૧૩. સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્ત-(મહાસમયસુત્ત)-વણ્ણના

૩૬૨. પુચ્છામિ મુનિં પહૂતપઞ્ઞન્તિ સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્તં, ‘‘મહાસમયસુત્ત’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ મહાસમયદિવસે કથિતત્તા. કા ઉપ્પત્તિ? પુચ્છાવસિકા ઉપ્પત્તિ. નિમ્મિતબુદ્ધેન હિ પુટ્ઠો ભગવા ઇમં સુત્તમભાસિ, તં સદ્ધિં પુચ્છાય ‘‘સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન સાકિયકોલિયાનં ઉપ્પત્તિતો પભુતિ પોરાણેહિ વણ્ણીયતિ.

તત્રાયં ઉદ્દેસમગ્ગવણ્ણના – પઠમકપ્પિકાનં કિર રઞ્ઞો મહાસમ્મતસ્સ રોજો નામ પુત્તો અહોસિ. રોજસ્સ વરરોજો, વરરોજસ્સ કલ્યાણો, કલ્યાણસ્સ વરકલ્યાણો, વરકલ્યાણસ્સ મન્ધાતા, મન્ધાતુસ્સ વરમન્ધાતા, વરમન્ધાતુસ્સ ઉપોસથો, ઉપોસથસ્સ વરો, વરસ્સ ઉપવરો, ઉપવરસ્સ મઘદેવો, મઘદેવસ્સ પરમ્પરા ચતુરાસીતિ ખત્તિયસહસ્સાનિ અહેસું. તેસં પરતો તયો ઓક્કાકવંસા અહેસું. તેસુ તતિયઓક્કાકસ્સ પઞ્ચ મહેસિયો અહેસું – હત્થા, ચિત્તા, જન્તુ, જાલિની, વિસાખાતિ. એકેકિસ્સા પઞ્ચ પઞ્ચ ઇત્થિસતાનિ પરિવારા. સબ્બજેટ્ઠાય ચત્તારો પુત્તા – ઓક્કામુખો, કરકણ્ડુ, હત્થિનિકો, સિનિપુરોતિ; પઞ્ચ ધીતરો – પિયા, સુપ્પિયા, આનન્દા, વિજિતા, વિજિતસેનાતિ. એવં સા નવ પુત્તે લભિત્વા કાલમકાસિ.

અથ રાજા અઞ્ઞં દહરં અભિરૂપં રાજધીતરં આનેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. સાપિ જન્તું નામ એકં પુત્તં વિજાયિ. તં જન્તુકુમારં પઞ્ચમદિવસે અલઙ્કરિત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસિ. રાજા તુટ્ઠો મહેસિયા વરં અદાસિ. સા ઞાતકેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા પુત્તસ્સ રજ્જં યાચિ. રાજા ‘‘નસ્સ વસલિ, મમ પુત્તાનં અન્તરાયમિચ્છસી’’તિ નાદાસિ. સા પુનપ્પુનં રહો રાજાનં પરિતોસેત્વા ‘‘ન, મહારાજ, મુસાવાદો વટ્ટતી’’તિઆદીનિ વત્વા યાચતિ એવ. અથ રાજા પુત્તે આમન્તેસિ – ‘‘અહં, તાતા, તુમ્હાકં કનિટ્ઠં જન્તુકુમારં દિસ્વા તસ્સ માતુયા સહસા વરં અદાસિં. સા પુત્તસ્સ રજ્જં પરિણામેતું ઇચ્છતિ. તુમ્હે મમચ્ચયેન આગન્ત્વા રજ્જં કારેય્યાથા’’તિ અટ્ઠહિ અમચ્ચેહિ સદ્ધિં ઉય્યોજેસિ. તે ભગિનિયો આદાય ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય નગરા નિક્ખમિંસુ. ‘‘કુમારા પિતુઅચ્ચયેન આગન્ત્વા રજ્જં કારેસ્સન્તિ, ગચ્છામ ને ઉપટ્ઠહામા’’તિ ચિન્તેત્વા બહૂ મનુસ્સા અનુબન્ધિંસુ. પઠમદિવસે યોજનમત્તા સેના અહોસિ, દુતિયદિવસે દ્વિયોજનમત્તા, તતિયદિવસે તિયોજનમત્તા. કુમારા ચિન્તેસું – ‘‘મહા અયં બલકાયો, સચે મયં કઞ્ચિ સામન્તરાજાનં અક્કમિત્વા જનપદં ગણ્હિસ્સામ, સોપિ નો ન પહોસ્સતિ, કિં પરેસં પીળં કત્વા લદ્ધરજ્જેન, મહા જમ્બુદીપો, અરઞ્ઞે નગરં માપેસ્સામા’’તિ હિમવન્તાભિમુખા અગમિંસુ.

તત્થ નગરમાપનોકાસં પરિયેસમાના હિમવતિ કપિલો નામ ઘોરતપો તાપસો પટિવસતિ પોક્ખરણિતીરે મહાસાકસણ્ડે, તસ્સ વસનોકાસં ગતા. સો તે દિસ્વા પુચ્છિત્વા સબ્બં પવત્તિં સુત્વા તેસુ અનુકમ્પં અકાસિ. સો કિર ભુમ્મજાલં નામ વિજ્જં જાનાતિ, યાય ઉદ્ધં અસીતિહત્થે આકાસે ચ હેટ્ઠા ભૂમિયઞ્ચ ગુણદોસે પસ્સતિ. અથેકસ્મિં પદેસે સૂકરમિગા સીહબ્યગ્ઘાદયો તાસેત્વા પરિપાતેન્તિ, મણ્ડૂકમૂસિકા સપ્પે ભિંસાપેન્તિ. સો તે દિસ્વા ‘‘અયં ભૂમિપ્પદેસો પથવીઅગ્ગ’’ન્તિ તસ્મિં પદેસે અસ્સમં માપેસિ. તતો સો રાજકુમારે આહ – ‘‘સચે મમ નામેન નગરં કરોથ, દેમિ વો ઇમં ઓકાસ’’ન્તિ. તે તથા પટિજાનિંસુ. તાપસો ‘‘ઇમસ્મિં ઓકાસે ઠત્વા ચણ્ડાલપુત્તોપિ ચક્કવત્તિં બલેન અતિસેતી’’તિ વત્વા ‘‘અસ્સમે રઞ્ઞો ઘરં માપેત્વા નગરં માપેથા’’તિ તં ઓકાસં દત્વા સયં અવિદૂરે પબ્બતપાદે અસ્સમં કત્વા વસિ. તતો કુમારા તત્થ નગરં માપેત્વા કપિલસ્સ વુત્થોકાસે કતત્તા ‘‘કપિલવત્થૂ’’તિ નામં આરોપેત્વા તત્થ નિવાસં કપ્પેસું.

અથ અમચ્ચા ‘‘ઇમે કુમારા વયપ્પત્તા, યદિ નેસં પિતા સન્તિકે ભવેય્ય, સો આવાહવિવાહં કારેય્ય. ઇદાનિ પન અમ્હાકં ભારો’’તિ ચિન્તેત્વા કુમારેહિ સદ્ધિં મન્તેસું. કુમારા ‘‘અમ્હાકં સદિસા ખત્તિયધીતરો ન પસ્સામ, તાસમ્પિ ભગિનીનં સદિસે ખત્તિયકુમારે, જાતિસમ્ભેદઞ્ચ ન કરોમા’’તિ. તે જાતિસમ્ભેદભયેન જેટ્ઠભગિનિં માતુટ્ઠાને ઠપેત્વા અવસેસાહિ સંવાસં કપ્પેસું. તેસં પિતા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘સક્યા વત, ભો કુમારા, પરમસક્યા વત, ભો કુમારા’’તિ ઉદાનં ઉદાનેસિ. અયં તાવ સક્યાનં ઉપ્પત્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા –

‘‘અથ ખો, અમ્બટ્ઠ, રાજા ઓક્કાકો અમચ્ચે પારિસજ્જે આમન્તેસિ – ‘કહં નુ ખો, ભો, એતરહિ કુમારા સમ્મન્તી’તિ. અત્થિ, દેવ, હિમવન્તપસ્સે પોક્ખરણિયા તીરે મહાસાકસણ્ડો, તત્થેતરહિ કુમારા સમ્મન્તિ. તે જાતિસમ્ભેદભયા સકાહિ ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેન્તીતિ. અથ ખો, અમ્બટ્ઠ, રાજા ઓક્કાકો ઉદાનં ઉદાનેસિ – ‘સક્યા વત, ભો કુમારા, પરમસક્યા વત, ભો કુમારા’તિ, તદગ્ગે ખો પન, અમ્બટ્ઠ, સક્યા પઞ્ઞાયન્તિ, સો ચ સક્યાનં પુબ્બપુરિસો’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૬૭).

તતો નેસં જેટ્ઠભગિનિયા કુટ્ઠરોગો ઉદપાદિ, કોવિળારપુપ્ફસદિસાનિ ગત્તાનિ અહેસું. રાજકુમારા ‘‘ઇમાય સદ્ધિં એકતો નિસજ્જટ્ઠાનભોજનાદીનિ કરોન્તાનમ્પિ ઉપરિ એસ રોગો સઙ્કમતી’’તિ ચિન્તેત્વા ઉય્યાનકીળં ગચ્છન્તા વિય તં યાને આરોપેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા પોક્ખરણિં ખણાપેત્વા તં તત્થ ખાદનીયભોજનીયેહિ સદ્ધિં પક્ખિપિત્વા ઉપરિ પદરં પટિચ્છાદાપેત્વા પંસું દત્વા પક્કમિંસુ. તેન ચ સમયેન રામો નામ રાજા કુટ્ઠરોગી ઓરોધેહિ ચ નાટકેહિ ચ જિગુચ્છિયમાનો તેન સંવેગેન જેટ્ઠપુત્તસ્સ રજ્જં દત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તત્થ પણ્ણમૂલફલાનિ પરિભુઞ્જન્તો નચિરસ્સેવ અરોગો સુવણ્ણવણ્ણો હુત્વા, ઇતો ચિતો ચ વિચરન્તો મહન્તં સુસિરરુક્ખં દિસ્વા તસ્સબ્ભન્તરે સોળસહત્થપ્પમાણં તં કોલાપં સોધેત્વા, દ્વારઞ્ચ વાતપાનઞ્ચ કત્વા નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા તત્થ વાસં કપ્પેસિ. સો અઙ્ગારકટાહે અગ્ગિં કત્વા રત્તિં વિસ્સરઞ્ચ સુસ્સરઞ્ચ સુણન્તો સયતિ. સો ‘‘અસુકસ્મિં પદેસે સીહો સદ્દમકાસિ, અસુકસ્મિં બ્યગ્ઘો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા પભાતે તત્થ ગન્ત્વા વિઘાસમંસં આદાય પચિત્વા ખાદતિ.

અથેકદિવસં સો પચ્ચૂસસમયે અગ્ગિં જાલેત્વા નિસીદિ. તેન ચ સમયેન તસ્સા રાજધીતાય ગન્ધં ઘાયિત્વા બ્યગ્ઘો તં પદેસં ખણિત્વા પદરત્થરે વિવરમકાસિ. તેન વિવરેન સા બ્યગ્ઘં દિસ્વા ભીતા વિસ્સરમકાસિ. સો તં સદ્દં સુત્વા ‘‘ઇત્થિસદ્દો એસો’’તિ ચ સલ્લક્ખેત્વા પાતોવ તત્થ ગન્ત્વા ‘‘કો એત્થા’’તિ આહ. ‘‘માતુગામો સામી’’તિ. ‘‘નિક્ખમા’’તિ. ‘‘ન નિક્ખમામી’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘ખત્તિયકઞ્ઞા અહ’’ન્તિ. એવં સોબ્ભે નિખાતાપિ માનમેવ કરોતિ. સો સબ્બં પુચ્છિત્વા ‘‘અહમ્પિ ખત્તિયો’’તિ જાતિં આચિક્ખિત્વા ‘‘એહિ દાનિ ખીરે પક્ખિત્તસપ્પિ વિય જાત’’ન્તિ આહ. સા ‘‘કુટ્ઠરોગિનીમ્હિ સામિ, ન સક્કા નિક્ખમિતુ’’ન્તિ આહ. સો ‘‘કતકમ્મો દાનિ અહં સક્કા તિકિચ્છિતુ’’ન્તિ નિસ્સેણિં દત્વા તં ઉદ્ધરિત્વા અત્તનો વસનોકાસં નેત્વા સયં પરિભુત્તભેસજ્જાનિ એવ દત્વા નચિરસ્સેવ અરોગં સુવણ્ણવણ્ણમકાસિ. સો તાય સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેસિ. સા પઠમસંવાસેનેવ ગબ્ભં ગણ્હિત્વા દ્વે પુત્તે વિજાયિ, પુનપિ દ્વેતિ એવં સોળસક્ખત્તું વિજાયિ. એવં તે દ્વત્તિંસ ભાતરો અહેસું. તે અનુપુબ્બેન વુડ્ઢિપ્પત્તે પિતા સબ્બસિપ્પાનિ સિક્ખાપેસિ.

અથેકદિવસં એકો રામરઞ્ઞો નગરવાસી પબ્બતે રતનાનિ ગવેસન્તો તં પદેસં આગતો રાજાનં દિસ્વા અઞ્ઞાસિ. ‘‘જાનામહં, દેવ, તુમ્હે’’તિ આહ. ‘‘કુતો ત્વં આગતોસી’’તિ ચ તેન પુટ્ઠો ‘‘નગરતો દેવા’’તિ આહ. તતો નં રાજા સબ્બં પવત્તિં પુચ્છિ. એવં તેસુ સમુલ્લપમાનેસુ તે દારકા આગમિંસુ. સો તે દિસ્વા ‘‘ઇમે કે દેવા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘પુત્તા મે ભણે’’તિ. ‘‘ઇમેહિ દાનિ, દેવ, દ્વત્તિંસકુમારેહિ પરિવુતો વને કિં કરિસ્સસિ, એહિ રજ્જમનુસાસા’’તિ? ‘‘અલં, ભણે, ઇધેવ સુખ’’ન્તિ. સો ‘‘લદ્ધં દાનિ મે કથાપાભત’’ન્તિ નગરં ગન્ત્વા રઞ્ઞો પુત્તસ્સારોચેસિ. રઞ્ઞો પુત્તો ‘‘પિતરં આનેસ્સામી’’તિ ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય તત્થ ગન્ત્વા નાનપ્પકારેહિ પિતરં યાચિ. સોપિ ‘‘અલં, તાત કુમાર, ઇધેવ સુખ’’ન્તિ નેવ ઇચ્છિ. તતો રાજપુત્તો ‘‘ન દાનિ રાજા આગન્તું ઇચ્છતિ, હન્દસ્સ ઇધેવ નગરં માપેમી’’તિ ચિન્તેત્વા તં કોલરુક્ખં ઉદ્ધરિત્વા ઘરં કત્વા નગરં માપેત્વા કોલરુક્ખં અપનેત્વા કતત્તા ‘‘કોલનગર’’ન્તિ ચ બ્યગ્ઘપથે કતત્તા ‘‘બ્યગ્ઘપજ્જ’’ન્તિ ચાતિ દ્વે નામાનિ આરોપેત્વા અગમાસિ.

તતો વયપ્પત્તે કુમારે માતા આણાપેસિ – ‘‘તાતા, તુમ્હાકં કપિલવત્થુવાસિનો સક્યા માતુલા હોન્તિ, ધીતરો નેસં ગણ્હથા’’તિ. તે યં દિવસં ખત્તિયકઞ્ઞાયો નદીકીળનં ગચ્છન્તિ, તં દિવસં ગન્ત્વા નદીતિત્થં ઉપરુન્ધિત્વા નામાનિ સાવેત્વા પત્થિતા પત્થિતા રાજધીતરો ગહેત્વા અગમંસુ. સક્યરાજાનો સુત્વા ‘‘હોતુ ભણે, અમ્હાકં ઞાતકા એવા’’તિ તુણ્હી અહેસું. અયં કોલિયાનં ઉપ્પત્તિ.

એવં તેસં સાકિયકોલિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આવાહવિવાહં કરોન્તાનં આગતો વંસો યાવ સીહહનુરાજા, તાવ વિત્થારતો વેદિતબ્બો – સીહહનુરઞ્ઞો કિર પઞ્ચ પુત્તા અહેસું – સુદ્ધોદનો, અમિતોદનો, ધોતોદનો, સક્કોદનો, સુક્કોદનોતિ. તેસુ સુદ્ધોદને રજ્જં કારયમાને તસ્સ પજાપતિયા અઞ્જનરઞ્ઞો ધીતાય મહામાયાદેવિયા કુચ્છિમ્હિ પૂરિતપારમી મહાપુરિસો જાતકનિદાને વુત્તનયેન તુસિતપુરા ચવિત્વા પટિસન્ધિં ગહેત્વા અનુપુબ્બેન કતમહાભિનિક્ખમનો સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો અનુક્કમેન કપિલવત્થું ગન્ત્વા સુદ્ધોદનમહારાજાદયો અરિયફલે પતિટ્ઠાપેત્વા જનપદચારિકં પક્કમિત્વા પુનપિ અપરેન સમયેન પચ્ચાગન્ત્વા પન્નરસહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં કપિલવત્થુસ્મિં વિહરતિ નિગ્રોધારામે.

તત્થ વિહરન્તે ચ ભગવતિ સાકિયકોલિયાનં ઉદકં પટિચ્ચ કલહો અહોસિ. કથં? નેસં કિર ઉભિન્નમ્પિ કપિલપુરકોલિયપુરાનં અન્તરે રોહિણી નામ નદી પવત્તતિ. સા કદાચિ અપ્પોદકા હોતિ, કદાચિ મહોદકા. અપ્પોદકકાલે સેતું કત્વા સાકિયાપિ કોલિયાપિ અત્તનો અત્તનો સસ્સપાયનત્થં ઉદકં આનેન્તિ. તેસં મનુસ્સા એકદિવસં સેતું કરોન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં ભણ્ડન્તા ‘‘અરે તુમ્હાકં રાજકુલં ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેસિ કુક્કુટસોણસિઙ્ગાલાદિતિરચ્છાના વિય, તુમ્હાકં રાજકુલં સુસિરરુક્ખે વાસં કપ્પેસિ પિસાચિલ્લિકા વિયા’’તિ એવં જાતિવાદેન ખુંસેત્વા અત્તનો અત્તનો રાજૂનં આરોચેસું. તે કુદ્ધા યુદ્ધસજ્જા હુત્વા રોહિણીનદીતીરં સમ્પત્તા. એવં સાગરસદિસં બલં અટ્ઠાસિ.

અથ ભગવા ‘‘ઞાતકા કલહં કરોન્તિ, હન્દ, ને વારેસ્સામી’’તિ આકાસેનાગન્ત્વા દ્વિન્નં સેનાનં મજ્ઝે અટ્ઠાસિ. તમ્પિ આવજ્જેત્વા સાવત્થિતો આગતોતિ એકે. એવં ઠત્વા ચ પન અત્તદણ્ડસુત્તં (સુ. નિ. ૯૪૧ આદયો) અભાસિ. તં સુત્વા સબ્બે સંવેગપ્પત્તા આવુધાનિ છડ્ડેત્વા ભગવન્તં નમસ્સમાના અટ્ઠંસુ, મહગ્ઘઞ્ચ આસનં પઞ્ઞાપેસું. ભગવા ઓરુય્હ પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘કુઠારીહત્થો પુરિસો’’તિઆદિકં ફન્દનજાતકં (જા. ૧.૧૩.૧૪), ‘‘વન્દામિ તં કુઞ્જરા’’તિઆદિકં લટુકિકજાતકં (જા. ૧.૫.૩૯).

‘‘સમ્મોદમાના ગચ્છન્તિ, જાલમાદાય પક્ખિનો;

યદા તે વિવદિસ્સન્તિ, તદા એહિન્તિ મે વસ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૩૩) –

ઇમં વટ્ટકજાતકઞ્ચ કથેત્વા પુન તેસં ચિરકાલપ્પવત્તં ઞાતિભાવં દસ્સેન્તો ઇમં મહાવંસં કથેસિ. તે ‘‘પુબ્બે કિર મયં ઞાતકા એવા’’તિ અતિવિય પસીદિંસુ. તતો સક્યા અડ્ઢતેય્યકુમારસતે, કોલિયા અડ્ઢતેય્યકુમારસતેતિ પઞ્ચ કુમારસતે ભગવતો પરિવારત્થાય અદંસુ. ભગવા તેસં પુબ્બહેતું દિસ્વા ‘‘એથ ભિક્ખવો’’તિ આહ. તે સબ્બે ઇદ્ધિયા નિબ્બત્તઅટ્ઠપરિક્ખારયુત્તા આકાસે અબ્ભુગ્ગન્ત્વા આગમ્મ ભગવન્તં વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ. ભગવા તે આદાય મહાવનં અગમાસિ. તેસં પજાપતિયો દૂતે પાહેસું, તે તાહિ નાનપ્પકારેહિ પલોભિયમાના ઉક્કણ્ઠિંસુ. ભગવા તેસં ઉક્કણ્ઠિતભાવં ઞત્વા હિમવન્તં દસ્સેત્વા તત્થ કુણાલજાતકકથાય (જા. ૨.૨૧.૨૮૯ કુણાલજાતકં) તેસં અનભિરતિં વિનોદેતુકામો આહ – ‘‘દિટ્ઠપુબ્બો વો, ભિક્ખવે, હિમવા’’તિ? ‘‘ન ભગવા’’તિ. ‘‘એથ, ભિક્ખવે, પેક્ખથા’’તિ અત્તનો ઇદ્ધિયા તે આકાસેન નેન્તો ‘‘અયં સુવણ્ણપબ્બતો, અયં રજતપબ્બતો, અયં મણિપબ્બતો’’તિ નાનપ્પકારે પબ્બતે દસ્સેત્વા કુણાલદહે મનોસિલાતલે પચ્ચુટ્ઠાસિ. તતો ‘‘હિમવન્તે સબ્બે ચતુપ્પદબહુપ્પદાદિભેદા તિરચ્છાનગતા પાણા આગચ્છન્તુ, સબ્બેસઞ્ચ પચ્છતો કુણાલસકુણો’’તિ અધિટ્ઠાસિ. આગચ્છન્તે ચ તે જાતિનામનિરુત્તિવસેન વણ્ણેન્તો ‘‘એતે, ભિક્ખવે, હંસા, એતે કોઞ્ચા, એતે ચક્કવાકા, કરવીકા, હત્થિસોણ્ડકા, પોક્ખરસાતકા’’તિ તેસં દસ્સેસિ.

તે વિમ્હિતહદયા પસ્સન્તા સબ્બપચ્છતો આગચ્છન્તં દ્વીહિ દિજકઞ્ઞાહિ મુખતુણ્ડકેન ડંસિત્વા ગહિતકટ્ઠવેમજ્ઝે નિસિન્નં સહસ્સદિજકઞ્ઞાપરિવારં કુણાલસકુણં દિસ્વા અચ્છરિયબ્ભુતચિત્તજાતા ભગવન્તં આહંસુ – ‘‘કચ્ચિ, ભન્તે, ભગવાપિ ઇધ કુણાલરાજા ભૂતપુબ્બો’’તિ? ‘‘આમ, ભિક્ખવે, મયાવેસ કુણાલવંસો કતો. અતીતે હિ મયં ચત્તારો જના ઇધ વસિમ્હા – નારદો દેવિલો ઇસિ, આનન્દો ગિજ્ઝરાજા, પુણ્ણમુખો ફુસ્સકોકિલો, અહં કુણાલો સકુણો’’તિ સબ્બં મહાકુણાલજાતકં કથેસિ. તં સુત્વા તેસં ભિક્ખૂનં પુરાણદુતિયિકાયો આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનભિરતિ વૂપસન્તા. તતો તેસં ભગવા સચ્ચકથં કથેસિ, કથાપરિયોસાને સબ્બપચ્છિમકો સોતાપન્નો, સબ્બઉપરિમો અનાગામી અહોસિ, એકોપિ પુથુજ્જનો વા અરહા વા નત્થિ. તતો ભગવા તે આદાય પુનદેવ મહાવને ઓરુહિ. આગચ્છમાના ચ તે ભિક્ખૂ અત્તનોવ ઇદ્ધિયા આગચ્છિંસુ.

અથ નેસં ભગવા ઉપરિમગ્ગત્થાય પુન ધમ્મં દેસેસિ. તે પઞ્ચસતાપિ વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ. પઠમં પત્તો પઠમમેવ અગમાસિ ‘‘ભગવતો આરોચેસ્સામી’’તિ. આગન્ત્વા ચ ‘‘અભિરમામહં ભગવા, ન ઉક્કણ્ઠામી’’તિ વત્વા ભગવન્તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. એવં તે સબ્બેપિ અનુક્કમેન આગન્ત્વા ભગવન્તં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ જેટ્ઠમાસઉપોસથદિવસે સાયન્હસમયે. તતો પઞ્ચસતખીણાસવપરિવુતં વરબુદ્ધાસને નિસિન્નં ભગવન્તં ઠપેત્વા અસઞ્ઞસત્તે ચ અરૂપબ્રહ્માનો ચ સકલદસસહસ્સચક્કવાળે અવસેસદેવતાદયો મઙ્ગલસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તનયેન સુખુમત્તભાવે નિમ્મિનિત્વા સમ્પરિવારેસું ‘‘વિચિત્રપટિભાનં ધમ્મદેસનં સોસ્સામા’’તિ. તત્થ ચત્તારો ખીણાસવબ્રહ્માનો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય બ્રહ્મગણં અપસ્સન્તા ‘‘કુહિં ગતા’’તિ આવજ્જેત્વા તમત્થં ઞત્વા પચ્છા આગન્ત્વા ઓકાસં અલભમાના ચક્કવાળમુદ્ધનિ ઠત્વા પચ્ચેકગાથાયો અભાસિંસુ. યથાહ –

‘‘અથ ખો ચતુન્નં સુદ્ધાવાસકાયિકાનં દેવતાનં એતદહોસિ – ‘અયં, ખો, ભગવા સક્કેસુ વિહરતિ કપિલવત્થુસ્મિં મહાવને મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ સબ્બેહેવ અરહન્તેહિ. દસહિ ચ લોકધાતૂહિ દેવતા યેભુય્યેન સન્નિપતિતા હોન્તિ ભગવન્તં દસ્સનાય ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ. યંનૂન મયમ્પિ યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમેય્યામ, ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવતો સન્તિકે પચ્ચેકં ગાથં ભાસેય્યામા’’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૩૧; સં. નિ. ૧.૩૭).

સબ્બં સગાથાવગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એવં ગન્ત્વા ચ તત્થ એકો બ્રહ્મા પુરત્થિમચક્કવાળમુદ્ધનિ ઓકાસં લભિત્વા તત્થ ઠિતો ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘મહાસમયો પવનસ્મિં…પે…

દક્ખિતાયે અપરાજિતસઙ્ઘ’’ન્તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

ઇમઞ્ચસ્સ ગાથં ભાસમાનસ્સ પચ્છિમચક્કવાળપબ્બતે ઠિતો સદ્દં અસ્સોસિ.

દુતિયો પચ્છિમચક્કવાળમુદ્ધનિ ઓકાસં લભિત્વા તત્થ ઠિતો તં ગાથં સુત્વા ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘તત્ર ભિક્ખવો સમાદહંસુ…પે…

ઇન્દ્રિયાનિ રક્ખન્તિ પણ્ડિતા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

તતિયો દક્ખિણચક્કવાળમુદ્ધનિ ઓકાસં લભિત્વા તત્થ ઠિતો તં ગાથં સુત્વા ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘છેત્વા ખીલં છેત્વા પલિઘં…પે… સુસુનાગા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

ચતુત્થો ઉત્તરચક્કવાળમુદ્ધનિ ઓકાસં લભિત્વા તત્થ ઠિતો તં ગાથં સુત્વા ઇમં ગાથમભાસિ –

‘‘યે કેચિ બુદ્ધં સરણં ગતાસે…પે…

દેવકાયં પરિપૂરેસ્સન્તી’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૩૨; સં. નિ. ૧.૩૭);

તસ્સપિ તં સદ્દં દક્ખિણચક્કવાળમુદ્ધનિ ઠિતો અસ્સોસિ. એવં તદા ઇમે ચત્તારો બ્રહ્માનો પરિસં થોમેત્વા ઠિતા અહેસું, મહાબ્રહ્માનો એકચક્કવાળં છાદેત્વા અટ્ઠંસુ.

અથ ભગવા દેવપરિસં ઓલોકેત્વા ભિક્ખૂનં આરોચેસિ – ‘‘યેપિ તે, ભિક્ખવે, અહેસું અતીતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસમ્પિ ભગવન્તાનં એતપ્પરમાયેવ દેવતા સન્નિપતિતા અહેસું. સેય્યથાપિ મય્હં એતરહિ, યેપિ તે, ભિક્ખવે, ભવિસ્સન્તિ અનાગતમદ્ધાનં અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસમ્પિ ભગવન્તાનં એતપ્પરમાયેવ દેવતા સન્નિપતિતા ભવિસ્સન્તિ સેય્યથાપિ મય્હં એતરહી’’તિ. તતો તં દેવપરિસં ભબ્બાભબ્બવસેન દ્વિધા વિભજિ ‘‘એત્તકા ભબ્બા, એત્તકા અભબ્બા’’તિ. તત્થ ‘‘અભબ્બપરિસા બુદ્ધસતેપિ ધમ્મં દેસેન્તે ન બુજ્ઝતિ, ભબ્બપરિસા સક્કા બોધેતુ’’ન્તિ ઞત્વા પુન ભબ્બપુગ્ગલે ચરિયવસેન છધા વિભજિ ‘‘એત્તકા રાગચરિતા, એત્તકા દોસ-મોહ-વિતક્ક-સદ્ધા-બુદ્ધિચરિતા’’તિ. એવં ચરિયવસેન પરિગ્ગહેત્વા ‘‘અસ્સા પરિસાય કીદિસા ધમ્મદેસના સપ્પાયા’’તિ ધમ્મકથં વિચિનિત્વા પુન તં પરિસં મનસાકાસિ – ‘‘અત્તજ્ઝાસયેન નુ ખો જાનેય્ય, પરજ્ઝાસયેન, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન, પુચ્છાવસેના’’તિ. તતો ‘‘પુચ્છાવસેન જાનેય્યા’’તિ ઞત્વા ‘‘પઞ્હં પુચ્છિતું સમત્થો અત્થિ, નત્થી’’તિ પુન સકલપરિસં આવજ્જેત્વા ‘‘નત્થિ કોચી’’તિ ઞત્વા ‘‘સચે અહમેવ પુચ્છિત્વા અહમેવ વિસ્સજ્જેય્યં, એવમસ્સા પરિસાય સપ્પાયં ન હોતિ. યંનૂનાહં નિમ્મિતબુદ્ધં માપેય્યન્તિ પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય મનોમયિદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વા નિમ્મિતબુદ્ધં માપેસિ. સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગી લક્ખણસમ્પન્નો પત્તચીવરધરો આલોકિતવિલોકિતાદિસમ્પન્નો હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાનચિત્તેન સહ પાતુરહોસિ. સો પાચીનલોકધાતુતો આગન્ત્વા ભગવતો સમસમે આસને નિસિન્નો એવં આગન્ત્વા યાનિ ભગવતા ઇમમ્હિ સમાગમે ચરિયવસેન છ સુત્તાનિ (સુ. નિ. ૮૫૪ આદયો, ૮૬૮ આદયો, ૮૮૪ આદયો, ૯૦૧ આદયો, ૯૨૧ આદયો) કથિતાનિ. સેય્યથિદં – પુરાભેદસુત્તં કલહવિવાદસુત્તં ચૂળબ્યૂહં મહાબ્યૂહં તુવટકં ઇદમેવ સમ્માપરિબ્બાજનીયન્તિ. તેસુ રાગચરિતદેવતાનં સપ્પાયવસેન કથેતબ્બસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ પવત્તનત્થં પઞ્હં પુચ્છન્તો ‘‘પુચ્છામિ મુનિં પહૂતપઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમં ગાથમાહ.

તત્થ પહૂતપઞ્ઞન્તિ મહાપઞ્ઞં. તિણ્ણન્તિ ચતુરોઘતિણ્ણં. પારઙ્ગતન્તિ નિબ્બાનપ્પત્તં. પરિનિબ્બુતન્તિ સઉપાદિસેસનિબ્બાનવસેન પરિનિબ્બુતં. ઠિતત્તન્તિ લોકધમ્મેહિ અકમ્પનીયચિત્તં. નિક્ખમ્મ ઘરા પનુજ્જ કામેતિ વત્થુકામે પનુદિત્વા ઘરાવાસા નિક્ખમ્મ. કથં ભિક્ખુ સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્યાતિ સો ભિક્ખુ કથં લોકે સમ્મા પરિબ્બજેય્ય વિહરેય્ય અનુપલિત્તો લોકેન હુત્વા, લોકં અતિક્કમેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ.

૩૬૩. અથ ભગવા યસ્મા આસવક્ખયં અપ્પત્વા લોકે સમ્મા પરિબ્બજન્તો નામ નત્થિ, તસ્મા તસ્મિં રાગચરિતાદિવસેન પરિગ્ગહિતે સબ્બપુગ્ગલસમૂહે તં તં તેસં તેસં સમાનદોસાનં દેવતાગણાનં આચિણ્ણદોસપ્પહાનત્થં ‘‘યસ્સ મઙ્ગલા’’તિ આરભિત્વા અરહત્તનિકૂટેનેવ ખીણાસવપટિપદં પકાસેન્તો પન્નરસ ગાથાયો અભાસિ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવ મઙ્ગલાતિ મઙ્ગલસુત્તે વુત્તાનં દિટ્ઠમઙ્ગલાદીનમેતં અધિવચનં. સમૂહતાતિ સુટ્ઠુ ઊહતા પઞ્ઞાસત્થેન સમુચ્છિન્ના. ઉપ્પાતાતિ ‘‘ઉક્કાપાતદિસાડાહાદયો એવં વિપાકા હોન્તી’’તિ એવં પવત્તા ઉપ્પાતાભિનિવેસા. સુપિનાતિ ‘‘પુબ્બણ્હસમયે સુપિનં દિસ્વા ઇદં નામ હોતિ, મજ્ઝન્હિકાદીસુ ઇદં, વામપસ્સેન સયતા દિટ્ઠે ઇદં નામ હોતિ, દક્ખિણપસ્સાદીહિ ઇદં, સુપિનન્તે ચન્દં દિસ્વા ઇદં નામ હોતિ, સૂરિયાદયો દિસ્વા ઇદ’’ન્તિ એવં પવત્તા સુપિનાભિનિવેસા. લક્ખણાતિ દણ્ડલક્ખણવત્થલક્ખણાદિપાઠં પઠિત્વા ‘‘ઇમિના ઇદં નામ હોતી’’તિ એવં પવત્તા લક્ખણાભિનિવેસા. તે સબ્બેપિ બ્રહ્મજાલે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સો મઙ્ગલદોસવિપ્પહીનોતિ અટ્ઠતિંસ મહામઙ્ગલાનિ ઠપેત્વા અવસેસા મઙ્ગલદોસા નામ. યસ્સ પનેતે મઙ્ગલાદયો સમૂહતા, સો મઙ્ગલદોસવિપ્પહીનો હોતિ. અથ વા મઙ્ગલાનઞ્ચ ઉપ્પાતાદિદોસાનઞ્ચ પહીનત્તા મઙ્ગલદોસવિપ્પહીનો હોતિ, ન મઙ્ગલાદીહિ સુદ્ધિં પચ્ચેતિ અરિયમગ્ગસ્સ અધિગતત્તા. તસ્મા સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્ય, સો ખીણાસવો સમ્મા લોકે પરિબ્બજેય્ય અનુપલિત્તો લોકેનાતિ.

૩૬૪. દુતિયગાથાય રાગં વિનયેથ માનુસેસુ, દિબ્બેસુ કામેસુ ચાપિ ભિક્ખૂતિ માનુસેસુ ચ દિબ્બેસુ ચ કામગુણેસુ અનાગામિમગ્ગેન અનુપ્પત્તિધમ્મતં નેન્તો રાગં વિનયેથ. અતિક્કમ્મ ભવં સમેચ્ચ ધમ્મન્તિ એવં રાગં વિનેત્વા તતો પરં અરહત્તમગ્ગેન સબ્બપ્પકારતો પરિઞ્ઞાભિસમયાદયો સાધેન્તો ચતુસચ્ચભેદમ્પિ સમેચ્ચ ધમ્મં ઇમાય પટિપદાય તિવિધમ્પિ અતિક્કમ્મ ભવં. સમ્મા સોતિ સોપિ ભિક્ખુ સમ્મા લોકે પરિબ્બજેય્ય.

૩૬૫. તતિયગાથાય ‘‘અનુરોધવિરોધવિપ્પહીનો’’તિ સબ્બવત્થૂસુ પહીનરાગદોસો. સેસં વુત્તનયમેવ સબ્બગાથાસુ ચ ‘‘સોપિ ભિક્ખુ સમ્મા લોકે પરિબ્બજેય્યા’’તિ યોજેતબ્બં. ઇતો પરઞ્હિ યોજનમ્પિ અવત્વા અવુત્તનયમેવ વણ્ણયિસ્સામ.

૩૬૬. ચતુત્થગાથાય સત્તસઙ્ખારવસેન દુવિધં પિયઞ્ચ અપ્પિયઞ્ચ વેદિતબ્બં, તત્થ છન્દરાગપટિઘપ્પહાનેન હિત્વા. અનુપાદાયાતિ ચતૂહિ ઉપાદાનેહિ કઞ્ચિ ધમ્મં અગ્ગહેત્વા. અનિસ્સિતો કુહિઞ્ચીતિ અટ્ઠસતભેદેન તણ્હાનિસ્સયેન દ્વાસટ્ઠિભેદેન દિટ્ઠિનિસ્સયેન ચ કુહિઞ્ચિ રૂપાદિધમ્મે ભવે વા અનિસ્સિતો. સંયોજનિયેહિ વિપ્પમુત્તોતિ સબ્બેપિ તેભૂમકધમ્મા દસવિધસંયોજનસ્સ વિસયત્તા સંયોજનિયા, તેહિ સબ્બપ્પકારતો મગ્ગભાવનાય પરિઞ્ઞાતત્તા ચ વિપ્પમુત્તોતિ અત્થો. પઠમપાદેન ચેત્થ રાગદોસપ્પહાનં વુત્તં, દુતિયેન ઉપાદાનનિસ્સયાભાવો, તતિયેન સેસાકુસલેહિ અકુસલવત્થૂહિ ચ વિપ્પમોક્ખો. પઠમેન વા રાગદોસપ્પહાનં, દુતિયેન તદુપાયો, તતિયેન તેસં પહીનત્તા સંયોજનિયેહિ વિપ્પમોક્ખોતિ વેદિતબ્બો.

૩૬૭. પઞ્ચમગાથાય ઉપધીસૂતિ ખન્ધુપધીસુ. આદાનન્તિ આદાતબ્બટ્ઠેન તેયેવ વુચ્ચન્તિ. અનઞ્ઞનેય્યોતિ અનિચ્ચાદીનં સુદિટ્ઠત્તા ‘‘ઇદં સેય્યો’’તિ કેનચિ અનેતબ્બો. સેસં ઉત્તાનપદત્થમેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – આદાનેસુ ચતુત્થમગ્ગેન સબ્બસો છન્દરાગં વિનેત્વા સો વિનીતછન્દરાગો, તેસુ ઉપધીસુ ન સારમેતિ, સબ્બે ઉપધી અસારકત્તેનેવ પસ્સતિ. તતો તેસુ દુવિધેનપિ નિસ્સયેન અનિસ્સિતો અઞ્ઞેન વા કેનચિ ‘‘ઇદં સેય્યો’’તિ અનેતબ્બો ખીણાસવો ભિક્ખુ સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્ય.

૩૬૮. છટ્ઠગાથાય અવિરુદ્ધોતિ એતેસં તિણ્ણં દુચ્ચરિતાનં પહીનત્તા સુચરિતેહિ સદ્ધિં અવિરુદ્ધો. વિદિત્વા ધમ્મન્તિ મગ્ગેન ચતુસચ્ચધમ્મં ઞત્વા. નિબ્બાનપદાભિપત્થયાનોતિ અનુપાદિસેસં ખન્ધપરિનિબ્બાનપદં પત્થયમાનો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૩૬૯. સત્તમગાથાય અક્કુટ્ઠોતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અભિસત્તો. ન સન્ધિયેથાતિ ન ઉપનય્હેથ ન કુપ્પેય્ય. લદ્ધા પરભોજનં ન મજ્જેતિ પરેહિ દિન્નં સદ્ધાદેય્યં લભિત્વા ‘‘અહં ઞાતો યસસ્સી લાભી’’તિ ન મજ્જેય્ય. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૩૭૦. અટ્ઠમગાથાય લોભન્તિ વિસમલોભં. ભવન્તિ કામભવાદિભવં. એવં દ્વીહિ પદેહિ ભવભોગતણ્હા વુત્તા. પુરિમેન વા સબ્બાપિ તણ્હા, પચ્છિમેન કમ્મભવો. વિરતો છેદનબન્ધના ચાતિ એવમેતેસં કમ્મકિલેસાનં પહીનત્તા પરસત્તછેદનબન્ધના ચ વિરતોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૩૭૧. નવમગાથાય સારુપ્પં અત્તનો વિદિત્વાતિ અત્તનો ભિક્ખુભાવસ્સ પતિરૂપં અનેસનાદિં પહાય સમ્માએસનાદિઆજીવસુદ્ધિં અઞ્ઞઞ્ચ સમ્માપટિપત્તિં તત્થ પતિટ્ઠહનેન વિદિત્વા. ન હિ ઞાતમત્તેનેવ કિઞ્ચિ હોતિ. યથાતથિયન્તિ યથાતથં યથાભૂતં. ધમ્મન્તિ ખન્ધાયતનાદિભેદં યથાભૂતઞાણેન, ચતુસચ્ચધમ્મં વા મગ્ગેન વિદિત્વા. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૩૭૨. દસમગાથાય સો નિરાસો અનાસિસાનોતિ યસ્સ અરિયમગ્ગેન વિનાસિતત્તા અનુસયા ચ ન સન્તિ, અકુસલમૂલા ચ સમૂહતા, સો નિરાસો નિત્તણ્હો હોતિ. તતો આસાય અભાવેન કઞ્ચિ રૂપાદિધમ્મં નાસીસતિ. તેનાહ ‘‘નિરાસો અનાસિસાનો’’તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૩૭૩. એકાદસમગાથાય આસવખીણોતિ ખીણચતુરાસવો. પહીનમાનોતિ પહીનનવવિધમાનો. રાગપથન્તિ રાગવિસયભૂતં તેભૂમકધમ્મજાતં. ઉપાતિવત્તોતિ પરિઞ્ઞાપહાનેહિ અતિક્કન્તો. દન્તોતિ સબ્બદ્વારવિસેવનં હિત્વા અરિયેન દમથેન દન્તભૂમિં પત્તો. પરિનિબ્બુતોતિ કિલેસગ્ગિવૂપસમેન સીતિભૂતો. સેસં વુત્તનયમેવ.

૩૭૪. દ્વાદસમગાથાય સદ્ધોતિ બુદ્ધાદિગુણેસુ પરપ્પચ્ચયવિરહિતત્તા સબ્બાકારસમ્પન્નેન અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતો, ન પરસ્સ સદ્ધાય પટિપત્તિયં ગમનભાવેન. યથાહ – ‘‘ન ખ્વાહં એત્થ ભન્તે ભગવતો સદ્ધાય ગચ્છામી’’તિ (અ. નિ. ૫.૩૪). સુતવાતિ વોસિતસુતકિચ્ચત્તા પરમત્થિકસુતસમન્નાગતો. નિયામદસ્સીતિ સંસારકન્તારમૂળ્હે લોકે અમતપુરગામિનો સમ્મત્તનિયામભૂતસ્સ મગ્ગસ્સ દસ્સાવી, દિટ્ઠમગ્ગોતિ વુત્તં હોતિ. વગ્ગગતેસુ ન વગ્ગસારીતિ વગ્ગગતા નામ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતિકા અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિલોમત્તા, એવં વગ્ગાહિ દિટ્ઠીહિ ગતેસુ સત્તેસુ ન વગ્ગસારી – ‘‘ઇદં ઉચ્છિજ્જિસ્સતિ, ઇદં તથેવ ભવિસ્સતી’’તિ એવં દિટ્ઠિવસેન અગમનતો. પટિઘન્તિ પટિઘાતકં, ચિત્તવિઘાતકન્તિ વુત્તં હોતિ. દોસવિસેસનમેવેતં. વિનેય્યાતિ વિનેત્વા. સેસં વુત્તનયમેવ.

૩૭૫. તેરસમગાથાય સંસુદ્ધજિનોતિ સંસુદ્ધેન અરહત્તમગ્ગેન વિજિતકિલેસો. વિવટ્ટચ્છદોતિ વિવટરાગદોસમોહછદનો. ધમ્મેસુ વસીતિ ચતુસચ્ચધમ્મેસુ વસિપ્પત્તો. ન હિસ્સ સક્કા તે ધમ્મા યથા ઞાતા કેનચિ અઞ્ઞથા કાતું, તેન ખીણાસવો ‘‘ધમ્મેસુ વસી’’તિ વુચ્ચતિ. પારગૂતિ પારં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તં ગતો, સઉપાદિસેસવસેન અધિગતોતિ વુત્તં હોતિ. અનેજોતિ અપગતતણ્હાચલનો. સઙ્ખારનિરોધઞાણકુસલોતિ સઙ્ખારનિરોધો વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તમ્હિ ઞાણં અરિયમગ્ગપઞ્ઞા, તત્થ કુસલો, ચતુક્ખત્તું ભાવિતત્તા છેકોતિ વુત્તં હોતિ.

૩૭૬. ચુદ્દસમગાથાય અતીતેસૂતિ પવત્તિં પત્વા અતિક્કન્તેસુ પઞ્ચક્ખન્ધેસુ. અનાગતેસૂતિ પવત્તિં અપ્પત્તેસુ પઞ્ચક્ખન્ધેસુ એવ. કપ્પાતીતોતિ ‘‘અહં મમ’’ન્તિ કપ્પનં સબ્બમ્પિ વા તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પં અતીતો. અતિચ્ચ સુદ્ધિપઞ્ઞોતિ અતીવ સુદ્ધિપઞ્ઞો, અતિક્કમિત્વા વા સુદ્ધિપઞ્ઞો. કિં અતિક્કમિત્વા? અદ્ધત્તયં. અરહા હિ ય્વાયં અવિજ્જાસઙ્ખારસઙ્ખાતો અતીતો અદ્ધા, જાતિજરામરણસઙ્ખાતો અનાગતો અદ્ધા, વિઞ્ઞાણાદિભવપરિયન્તો પચ્ચુપ્પન્નો ચ અદ્ધા, તં સબ્બમ્પિ અતિક્કમ્મ કઙ્ખં વિતરિત્વા પરમસુદ્ધિપ્પત્તપઞ્ઞો હુત્વા ઠિતો. તેન વુચ્ચતિ ‘‘અતિચ્ચ સુદ્ધિપઞ્ઞો’’તિ. સબ્બાયતનેહીતિ દ્વાદસહાયતનેહિ. અરહા હિ એવં કપ્પાતીતો. કપ્પાતીતત્તા અતિચ્ચ સુદ્ધિપઞ્ઞત્તા ચ આયતિં ન કિઞ્ચિ આયતનં ઉપેતિ. તેનાહ – ‘‘સબ્બાયતનેહિ વિપ્પમુત્તો’’તિ.

૩૭૭. પન્નરસમગાથાય અઞ્ઞાય પદન્તિ યે તે ‘‘સચ્ચાનં ચતુરો પદા’’તિ વુત્તા, તેસુ એકેકપદં પુબ્બભાગસચ્ચવવત્થાપનપઞ્ઞાય ઞત્વા. સમેચ્ચ ધમ્મન્તિ તતો પરં ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ ચતુસચ્ચધમ્મં સમેચ્ચ. વિવટં દિસ્વાન પહાનમાસવાનન્તિ અથ પચ્ચવેક્ખણઞાણેન આસવક્ખયસઞ્ઞિતં નિબ્બાનં વિવટં પાકટમનાવટં દિસ્વા. સબ્બુપધીનં પરિક્ખયાતિ સબ્બેસં ખન્ધકામગુણકિલેસાભિસઙ્ખારભેદાનં ઉપધીનં પરિક્ખીણત્તા કત્થચિ અસજ્જમાનો ભિક્ખુ સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્ય વિહરેય્ય, અનલ્લીયન્તો લોકં ગચ્છેય્યાતિ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

૩૭૮. તતો સો નિમ્મિતો ધમ્મદેસનં થોમેન્તો ‘‘અદ્ધા હિ ભગવા’’તિ ઇમં ગાથમાહ. તત્થ યો સો એવં વિહારીતિ યો સો મઙ્ગલાદીનિ સમૂહનિત્વા સબ્બમઙ્ગલદોસપ્પહાનવિહારી, યોપિ સો દિબ્બમાનુસકેસુ કામેસુ રાગં વિનેય્ય ભવાતિક્કમ્મ ધમ્માભિસમયવિહારીતિ એવં તાય તાય ગાથાય નિદ્દિટ્ઠભિક્ખું દસ્સેન્તો આહ. સેસં ઉત્તાનમેવ. અયં પન યોજના – અદ્ધા હિ ભગવા તથેવ એતં યં ત્વં ‘‘યસ્સ મઙ્ગલા સમૂહતા’’તિઆદીનિ વત્વા તસ્સા તસ્સા ગાથાય પરિયોસાને ‘‘સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્યા’’તિ અવચ. કિં કારણં? યો સો એવંવિહારી ભિક્ખુ, સો ઉત્તમેન દમથેન દન્તો, સબ્બાનિ ચ દસપિ સંયોજનાનિ ચતુરો ચ યોગે વીતિવત્તો હોતિ. તસ્મા સમ્મા સો લોકે પરિબ્બજેય્ય, નત્થિ મે એત્થ વિચિકિચ્છાતિ ઇતિ દેસનાથોમનગાથમ્પિ વત્વા અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. સુત્તપરિયોસાને કોટિસતસહસ્સદેવતાનં અગ્ગફલપ્પત્તિ અહોસિ, સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિફલપ્પત્તા પન ગણનતો અસઙ્ખ્યેય્યાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય સમ્માપરિબ્બાજનીયસુત્તવણ્ણના

નિટ્ઠિતા.