિ અત્થો.

૩૮૫. બ્રાહ્મણા વાદસીલા વુદ્ધા ચાતિ એત્તાવતા ચઙ્કીતારુક્ખપોક્ખરસાતિજાણુસ્સોણિઆદયો દસ્સેતિ, અપિ બ્રાહ્મણા સન્તિ કેચીતિ ઇમિના મજ્ઝિમાપિ દહરાપિ કેવલં બ્રાહ્મણા સન્તિ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ કેચીતિ એવં અસ્સલાયનવાસેટ્ઠઅમ્બટ્ઠઉત્તરમાણવકાદયો દસ્સેતિ. અત્થબદ્ધાતિ ‘‘અપિ નુ ખો ઇમં પઞ્હં બ્યાકરેય્ય, ઇમં કઙ્ખં છિન્દેય્યા’’તિ એવં અત્થબદ્ધા ભવન્તિ. યે ચાપિ અઞ્ઞેતિ અઞ્ઞેપિ યે ‘‘મયં વાદિનો’’તિ એવં મઞ્ઞમાના વિચરન્તિ ખત્તિયપણ્ડિતબ્રાહ્મણબ્રહ્મદેવયક્ખાદયો અપરિમાણા. તેપિ સબ્બે તયિ અત્થબદ્ધા ભવન્તીતિ દસ્સેતિ.

૩૮૬-૭. એવં નાનપ્પકારેહિ ભગવન્તં પસંસિત્વા ઇદાનિ ધમ્મેનેવ તં પસંસિત્વા ધમ્મકથં યાચન્તો ‘‘અયઞ્હિ ધમ્મો’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ અયઞ્હિ ધમ્મોતિ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે સન્ધાયાહ. નિપુણોતિ સણ્હો દુપ્પટિવિજ્ઝો. સુખોતિ પટિવિદ્ધો સમાનો લોકુત્તરસુખમાવહતિ, તસ્મા સુખાવહત્તા ‘‘સુખો’’તિ વુચ્ચતિ. સુપ્પવુત્તોતિ સુદેસિતો. સુસ્સૂસમાનાતિ સોતુકામમ્હાતિ અત્થો. તં નો વદાતિ તં ધમ્મં અમ્હાકં વદ. ‘‘ત્વં નો’’તિપિ પાઠો, ત્વં અમ્હાકં વદાતિ અત્થો. સબ્બેપિમે ભિક્ખવોતિ તઙ્ખણં નિસિન્નાનિ કિર પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ હોન્તિ, તાનિ દસ્સેન્તો યાચતિ. ઉપાસકા ચાપીતિ અત્તનો પરિવારે અઞ્ઞે ચ દસ્સેતિ. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

૩૮૮. અથ ભગવા અનગારિયપટિપદં તાવ દસ્સેતું ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘સુણાથ મે ભિક્ખવો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ધમ્મં ધુતં તઞ્ચ ચરાથ સબ્બેતિ કિલેસે ધુનાતીતિ ધુતો, એવરૂપં કિલેસધુનનકં પટિપદાધમ્મં સાવયામિ વો, તઞ્ચ મયા સાવિતં સબ્બે ચરથ પટિપજ્જથ, મા પમાદિત્થાતિ વુત્તં હોતિ. ઇરિયાપથન્તિ ગમનાદિચતુબ્બિધં. પબ્બજિતાનુલોમિકન્તિ સમણસારુપ્પં સતિસમ્પજઞ્ઞયુત્તં. અરઞ્ઞે કમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન પવત્તમેવાતિ અપરે. સેવેથ નન્તિ તં ઇરિયાપથં ભજેય્ય. અત્થદસોતિ હિતાનુપસ્સી. મુતીમાતિ બુદ્ધિમા. સેસમેત્થ ગાથાય પાકટમેવ.

૩૮૯. નો વે વિકાલેતિ એવં પબ્બજિતાનુલોમિકં ઇરિયાપથં સેવમાનો ચ દિવામજ્ઝન્હિકવીતિક્કમં ઉપાદાય વિકાલે ન ચરેય્ય ભિક્ખુ, યુત્તકાલે એવ પન ગામં પિણ્ડાય ચરેય્ય. કિં કારણં? અકાલચારિઞ્હિ સજન્તિ સઙ્ગા, અકાલચારિં પુગ્ગલં રાગસઙ્ગાદયો અનેકે સઙ્ગા સજન્તિ પરિસ્સજન્તિ ઉપગુહન્તિ અલ્લીયન્તિ. તસ્મા વિકાલે ન ચરન્તિ બુદ્ધા, તસ્મા યે ચતુસચ્ચબુદ્ધા અરિયપુગ્ગલા, ન તે વિકાલે પિણ્ડાય ચરન્તીતિ. તેન કિર સમયેન વિકાલભોજનસિક્ખાપદં અપ્પઞ્ઞત્તં હોતિ, તસ્મા ધમ્મદેસનાવસેનેવેત્થ પુથુજ્જનાનં આદીનવં દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ. અરિયા પન સહ મગ્ગપટિલાભા એવ તતો પટિવિરતા હોન્તિ, એસા ધમ્મતા.

૩૯૦. એવં વિકાલચરિયં પટિસેધેત્વા ‘‘કાલે ચરન્તેનપિ એવં ચરિતબ્બ’’ન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રૂપા ચ સદ્દા ચા’’તિ. તસ્સત્થો – યે તે રૂપાદયો નાનપ્પકારકં મદં જનેન્તા સત્તે સમ્મદયન્તિ, તેસુ પિણ્ડપાતપારિસુદ્ધિસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૪૩૮ આદયો) વુત્તનયેન છન્દં વિનોદેત્વા યુત્તકાલેનેવ પાતરાસં પવિસેય્યાતિ. એત્થ ચ પાતો અસિતબ્બોતિ પાતરાસો, પિણ્ડપાતસ્સેતં નામં. યો યત્થ લબ્ભતિ, સો પદેસોપિ તં યોગેન ‘‘પાતરાસો’’તિ ઇધ વુત્તો. યતો પિણ્ડપાતં લભતિ, તં ઓકાસં ગચ્છેય્યાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩૯૧. એવં પવિટ્ઠો –

‘‘પિણ્ડઞ્ચ ભિક્ખુ સમયેન લદ્ધા,

એકો પટિક્કમ્મ રહો નિસીદે;

અજ્ઝત્તચિન્તી ન મનો બહિદ્ધા,

નિચ્છારયે સઙ્ગહિતત્તભાવો’’.

તત્થ પિણ્ડન્તિ મિસ્સકભિક્ખં, સા હિ તતો તતો સમોધાનેત્વા સમ્પિણ્ડિતટ્ઠેન ‘‘પિણ્ડો’’તિ વુચ્ચતિ. સમયેનાતિ અન્તોમજ્ઝન્હિકકાલે. એકો પટિક્કમ્માતિ કાયવિવેકં સમ્પાદેન્તો અદુતિયો નિવત્તિત્વા. અજ્ઝત્તચિન્તીતિ તિલક્ખણં આરોપેત્વા ખન્ધસન્તાનં ચિન્તેન્તો. ન મનો બહિદ્ધા નિચ્છારયેતિ બહિદ્ધા રૂપાદીસુ રાગવસેન ચિત્તં ન નીહરે. સઙ્ગહિતત્તભાવોતિ સુટ્ઠુ ગહિતચિત્તો.

૩૯૨. એવં વિહરન્તો ચ –

‘‘સચેપિ સો સલ્લપે સાવકેન,

અઞ્ઞેન વા કેનચિ ભિક્ખુના વા;

ધમ્મં પણીતં તમુદાહરેય્ય,

ન પેસુણં નોપિ પરૂપવાદં’’.

કિં વુત્તં હોતિ? સો યોગાવચરો કિઞ્ચિદેવ સોતુકામતાય ઉપગતેન સાવકેન વા કેનચિ અઞ્ઞતિત્થિયગહટ્ઠાદિના વા ઇધેવ પબ્બજિતેન ભિક્ખુના વા સદ્ધિં સચેપિ સલ્લપે, અથ ય્વાયં મગ્ગફલાદિપટિસંયુત્તો દસકથાવત્થુભેદો વા અતપ્પકટ્ઠેન પણીતો ધમ્મો. તં ધમ્મં પણીતં ઉદાહરેય્ય, અઞ્ઞં પન પિસુણવચનં વા પરૂપવાદં વા અપ્પમત્તકમ્પિ ન ઉદાહરેય્યાતિ.

૩૯૩. ઇદાનિ તસ્મિં પરૂપવાદે દોસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વાદઞ્હિ એકે’’તિ. તસ્સત્થો – ઇધેકચ્ચે મોઘપુરિસા પરૂપવાદસઞ્હિતં નાનપ્પકારં વિગ્ગાહિકકથાભેદં વાદં પટિસેનિયન્તિ વિરુજ્ઝન્તિ, યુજ્ઝિતુકામા હુત્વા સેનાય પટિમુખં ગચ્છન્તા વિય હોન્તિ, તે મયં લામકપઞ્ઞે ન પસંસામ. કિં કારણં? તતો તતો ને પસજન્તિ સઙ્ગા, યસ્મા તે તાદિસકે પુગ્ગલે તતો તતો વચનપથતો સમુટ્ઠાય વિવાદસઙ્ગા સજન્તિ અલ્લીયન્તિ. કિં કારણા સજન્તીતિ? ચિત્તઞ્હિ તે તત્થ ગમેન્તિ દૂરે, યસ્મા તે પટિસેનિયન્તા ચિત્તં તત્થ ગમેન્તિ, યત્થ ગતં સમથવિપસ્સનાનં દૂરે હોતીતિ.

૩૯૪-૫. એવં પરિત્તપઞ્ઞાનં પવત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મહાપઞ્ઞાનં પવત્તિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પિણ્ડં વિહારં…પે… સાવકો’’તિ. તત્થ વિહારેન પતિસ્સયો, સયનાસનેન મઞ્ચપીઠન્તિ તીહિપિ પદેહિ સેનાસનમેવ વુત્તં. આપન્તિ ઉદકં. સઙ્ઘાટિરજૂપવાહનન્તિ પંસુમલાદિનો સઙ્ઘાટિરજસ્સ ધોવનં. સુત્વાન ધમ્મં સુગતેન દેસિતન્તિ સબ્બાસવસંવરાદીસુ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતિ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન ભગવતા દેસિતં ધમ્મં સુત્વા. સઙ્ખાય સેવે વરપઞ્ઞસાવકોતિ એતં ઇધ પિણ્ડન્તિ વુત્તં પિણ્ડપાતં, વિહારાદીહિ વુત્તં સેનાસનં, આપમુખેન દસ્સિતં ગિલાનપચ્ચયં, સઙ્ઘાટિયા ચીવરન્તિ ચતુબ્બિધમ્પિ પચ્ચયં સઙ્ખાય ‘‘યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) નયેન પચ્ચવેક્ખિત્વા સેવે વરપઞ્ઞસાવકો, સેવિતું સક્કુણેય્ય વરપઞ્ઞસ્સ તથાગતસ્સ સાવકો સેક્ખો વા પુથુજ્જનો વા, નિપ્પરિયાયેન ચ અરહા. સો હિ ચતુરાપસ્સેનો ‘‘સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૨.૧૬૮; અ. નિ. ૧૦.૨૦) વુત્તો. યસ્સા ચ સઙ્ખાય સેવે વરપઞ્ઞસાવકો, તસ્મા હિ પિણ્ડે…પે… યથા પોક્ખરે વારિબિન્દુ, તથા હોતીતિ વેદિતબ્બો.

૩૯૬. એવં ખીણાસવપટિપત્તિં દસ્સેન્તો અરહત્તનિકૂટેન અનગારિયપટિપદં નિટ્ઠાપેત્વા ઇદાનિ અગારિયપટિપદં દસ્સેતું ‘‘ગહટ્ઠવત્તં પન વો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પઠમગાથાય તાવ સાવકોતિ અગારિયસાવકો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. અયં પન યોજના – યો મયા ઇતો પુબ્બે કેવલો અબ્યામિસ્સો સકલો પરિપુણ્ણો ભિક્ખુધમ્મો કથિતો. એસ ખેત્તવત્થુઆદિપરિગ્ગહેહિ સપરિગ્ગહેન ન લબ્ભા ફસ્સેતું ન સક્કા અધિગન્તુન્તિ.

૩૯૭. એવં તસ્સ ભિક્ખુધમ્મં પટિસેધેત્વા ગહટ્ઠધમ્મમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાણં ન હને’’તિ. તત્થ પુરિમડ્ઢેન તિકોટિપરિસુદ્ધા પાણાતિપાતાવેરમણિ વુત્તા, પચ્છિમડ્ઢેન સત્તેસુ હિતપટિપત્તિ. તતિયપાદો ચેત્થ ખગ્ગવિસાણસુત્તે (સુ. નિ. ૩૫ આદયો) ચતુત્થપાદે થાવરતસભેદો મેત્તસુત્તવણ્ણનાયં (સુ. નિ. ૧૪૩ આદયો) સબ્બપ્પકારતો વણ્ણિતો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. ઉપ્પટિપાટિયા પન યોજના કાતબ્બા – તસથાવરેસુ સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં ન હને ન ઘાતયેય્ય નાનુજઞ્ઞાતિ. ‘‘નિધાય દણ્ડ’’ન્તિ ઇતો વા પરં ‘‘વત્તેય્યા’’તિ પાઠસેસો આહરિતબ્બો. ઇતરથા હિ ન પુબ્બેનાપરં સન્ધિયતિ.

૩૯૮. એવં પઠમસિક્ખાપદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દુતિયસિક્ખાપદં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તતો અદિન્ન’’ન્તિ. તત્થ કિઞ્ચીતિ અપ્પં વા બહું વા. ક્વચીતિ ગામે વા અરઞ્ઞે વા. સાવકોતિ અગારિયસાવકો. બુજ્ઝમાનોતિ ‘‘પરસન્તકમિદ’’ન્તિ જાનમાનો. સબ્બં અદિન્નં પરિવજ્જયેય્યાતિ એવઞ્હિ પટિપજ્જમાનો સબ્બં અદિન્નં પરિવજ્જેય્ય, નો અઞ્ઞથાતિ દીપેતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયઞ્ચ પાકટઞ્ચાતિ.

૩૯૯. એવં દુતિયસિક્ખાપદમ્પિ તિકોટિપરિસુદ્ધં દસ્સેત્વા ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો પભુતિ તતિયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અબ્રહ્મચરિય’’ન્તિ. તત્થ અસમ્ભુણન્તોતિ અસક્કોન્તો.

૪૦૦. ઇદાનિ ચતુત્થસિક્ખાપદં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સભગ્ગતો વા’’તિ. તત્થ સભગ્ગતોતિ સન્થાગારાદિગતો. પરિસગ્ગતોતિ પૂગમજ્જગતો. સેસમેત્થ વુત્તનયઞ્ચ પાકટઞ્ચાતિ.

૪૦૧. એવં ચતુત્થસિક્ખાપદમ્પિ તિકોટિપરિસુદ્ધં દસ્સેત્વા પઞ્ચમં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મજ્જઞ્ચ પાન’’ન્તિ. તત્થ મજ્જઞ્ચ પાનન્તિ ગાથાબન્ધસુખત્થં એવં વુત્તં. અયં પનત્થો ‘‘મજ્જપાનઞ્ચ ન સમાચરેય્યા’’તિ. ધમ્મં ઇમન્તિ ઇમં મજ્જપાનવેરમણીધમ્મં. ઉમ્માદનન્તન્તિ ઉમ્માદનપરિયોસાનં. યો હિ સબ્બલહુકો મજ્જપાનસ્સ વિપાકો, સો મનુસ્સભૂતસ્સ ઉમ્મત્તકસંવત્તનિકો હોતિ. ઇતિ નં વિદિત્વાતિ ઇતિ નં મજ્જપાનં ઞત્વા. સેસમેત્થ વુત્તનયઞ્ચ પાકટઞ્ચાતિ.

૪૦૨. એવં પઞ્ચમસિક્ખાપદમ્પિ તિકોટિપરિસુદ્ધં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પુરિમસિક્ખાપદાનમ્પિ મજ્જપાનમેવ સંકિલેસકરઞ્ચ ભેદકરઞ્ચ દસ્સેત્વા દળ્હતરં તતો વેરમણિયં નિયોજેન્તો આહ ‘‘મદા હિ પાપાનિ કરોન્તી’’તિ. તત્થ મદાતિ મદહેતુ. હિકારો પદપૂરણમત્તે નિપાતો. પાપાનિ કરોન્તીતિ પાણાતિપાતાદીનિ સબ્બાકુસલાનિ કરોન્તિ. ઉમ્માદનં મોહનન્તિ પરલોકે ઉમ્માદનં ઇહલોકે મોહનં. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૪૦૩-૪. એત્તાવતા અગારિયસાવકસ્સ નિચ્ચસીલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઉપોસથઙ્ગાનિ દસ્સેન્તો ‘‘પાણં ન હને’’તિ ગાથાદ્વયમાહ. તત્થ અબ્રહ્મચરિયાતિ અસેટ્ઠચરિયભૂતા. મેથુનાતિ મેથુનધમ્મસમાપત્તિતો. રત્તિં ન ભુઞ્જેય્ય વિકાલભોજનન્તિ રત્તિમ્પિ ન ભુઞ્જેય્ય, દિવાપિ કાલાતિક્કન્તભોજનં ન ભુઞ્જેય્ય. ન ચ ગન્ધન્તિ એત્થ ગન્ધગ્ગહણેન વિલેપનચુણ્ણાદીનિપિ ગહિતાનેવાતિ વેદિતબ્બાનિ. મઞ્ચેતિ કપ્પિયમઞ્ચે. સન્થતેતિ તટ્ટિકાદીહિ કપ્પિયત્થરણેહિ અત્થતે. છમાયં પન ગોનકાદિસન્થતાયપિ વટ્ટતિ. અટ્ઠઙ્ગિકન્તિ પઞ્ચઙ્ગિકં વિય તૂરિયં, ન અઙ્ગવિનિમુત્તં. દુક્ખન્તગુનાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તગતેન. સેસમેત્થ પાકટમેવ. પચ્છિમડ્ઢું પન સઙ્ગીતિકારકેહિ વુત્તન્તિપિ આહુ.

૪૦૫. એવં ઉપોસથઙ્ગાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઉપોસથકાલં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તતો ચ પક્ખસ્સા’’તિ. તત્થ તતોતિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો. પક્ખસ્સુપવસ્સુપોસથન્તિ એવં પરપદેન યોજેતબ્બં ‘‘પક્ખસ્સ ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં અટ્ઠમિન્તિ એતે તયો દિવસે ઉપવસ્સ ઉપોસથં, એતં અટ્ઠઙ્ગિકઉપોસથં ઉપગમ્મ વસિત્વા’’તિ. પાટિહારિયપક્ખઞ્ચાતિ એત્થ પન વસ્સૂપનાયિકાય પુરિમભાગે આસાળ્હમાસો, અન્તોવસ્સં તયો માસા, કત્તિકમાસોતિ ઇમે પઞ્ચ માસા ‘‘પાટિહારિયપક્ખો’’તિ વુચ્ચન્તિ. આસાળ્હકત્તિકફગ્ગુણમાસા તયો એવાતિ અપરે. પક્ખુપોસથદિવસાનં પુરિમપચ્છિમદિવસવસેન પક્ખે પક્ખે તેરસીપાટિપદસત્તમીનવમીસઙ્ખાતા ચત્તારો ચત્તારો દિવસાતિ અપરે. યં રુચ્ચતિ, તં ગહેતબ્બં. સબ્બં વા પન પુઞ્ઞકામીનં ભાસિતબ્બં. એવમેતં પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ પસન્નમાનસો સુસમત્તરૂપં સુપરિપુણ્ણરૂપં એકમ્પિ દિવસં અપરિચ્ચજન્તો અટ્ઠઙ્ગુપેતં ઉપોસથં ઉપવસ્સાતિ સમ્બન્ધિતબ્બં.

૪૦૬. એવં ઉપોસથકાલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ કાલેસુ એતં ઉપોસથં ઉપવસ્સ યં કાતબ્બં, તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તતો ચ પાતો’’તિ. એત્થાપિ તતોતિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો, અનન્તરત્થે વા, અથાતિ વુત્તં હોતિ. પાતોતિ અપરજ્જુદિવસપુબ્બભાગે. ઉપવુત્થુપોસથોતિ ઉપવસિતઉપોસથો. અન્નેનાતિ યાગુભત્તાદિના. પાનેનાતિ અટ્ઠવિધપાનેન. અનુમોદમાનોતિ અનુપમોદમાનો, નિરન્તરં મોદમાનોતિ અત્થો. યથારહન્તિ અત્તનો અનુરૂપેન, યથાસત્તિ યથાબલન્તિ વુત્તં હોતિ. સંવિભજેથાતિ ભાજેય્ય પતિમાનેય્ય. સેસં પાકટમેવ.

૪૦૭. એવં ઉપવુત્થુપોસથસ્સ કિચ્ચં વત્વા ઇદાનિ યાવજીવિકં ગરુવત્તં આજીવપારિસુદ્ધિઞ્ચ કથેત્વા તાય પટિપદાય અધિગન્તબ્બટ્ઠાનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ધમ્મેન માતાપિતરો’’તિ. તત્થ ધમ્મેનાતિ ધમ્મલદ્ધેન ભોગેન. ભરેય્યાતિ પોસેય્ય. ધમ્મિકં સો વણિજ્જન્તિ સત્તવણિજ્જા, સત્થવણિજ્જા, વિસવણિજ્જા, મંસવણિજ્જા, સુરાવણિજ્જાતિ ઇમા પઞ્ચ અધમ્મવણિજ્જા વજ્જેત્વા અવસેસા ધમ્મિકવણિજ્જા. વણિજ્જામુખેન ચેત્થ કસિગોરક્ખાદિ અપરોપિ ધમ્મિકો વોહારો સઙ્ગહિતો. સેસમુત્તાનત્થમેવ. અયં પન યોજના – સો નિચ્ચસીલઉપોસથસીલદાનધમ્મસમન્નાગતો અરિયસાવકો પયોજયે ધમ્મિકં વણિજ્જં, તતો લદ્ધેન ચ ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મેન ભોગેન માતાપિતરો ભરેય્ય. અથ સો ગિહી એવં અપ્પમત્તો આદિતો પભુતિ વુત્તં ઇમં વત્તં વત્તયન્તો કાયસ્સ ભેદા યે તે અત્તનો આભાય અન્ધકારં વિધમેત્વા આલોકકરણેન સયમ્પભાતિ લદ્ધનામા છ કામાવચરદેવા, તે સયમ્પભે નામ દેવે ઉપેતિ ભજતિ અલ્લીયતિ, તેસં નિબ્બત્તટ્ઠાને નિબ્બત્તતીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ધમ્મિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ચ દુતિયો વગ્ગો અત્થવણ્ણનાનયતો, નામેન

ચૂળવગ્ગોતિ.