૧. રતનસુત્તવણ્ણના

યાનીધ ભૂતાનીતિ રતનસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? અતીતે કિર વેસાલિયં દુબ્ભિક્ખાદયો ઉપદ્દવા ઉપ્પજ્જિંસુ. તેસં વૂપસમનત્થાય લિચ્છવયો રાજગહં ગન્ત્વા, યાચિત્વા, ભગવન્તં વેસાલિમાનયિંસુ. એવં આનીતો ભગવા તેસં ઉપદ્દવાનં વૂપસમનત્થાય ઇદં સુત્તમભાસિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. પોરાણા પનસ્સ વેસાલિવત્થુતો પભુતિ ઉપ્પત્તિં વણ્ણયન્તિ. સા એવં વેદિતબ્બા – બારાણસિરઞ્ઞો કિર અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ ગબ્ભો સણ્ઠાસિ. સા તં ઞત્વા રઞ્ઞો નિવેદેસિ. રાજા ગબ્ભપરિહારં અદાસિ. સા સમ્મા પરિહરિયમાનગબ્ભા ગબ્ભપરિપાકકાલે વિજાયનઘરં પાવિસિ. પુઞ્ઞવતીનં પચ્ચૂસસમયે ગબ્ભવુટ્ઠાનં હોતિ, સા ચ તાસં અઞ્ઞતરા, તેન પચ્ચૂસસમયે અલત્તકપટલબન્ધુજીવકપુપ્ફસદિસં મંસપેસિં વિજાયિ. તતો ‘‘અઞ્ઞા દેવિયો સુવણ્ણબિમ્બસદિસે પુત્તે વિજાયન્તિ, અગ્ગમહેસી મંસપેસિન્તિ રઞ્ઞો પુરતો મમ અવણ્ણો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા તેન અવણ્ણભયેન તં મંસપેસિં એકસ્મિં ભાજને પક્ખિપિત્વા અઞ્ઞેન પટિકુજ્જિત્વા રાજમુદ્દિકાય લઞ્છેત્વા ગઙ્ગાય સોતે પક્ખિપાપેસિ. મનુસ્સેહિ છડ્ડિતમત્તે દેવતા આરક્ખં સંવિદહિંસુ. સુવણ્ણપટ્ટિકઞ્ચેત્થ જાતિહિઙ્ગુલકેન ‘‘બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા પજા’’તિ લિખિત્વા બન્ધિંસુ. તતો તં ભાજનં ઊમિભયાદીહિ અનુપદ્દુતં ગઙ્ગાય સોતેન પાયાસિ.

તેન ચ સમયેન અઞ્ઞતરો તાપસો ગોપાલકુલં નિસ્સાય ગઙ્ગાય તીરે વસતિ. સો પાતોવગઙ્ગં ઓતિણ્ણો તં ભાજનં આગચ્છન્તં દિસ્વા પંસુકૂલસઞ્ઞાય અગ્ગહેસિ. તતો તત્થ તં અક્ખરપટ્ટિકં રાજમુદ્દિકાલઞ્છનઞ્ચ દિસ્વા મુઞ્ચિત્વા તં મંસપેસિં અદ્દસ. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સિયા ગબ્ભો, તથા હિસ્સ દુગ્ગન્ધપૂતિભાવો નત્થી’’તિ તં અસ્સમં નેત્વા સુદ્ધે ઓકાસે ઠપેસિ. અથ અડ્ઢમાસચ્ચયેન દ્વે મંસપેસિયો અહેસું. તાપસો દિસ્વા સાધુકતરં ઠપેસિ. તતો પુન અદ્ધમાસચ્ચયેન એકમેકિસ્સા પેસિયા હત્થપાદસીસાનમત્થાય પઞ્ચ પઞ્ચ પિળકા ઉટ્ઠહિંસુ. અથ તતો અદ્ધમાસચ્ચયેન એકા મંસપેસિ સુવણ્ણબિમ્બસદિસો દારકો; એકા દારિકા અહોસિ. તેસુ તાપસસ્સ પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ, અઙ્ગુટ્ઠતો ચસ્સ ખીરં નિબ્બત્તિ, તતો પભુતિ ચ ખીરભત્તં લભતિ. સો ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ખીરં દારકાનં મુખે આસિઞ્ચતિ. તેસં યં યં ઉદરં પવિસતિ, તં સબ્બં મણિભાજનગતં વિય દિસ્સતિ. એવં નિચ્છવી અહેસું. અપરે પન આહુ – ‘‘સિબ્બિત્વા ઠપિતા વિય નેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં લીના છવિ અહોસી’’તિ. એવં તે નિચ્છવિતાય વા લીનચ્છવિતાય વા લિચ્છવીતિ પઞ્ઞાયિંસુ.

તાપસો દારકે પોસેન્તો ઉસ્સૂરે ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ, અતિદિવા પટિક્કમતિ. તસ્સ તં બ્યાપારં ઞત્વા ગોપાલકા આહંસુ – ‘‘ભન્તે, પબ્બજિતાનં દારકપોસનં પલિબોધો, અમ્હાકં દારકે દેથ, મયં પોસેસ્સામ, તુમ્હે અત્તનો કમ્મં કરોથા’’તિ. તાપસો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિ. ગોપાલકા દુતિયદિવસે મગ્ગં સમં કત્વા, પુપ્ફેહિ ઓકિરિત્વા; ધજપટાકા ઉસ્સાપેત્વા તૂરિયેહિ વજ્જમાનેહિ અસ્સમં આગતા. તાપસો ‘‘મહાપુઞ્ઞા દારકા, અપ્પમાદેન વડ્ઢેથ, વડ્ઢેત્વા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં આવાહવિવાહં કરોથ, પઞ્ચગોરસેન રાજાનં તોસેત્વા ભૂમિભાગં ગહેત્વા નગરં માપેથ, તત્ર કુમારં અભિસિઞ્ચથા’’તિ વત્વા દારકે અદાસિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા દારકે નેત્વા પોસેસું.

દારકા વડ્ઢિમન્વાય કીળન્તા વિવાદટ્ઠાનેસુ અઞ્ઞે ગોપાલદારકે હત્થેનપિ પાદેનપિ પહરન્તિ, તે રોદન્તિ. ‘‘કિસ્સ રોદથા’’તિ ચ માતાપિતૂહિ વુત્તા ‘‘ઇમે નિમ્માતાપિતિકા તાપસપોસિતા અમ્હે અતીવ પહરન્તી’’તિ વદન્તિ. તતો તેસં માતાપિતરો ‘‘ઇમે દારકા અઞ્ઞે દારકે વિહેઠેન્તિ દુક્ખાપેન્તિ, ન ઇમે સઙ્ગહેતબ્બા, વજ્જેતબ્બા ઇમે’’તિ આહંસુ. તતો પભુતિ કિર સો પદેસો ‘‘વજ્જી’’તિ વુચ્ચતિ યોજનસતં પરિમાણેન. અથ તં પદેસં ગોપાલકા રાજાનં તોસેત્વા અગ્ગહેસું. તત્થેવ નગરં માપેત્વા સોળસવસ્સુદ્દેસિકં કુમારં અભિસિઞ્ચિત્વા રાજાનં અકંસુ. તાય ચસ્સ દારિકાય સદ્ધિં વારેય્યં કત્વા કતિકં અકંસુ – ‘‘ન બાહિરતો દારિકા આનેતબ્બા, ઇતો દારિકા ન કસ્સચિ દાતબ્બા’’તિ. તેસં પઠમસંવાસેન દ્વે દારકા જાતા ધીતા ચ પુત્તો ચ, એવં સોળસક્ખત્તું દ્વે દ્વે જાતા. તતો તેસં દારકાનં યથાક્કમં વડ્ઢન્તાનં આરામુય્યાનનિવાસનટ્ઠાનપરિવારસમ્પત્તિં ગહેતું અપ્પહોન્તં તં નગરં તિક્ખત્તું ગાવુતન્તરેન ગાવુતન્તરેન પાકારેન પરિક્ખિપિંસુ. તસ્સ પુનપ્પુનં વિસાલીકતત્તા વેસાલીત્વેવ નામં જાતં. ઇદં વેસાલીવત્થુ.

અયં પન વેસાલી ભગવતો ઉપ્પન્નકાલે ઇદ્ધા વેપુલ્લપ્પત્તા અહોસિ. તત્થ હિ રાજૂનંયેવ સત્ત સહસ્સાનિ સત્ત ચ સતાનિ સત્ત ચ રાજાનો અહેસું, તથા યુવરાજસેનાપતિભણ્ડાગારિકપ્પભુતીનં. યથાહ –

‘‘તેન ખો પન સમયેન વેસાલી ઇદ્ધા ચેવ હોતિ ફીતા ચ બહુજના આકિણ્ણમનુસ્સા સુભિક્ખા ચ, સત્ત ચ પાસાદસહસ્સાનિ, સત્ત ચ પાસાદસતાનિ, સત્ત ચ પાસાદા, સત્ત ચ કૂટાગારસહસ્સાનિ, સત્ત ચ કૂટાગારસતાનિ, સત્ત ચ કૂટાગારાનિ, સત્ત ચ આરામસહસ્સાનિ, સત્ત ચ આરામસતાનિ, સત્ત ચ આરામા, સત્ત ચ પોક્ખરણિસહસ્સાનિ, સત્ત ચ પોક્ખરણિસતાનિ, સત્ત ચ પોક્ખરણિયો’’તિ (મહાવ. ૩૨૬).

સા અપરેન સમયેન દુબ્ભિક્ખા અહોસિ દુબ્બુટ્ઠિકા દુસ્સસ્સા. પઠમં દુગ્ગતમનુસ્સા મરન્તિ, તે બહિદ્ધા છડ્ડેન્તિ. મતમનુસ્સાનં કુણપગન્ધેન અમનુસ્સા નગરં પવિસિંસુ. તતો બહુતરા મીયન્તિ, તાય પટિકૂલતાય ચ સત્તાનં અહિવાતકરોગો ઉપ્પજ્જિ. ઇતિ તીહિ દુબ્ભિક્ખઅમનુસ્સરોગભયેહિ ઉપદ્દુતાય વેસાલિયા નગરવાસિનો ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનમાહંસુ – ‘‘મહારાજ, ઇમસ્મિં નગરે તિવિધં ભયમુપ્પન્નં, ઇતો પુબ્બે યાવ સત્તમા રાજકુલપરિવટ્ટા એવરૂપં અનુપ્પન્નપુબ્બં, તુમ્હાકં મઞ્ઞે અધમ્મિકત્તેન એતરહિ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. રાજા સબ્બે સન્થાગારે સન્નિપાતાપેત્વા, ‘‘મય્હં અધમ્મિકભાવં વિચિનથા’’તિ આહ. તે સબ્બં પવેણિં વિચિનન્તા ન કિઞ્ચિ અદ્દસંસુ.

તતો રઞ્ઞો દોસં અદિસ્વા ‘‘ઇદં ભયં અમ્હાકં કથં વૂપસમેય્યા’’તિ ચિન્તેસું. તત્થ એકચ્ચે છ સત્થારો અપદિસિંસુ – ‘‘એતેહિ ઓક્કન્તમત્તે વૂપસમિસ્સતી’’તિ. એકચ્ચે આહંસુ – ‘‘બુદ્ધો કિર લોકે ઉપ્પન્નો, સો ભગવા સબ્બસત્તહિતાય ધમ્મં દેસેતિ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો, તેન ઓક્કન્તમત્તે સબ્બભયાનિ વૂપસમેય્યુ’’ન્તિ. તેન તે અત્તમના હુત્વા ‘‘કહં પન સો ભગવા એતરહિ વિહરતિ, અમ્હેહિ વા પેસિતે આગચ્છેય્યા’’તિ આહંસુ. અથાપરે આહંસુ – ‘‘બુદ્ધા નામ અનુકમ્પકા, કિસ્સ નાગચ્છેય્યું, સો પન ભગવા એતરહિ રાજગહે વિહરતિ, રાજા ચ બિમ્બિસારો તં ઉપટ્ઠહતિ, કદાચિ સો આગન્તું ન દદેય્યા’’તિ. ‘‘તેન હિ રાજાનં સઞ્ઞાપેત્વા આનેસ્સામા’’તિ દ્વે લિચ્છવિરાજાનો મહતા બલકાયેન પહૂતં પણ્ણાકારં દત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં પેસેસું – ‘‘બિમ્બિસારં સઞ્ઞાપેત્વા ભગવન્તં આનેથા’’તિ. તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો પણ્ણાકારં દત્વા તં પવત્તિં નિવેદેત્વા ‘‘મહારાજ, ભગવન્તં અમ્હાકં નગરં પેસેહી’’તિ આહંસુ. રાજા ન સમ્પટિચ્છિ – ‘‘તુમ્હે એવ જાનાથા’’તિ આહ. તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એવમાહંસુ – ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં નગરે તીણિ ભયાનિ ઉપ્પન્નાનિ. સચે ભગવા આગચ્છેય્ય, સોત્થિ નો ભવેય્યા’’તિ. ભગવા આવજ્જેત્વા ‘‘વેસાલિયં રતનસુત્તે વુત્તે સા રક્ખા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળાનિ ફરિસ્સતિ, સુત્તપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ અધિવાસેસિ. અથ રાજા બિમ્બિસારો ભગવતો અધિવાસનં સુત્વા ‘‘ભગવતા વેસાલિગમનં અધિવાસિત’’ન્તિ નગરે ઘોસનં કારાપેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘કિં, ભન્તે, સમ્પટિચ્છિત્થ વેસાલિગમન’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, આગમેથ, યાવ મગ્ગં પટિયાદેમી’’તિ.

અથ ખો રાજા બિમ્બિસારો રાજગહસ્સ ચ ગઙ્ગાય ચ અન્તરા પઞ્ચયોજનં ભૂમિં સમં કત્વા, યોજને યોજને વિહારં માપેત્વા, ભગવતો ગમનકાલં પટિવેદેસિ. ભગવા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ પરિવુતો પાયાસિ. રાજા પઞ્ચયોજનં મગ્ગં પઞ્ચવણ્ણેહિ પુપ્ફેહિ જાણુમત્તં ઓકિરાપેત્વા ધજપટાકાપુણ્ણઘટકદલિઆદીનિ ઉસ્સાપેત્વા ભગવતો દ્વે સેતચ્છત્તાનિ, એકેકસ્સ ચ ભિક્ખુસ્સ એકમેકં ઉક્ખિપાપેત્વા સદ્ધિં અત્તનો પરિવારેન પુપ્ફગન્ધાદીહિ પૂજં કરોન્તો એકેકસ્મિં વિહારે ભગવન્તં વસાપેત્વા મહાદાનાનિ દત્વા પઞ્ચહિ દિવસેહિ ગઙ્ગાતીરં નેસિ. તત્થ સબ્બાલઙ્કારેહિ નાવં અલઙ્કરોન્તો વેસાલિકાનં સાસનં પેસેસિ – ‘‘આગતો ભગવા, મગ્ગં પટિયાદેત્વા સબ્બે ભગવતો પચ્ચુગ્ગમનં કરોથા’’તિ. તે ‘‘દિગુણં પૂજં કરિસ્સામા’’તિ વેસાલિયા ચ ગઙ્ગાય ચ અન્તરા તિયોજનં ભૂમિં સમં કત્વા ભગવતો ચત્તારિ, એકેકસ્સ ચ ભિક્ખુનો દ્વે દ્વે સેતચ્છત્તાનિ સજ્જેત્વા પૂજં કુરુમાના ગઙ્ગાતીરે આગન્ત્વા અટ્ઠંસુ.

બિમ્બિસારો દ્વે નાવાયો સઙ્ઘાટેત્વા, મણ્ડપં કત્વા, પુપ્ફદામાદીહિ અલઙ્કરિત્વા તત્થ સબ્બરતનમયં બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેસિ. ભગવા તસ્મિં નિસીદિ. પઞ્ચસતા ભિક્ખૂપિ નાવં અભિરુહિત્વા યથાનુરૂપં નિસીદિંસુ. રાજા ભગવન્તં અનુગચ્છન્તો ગલપ્પમાણં ઉદકં ઓરોહિત્વા ‘‘યાવ, ભન્તે, ભગવા આગચ્છતિ, તાવાહં ઇધેવ ગઙ્ગાતીરે વસિસ્સામી’’તિ વત્વા નિવત્તો. ઉપરિ દેવતા યાવ અકનિટ્ઠભવના પૂજમકંસુ, હેટ્ઠા ગઙ્ગાનિવાસિનો કમ્બલસ્સતરાદયો નાગા પૂજમકંસુ. એવં મહતિયા પૂજાય ભગવા યોજનમત્તં અદ્ધાનં ગઙ્ગાય ગન્ત્વા વેસાલિકાનં સીમન્તરં પવિટ્ઠો.

તતો લિચ્છવિરાજાનો તેન બિમ્બિસારેન કતપૂજાય દિગુણં કરોન્તા ગલપ્પમાણે ઉદકે ભગવન્તં પચ્ચુગ્ગચ્છિંસુ. તેનેવ ખણેન તેન મુહુત્તેન વિજ્જુપ્પભાવિનદ્ધન્ધકારવિસટકૂટો ગળગળાયન્તો ચતૂસુ દિસાસુ મહામેઘો વુટ્ઠાસિ. અથ ભગવતા પઠમપાદે ગઙ્ગાતીરે નિક્ખિત્તમત્તે પોક્ખરવસ્સં વસ્સિ. યે તેમેતુકામા, તે એવ તેમેન્તિ, અતેમેતુકામા ન તેમેન્તિ. સબ્બત્થ જાણુમત્તં ઊરુમત્તં કટિમત્તં ગલપ્પમાણં ઉદકં વહતિ, સબ્બકુણપાનિ ઉદકેન ગઙ્ગં પવેસિતાનિ પરિસુદ્ધો ભૂમિભાગો અહોસિ.

લિચ્છવિરાજાનો ભગવન્તં અન્તરા યોજને યોજને વાસાપેત્વા મહાદાનાનિ દત્વા તીહિ દિવસેહિ દિગુણં પૂજં કરોન્તા વેસાલિં નયિંસુ. વેસાલિં સમ્પત્તે ભગવતિ સક્કો દેવાનમિન્દો દેવસઙ્ઘપુરક્ખતો આગચ્છિ, મહેસક્ખાનં દેવાનં સન્નિપાતેન અમનુસ્સા યેભુય્યેન પલાયિંસુ. ભગવા નગરદ્વારે ઠત્વા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘ઇમં આનન્દ, રતનસુત્તં ઉગ્ગહેત્વા બલિકમ્મૂપકરણાનિ ગહેત્વા લિચ્છવિકુમારેહિ સદ્ધિં વેસાલિયા તીસુ પાકારન્તરેસુ વિચરન્તો પરિત્તં કરોહી’’તિ રતનસુત્તં અભાસિ. એવં ‘‘કેન પનેતં સુત્તં, કદા, કત્થ, કસ્મા ચ વુત્ત’’ન્તિ એતેસં પઞ્હાનં વિસ્સજ્જના વિત્થારેન વેસાલિવત્થુતો પભુતિ પોરાણેહિ વણ્ણિયતિ.

એવં ભગવતો વેસાલિં અનુપ્પત્તદિવસેયેવ વેસાલિનગરદ્વારે તેસં ઉપદ્દવાનં પટિઘાતત્થાય વુત્તમિદં રતનસુત્તં ઉગ્ગહેત્વા આયસ્મા આનન્દો પરિત્તત્થાય ભાસમાનો ભગવતો પત્તેન ઉદકં આદાય સબ્બનગરં અબ્ભુક્કિરન્તો અનુવિચરિ. ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ વુત્તમત્તેયેવ ચ થેરેન યે પુબ્બે અપલાતા સઙ્કારકૂટભિત્તિપ્પદેસાદિનિસ્સિતા અમનુસ્સા, તે ચતૂહિ દ્વારેહિ પલાયિંસુ, દ્વારાનિ અનોકાસાનિ અહેસું. તતો એકચ્ચે દ્વારેસુ ઓકાસં અલભમાના પાકારં ભિન્દિત્વા પલાતા. અમનુસ્સેસુ ગતમત્તેસુ મનુસ્સાનં ગત્તેસુ રોગો વૂપસન્તો, તે નિક્ખમિત્વા સબ્બગન્ધપુપ્ફાદીહિ થેરં પૂજેસું. મહાજનો નગરમજ્ઝે સન્થાગારં સબ્બગન્ધેહિ લિમ્પિત્વા વિતાનં કત્વા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા તત્થ બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા ભગવન્તં આનેસિ.

ભગવા સન્થાગારં પવિસિત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો રાજાનો મનુસ્સા ચ પતિરૂપે ઓકાસે નિસીદિંસુ. સક્કોપિ દેવાનમિન્દો દ્વીસુ દેવલોકેસુ દેવપરિસાય સદ્ધિં ઉપનિસીદિ અઞ્ઞે ચ દેવા. આનન્દત્થેરોપિ સબ્બં વેસાલિં અનુવિચરન્તો આરક્ખં કત્વા વેસાલિનગરવાસીહિ સદ્ધિં આગન્ત્વા એકમન્તં નિસીદિ. તત્થ ભગવા સબ્બેસં તદેવ રતનસુત્તં અભાસીતિ.

૨૨૪. તત્થ યાનીધ ભૂતાનીતિ પઠમગાથાયં યાનીતિ યાદિસાનિ અપ્પેસક્ખાનિ વા મહેસક્ખાનિ વા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પદેસે, તસ્મિં ખણે સન્નિપતિતટ્ઠાનં સન્ધાયાહ. ભૂતાનીતિ કિઞ્ચાપિ ભૂતસદ્દો ‘‘ભૂતસ્મિં પાચિત્તિય’’ન્તિ એવમાદીસુ (પાચિ. ૬૯) વિજ્જમાને, ‘‘ભૂતમિદન્તિ, ભિક્ખવે, સમનુપસ્સથા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૦૧) ખન્ધપઞ્ચકે, ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખુ, મહાભૂતા હેતૂ’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૬) ચતુબ્બિધે પથવીધાત્વાદિરૂપે, ‘‘યો ચ કાલઘસો ભૂતો’’તિ એવમાદીસુ (જા. ૧.૨.૧૯૦) ખીણાસવે, ‘‘સબ્બેવ નિક્ખિપિસ્સન્તિ, ભૂતા લોકે સમુસ્સય’’ન્તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૨૦) સબ્બસત્તે, ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિ એવમાદીસુ (પાચિ. ૯૦) રુક્ખાદિકે, ‘‘ભૂતં ભૂતતો સઞ્જાનાતી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩) ચાતુમહારાજિકાનં હેટ્ઠા સત્તનિકાયં ઉપાદાય વત્તતિ. ઇધ પન અવિસેસતો અમનુસ્સેસુ દટ્ઠબ્બો.

સમાગતાનીતિ સન્નિપતિતાનિ. ભુમ્માનીતિ ભૂમિયં નિબ્બત્તાનિ. વાતિ વિકપ્પને. તેન યાનીધ ભુમ્માનિ વા ભૂતાનિ સમાગતાનીતિ ઇમમેકં વિકપ્પં કત્વા પુન દુતિયં વિકપ્પં કાતું ‘‘યાનિ વા અન્તલિક્ખે’’તિ આહ. અન્તલિક્ખે વા યાનિ ભૂતાનિ નિબ્બત્તાનિ, તાનિ સબ્બાનિ ઇધ સમાગતાનીતિ અત્થો. એત્થ ચ યામતો યાવ અકનિટ્ઠં, તાવ નિબ્બત્તાનિ ભૂતાનિ આકાસે પાતુભૂતવિમાનેસુ નિબ્બત્તત્તા ‘‘અન્તલિક્ખે ભૂતાની’’તિ વેદિતબ્બાનિ. તતો હેટ્ઠા સિનેરુતો પભુતિ યાવ ભૂમિયં રુક્ખલતાદીસુ અધિવત્થાનિ પથવિયઞ્ચ નિબ્બત્તાનિ ભૂતાનિ, તાનિ સબ્બાનિ ભૂમિયં ભૂમિપટિબદ્ધેસુ ચ રુક્ખલતાપબ્બતાદીસુ નિબ્બત્તત્તા ‘‘ભુમ્માનિ ભૂતાની’’તિ વેદિતબ્બાનિ.

એવં ભગવા સબ્બાનેવ અમનુસ્સભૂતાનિ ‘‘ભુમ્માનિ વા યાનિ વ અન્તલિક્ખે’’તિ દ્વીહિ પદેહિ વિકપ્પેત્વા પુન એકેન પદેન પરિગ્ગહેત્વા ‘‘સબ્બેવ ભૂતા સુમના ભવન્તૂ’’તિ આહ. સબ્બેતિ અનવસેસા. એવાતિ અવધારણે, એકમ્પિ અનપનેત્વાતિ અધિપ્પાયો. ભૂતાતિ અમનુસ્સા. સુમના ભવન્તૂતિ સુખિતમના, પીતિસોમનસ્સજાતા ભવન્તૂતિ અત્થો. અથોપીતિ કિચ્ચન્તરસન્નિયોજનત્થં વાક્યોપાદાને નિપાતદ્વયં. સક્કચ્ચ સુણન્તુ ભાસિતન્તિ અટ્ઠિં કત્વા, મનસિ કત્વા, સબ્બચેતસો સમન્નાહરિત્વા દિબ્બસમ્પત્તિલોકુત્તરસુખાવહં મમ દેસનં સુણન્તુ.

એવમેત્થ ભગવા ‘‘યાનીધ ભૂતાનિ સમાગતાની’’તિ અનિયમિતવચનેન ભૂતાનિ પરિગ્ગહેત્વા પુન ‘‘ભુમ્માનિ વા યાનિ વ અન્તલિક્ખે’’તિ દ્વિધા વિકપ્પેત્વા તતો ‘‘સબ્બેવ ભૂતા’’તિ પુન એકજ્ઝં કત્વા ‘‘સુમના ભવન્તૂ’’તિ ઇમિના વચનેન આસયસમ્પત્તિયં નિયોજેન્તો ‘‘સક્કચ્ચ સુણન્તુ ભાસિત’’ન્તિ પયોગસમ્પત્તિયં, તથા યોનિસોમનસિકારસમ્પત્તિયં પરતોઘોસસમ્પત્તિયઞ્ચ, તથા અત્તસમ્માપણિધિસપ્પુરિસૂપનિસ્સયસમ્પત્તીસુ સમાધિપઞ્ઞાહેતુસમ્પત્તીસુ ચ નિયોજેન્તો ગાથં સમાપેસિ.

૨૨૫. તસ્મા હિ ભૂતાતિ દુતિયગાથા. તત્થ તસ્માતિ કારણવચનં. ભૂતાતિ આમન્તનવચનં. નિસામેથાતિ સુણાથ. સબ્બેતિ અનવસેસા. કિં વુત્તં હોતિ? યસ્મા તુમ્હે દિબ્બટ્ઠાનાનિ તત્થ ઉપભોગસમ્પદઞ્ચ પહાય ધમ્મસ્સવનત્થં ઇધ સમાગતા, ન નટનચ્ચનાદિદસ્સનત્થં, તસ્મા હિ ભૂતા નિસામેથ સબ્બેતિ. અથ વા ‘‘સુમના ભવન્તુ સક્કચ્ચ સુણન્તૂ’’તિ વચનેન તેસં સુમનભાવં સક્કચ્ચં સોતુકમ્યતઞ્ચ દિસ્વા આહ – યસ્મા તુમ્હે સુમનભાવેન અત્તસમ્માપણિધિયોનિસોમનસિકારાસયસુદ્ધીહિ સક્કચ્ચં સોતુકમ્યતાય સપ્પુરિસૂપનિસ્સયપરતોઘોસપદટ્ઠાનતો પયોગસુદ્ધીહિ ચ યુત્તા, તસ્મા હિ ભૂતા નિસામેથ સબ્બેતિ. અથ વા યં પુરિમગાથાય અન્તે ‘‘ભાસિત’’ન્તિ વુત્તં, તં કારણભાવેન અપદિસન્તો આહ – ‘‘યસ્મા મમ ભાસિતં નામ અતિદુલ્લભં અટ્ઠક્ખણપરિવજ્જિતસ્સ ખણસ્સ દુલ્લભત્તા, અનેકાનિસંસઞ્ચ પઞ્ઞાકરુણાગુણેન પવત્તત્તા, તઞ્ચાહં વત્તુકામો ‘સુણન્તુ ભાસિત’ન્તિ અવોચં. તસ્મા હિ ભૂતા નિસામેથ સબ્બે’’તિ ઇદં ઇમિના ગાથાપદેન વુત્તં હોતિ.

એવમેતં કારણં નિરોપેન્તો અત્તનો ભાસિતનિસામને નિયોજેત્વા નિસામેતબ્બં વત્તુમારદ્ધો ‘‘મેત્તં કરોથ માનુસિયા પજાયા’’તિ. તસ્સત્થો – યાયં તીહિ ઉપદ્દવેહિ ઉપદ્દુતા માનુસી પજા, તસ્સા માનુસિયા પજાય મિત્તભાવં હિતજ્ઝાસયતં પચ્ચુપટ્ઠાપેથાતિ. કેચિ પન ‘‘માનુસિયં પજ’’ન્તિ પઠન્તિ, તં ભુમ્મત્થાસમ્ભવા ન યુજ્જતિ. યમ્પિ ચઞ્ઞે અત્થં વણ્ણયન્તિ, સોપિ ન યુજ્જતિ. અધિપ્પાયો પનેત્થ – નાહં બુદ્ધોતિ ઇસ્સરિયબલેન વદામિ, અપિચ પન તુમ્હાકઞ્ચ ઇમિસ્સા ચ માનુસિયા પજાય હિતત્થં વદામિ – ‘‘મેત્તં કરોથ માનુસિયા પજાયા’’તિ. એત્થ ચ –

‘‘યે સત્તસણ્ડં પથવિં વિજેત્વા, રાજિસયો યજમાના અનુપરિયગા;

અસ્સમેધં પુરિસમેધં, સમ્માપાસં વાજપેય્યં નિરગ્ગળં.

‘‘મેત્તસ્સ ચિત્તસ્સ સુભાવિતસ્સ, કલમ્પિ તે નાનુભવન્તિ સોળસિં.

‘‘એકમ્પિ ચે પાણમદુટ્ઠચિત્તો, મેત્તાયતિ કુસલી તેન હોતિ;

સબ્બે ચ પાણે મનસાનુકમ્પી, પહૂતમરિયો પકરોતિ પુઞ્ઞ’’ન્તિ. (અ. નિ. ૮.૧) –

એવમાદીનં સુત્તાનં એકાદસાનિસંસાનઞ્ચ વસેન યે મેત્તં કરોન્તિ, તેસં મેત્તા હિતાતિ વેદિતબ્બા.

‘‘દેવતાનુકમ્પિતો પોસો, સદા ભદ્રાનિ પસ્સતી’’તિ. (દી. નિ. ૨.૧૫૩; ઉદા. ૭૬; મહાવ. ૨૮૬) –

એવમાદીનં વસેન યેસુ કરીયતિ, તેસમ્પિ હિતાતિ વેદિતબ્બા.

એવં ઉભયેસમ્પિ હિતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘મેત્તં કરોથ માનુસિયા પજાયા’’તિ વત્વા ઇદાનિ ઉપકારમ્પિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દિવા ચ રત્તો ચ હરન્તિ યે બલિં, તસ્મા હિ ને રક્ખથ અપ્પમત્તા’’તિ. તસ્સત્થો – યે મનુસ્સા ચિત્તકમ્મકટ્ઠકમ્માદીહિપિ દેવતા કત્વા ચેતિયરુક્ખાદીનિ ચ ઉપસઙ્કમિત્વા દેવતા ઉદ્દિસ્સ દિવા બલિં કરોન્તિ, કાળપક્ખાદીસુ ચ રત્તિં બલિં કરોન્તિ. સલાકભત્તાદીનિ વા દત્વા આરક્ખદેવતા ઉપાદાય યાવ બ્રહ્મદેવતાનં પત્તિદાનનિય્યાતનેન દિવા બલિં કરોન્તિ, છત્તારોપનદીપમાલા સબ્બરત્તિકધમ્મસ્સવનાદીનિ કારાપેત્વા પત્તિદાનનિય્યાતનેન ચ રત્તિં બલિં કરોન્તિ, તે કથં ન રક્ખિતબ્બા. યતો એવં દિવા ચ રત્તો ચ તુમ્હે ઉદ્દિસ્સ કરોન્તિ યે બલિં, તસ્મા હિ ને રક્ખથ. તસ્મા બલિકમ્મકારણાપિ તે મનુસ્સે રક્ખથ ગોપયથ, અહિતં તેસં અપનેથ, હિતં ઉપનેથ અપ્પમત્તા હુત્વા તં કતઞ્ઞુભાવં હદયે કત્વા નિચ્ચમનુસ્સરન્તાતિ.

૨૨૬. એવં દેવતાસુ મનુસ્સાનં ઉપકારકભાવં દસ્સેત્વા તેસં ઉપદ્દવવૂપસમનત્થં બુદ્ધાદિગુણપ્પકાસનેન ચ દેવમનુસ્સાનં ધમ્મસ્સવનત્થં ‘‘યંકિઞ્ચિ વિત્ત’’ન્તિઆદિના નયેન સચ્ચવચનં પયુજ્જિતુમારદ્ધો. તત્થ યંકિઞ્ચીતિ અનિયમિતવસેન અનવસેસં પરિયાદિયતિ યંકિઞ્ચિ તત્થ તત્થ વોહારૂપગં. વિત્તન્તિ ધનં. તઞ્હિ વિત્તિં જનેતીતિ વિત્તં. ઇધ વાતિ મનુસ્સલોકં નિદ્દિસતિ, હુરં વાતિ તતો પરં અવસેસલોકં. તેન ચ ઠપેત્વા મનુસ્સે સબ્બલોકગ્ગહણે પત્તે ‘‘સગ્ગેસુ વા’’તિ પરતો વુત્તત્તા ઠપેત્વા મનુસ્સે ચ સગ્ગે ચ અવસેસાનં નાગસુપણ્ણાદીનં ગહણં વેદિતબ્બં. એવં ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ યં મનુસ્સાનં વોહારૂપગં અલઙ્કારપરિભોગૂપગઞ્ચ જાતરૂપરજતમુત્તામણિવેળુરિયપવાળલોહિતઙ્કમસારગલ્લાદિકં, યઞ્ચ મુત્તામણિવાલુકત્થતાય ભૂમિયા રતનમયવિમાનેસુ અનેકયોજનસતવિત્થતેસુ ભવનેસુ ઉપ્પન્નાનં નાગસુપણ્ણાદીનં વિત્તં, તં નિદ્દિટ્ઠં હોતિ.

સગ્ગેસુ વાતિ કામાવચરરૂપાવચરદેવલોકેસુ. તે હિ સોભનેન કમ્મેન અજીયન્તિ ગમ્મન્તીતિ સગ્ગા, સુટ્ઠુ વા અગ્ગાતિપિ સગ્ગા. યન્તિ યં સસ્સામિકં વા અસ્સામિકં વા. રતનન્તિ રતિં નયતિ, વહતિ, જનયતિ, વડ્ઢેતીતિ રતનં, યંકિઞ્ચિ ચિત્તીકતં મહગ્ઘં અતુલં દુલ્લભદસ્સનં અનોમસત્તપરિભોગઞ્ચ, તસ્સેતં અધિવચનં. યથાહ –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ.

પણીતન્તિ ઉત્તમં, સેટ્ઠં, અતપ્પકં. એવં ઇમિના ગાથાપદેન યં સગ્ગેસુ અનેકયોજનસતપ્પમાણસબ્બરતનમયવિમાનેસુ સુધમ્મવેજયન્તપ્પભુતીસુ સસ્સામિકં, યઞ્ચ બુદ્ધુપ્પાદવિરહેન અપાયમેવ પરિપૂરેન્તેસુ સત્તેસુ સુઞ્ઞવિમાનપટિબદ્ધં અસ્સામિકં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ પથવીમહાસમુદ્દહિમવન્તાદિનિસ્સિતં અસ્સામિકં રતનં, તં નિદ્દિટ્ઠં હોતિ.

ન નો સમં અત્થિ તથાગતેનાતિ ન-ઇતિ પટિસેધે, નો-ઇતિ અવધારણે. સમન્તિ તુલ્યં. અત્થીતિ વિજ્જતિ. તથાગતેનાતિ બુદ્ધેન. કિં વુત્તં હોતિ? યં એતં વિત્તઞ્ચ રતનઞ્ચ પકાસિતં, એત્થ એકમ્પિ બુદ્ધરતનેન સદિસં રતનં નેવત્થિ. યમ્પિ હિ તં ચિત્તીકતટ્ઠેન રતનં, સેય્યથિદં – રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ચક્કરતનં મણિરતનઞ્ચ, યમ્હિ ઉપ્પન્ને મહાજનો ન અઞ્ઞત્થ ચિત્તીકારં કરોતિ, ન કોચિ પુપ્ફગન્ધાદીનિ ગહેત્વા યક્ખટ્ઠાનં વા ભૂતટ્ઠાનં વા ગચ્છતિ, સબ્બોપિ જનો ચક્કરતનમણિરતનમેવ ચિત્તિં કરોતિ પૂજેતિ, તં તં વરં પત્થેતિ, પત્થિતપત્થિતઞ્ચસ્સ એકચ્ચં સમિજ્ઝતિ, તમ્પિ રતનં બુદ્ધરતનેન સમં નત્થિ. યદિ હિ ચિત્તીકતટ્ઠેન રતનં, તથાગતોવ રતનં. તથાગતે હિ ઉપ્પન્ને યે કેચિ મહેસક્ખા દેવમનુસ્સા, ન તે અઞ્ઞત્ર ચિત્તીકારં કરોન્તિ, ન કઞ્ચિ અઞ્ઞં પૂજેન્તિ. તથા હિ બ્રહ્મા સહમ્પતિ સિનેરુમત્તેન રતનદામેન તથાગતં પૂજેસિ, યથાબલઞ્ચ અઞ્ઞે દેવા મનુસ્સા ચ બિમ્બિસારકોસલરાજઅનાથપિણ્ડિકાદયો. પરિનિબ્બુતમ્પિ ચ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ છન્નવુતિકોટિધનં વિસ્સજ્જેત્વા અસોકમહારાજા સકલજમ્બુદીપે ચતુરાસીતિ વિહારસહસ્સાનિ પતિટ્ઠાપેસિ, કો પન વાદો અઞ્ઞેસં ચિત્તીકારાનં. અપિચ કસ્સઞ્ઞસ્સ પરિનિબ્બુતસ્સાપિ જાતિબોધિધમ્મચક્કપ્પવત્તનપરિનિબ્બાનટ્ઠાનાનિ પટિમાચેતિયાદીનિ વા ઉદ્દિસ્સ એવં ચિત્તીકારગરુકારો વત્તતિ યથા ભગવતો. એવં ચિત્તીકતટ્ઠેનાપિ તથાગતસમં રતનં નત્થિ.

તથા યમ્પિ તં મહગ્ઘટ્ઠેન રતનં, સેય્યથિદં – કાસિકં વત્થં. યથાહ – ‘‘જિણ્ણમ્પિ, ભિક્ખવે, કાસિકં વત્થં વણ્ણવન્તઞ્ચેવ હોતિ સુખસમ્ફસ્સઞ્ચ મહગ્ઘઞ્ચા’’તિ, તમ્પિ બુદ્ધરતનેન સમં નત્થિ. યદિ હિ મહગ્ઘટ્ઠેન રતનં, તથાગતોવ રતનં. તથાગતો હિ યેસં પંસુકમ્પિ પટિગ્ગણ્હાતિ, તેસં તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં, સેય્યથાપિ અસોકસ્સ રઞ્ઞો. ઇદમસ્સ મહગ્ઘતાય. એવં મહગ્ઘતાવચને ચેત્થ દોસાભાવસાધકં ઇદં તાવ સુત્તપદં વેદિતબ્બં –

‘‘યેસં ખો પન સો પટિગ્ગણ્હાતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપ્પચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં, તેસં તં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસં. ઇદમસ્સ મહગ્ઘતાય વદામિ. સેય્યથાપિ તં, ભિક્ખવે, કાસિકં વત્થં મહગ્ઘં, તથૂપમાહં, ભિક્ખવે, ઇમં પુગ્ગલં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૦૦).

એવં મહગ્ઘટ્ઠેનાપિ તથાગતસમં રતનં નત્થિ.

તથા યમ્પિ તં અતુલટ્ઠેન રતનં. સેય્યથિદં – રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ચક્કરતનં ઉપ્પજ્જતિ ઇન્દનીલમણિમયનાભિ સત્તરતનમયસહસ્સારં પવાળમયનેમિ, રત્તસુવણ્ણમયસન્ધિ, યસ્સ દસન્નં દસન્નં અરાનં ઉપરિ એકં મુણ્ડારં હોતિ વાતં ગહેત્વા સદ્દકરણત્થં, યેન કતો સદ્દો સુકુસલપ્પતાળિતપઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસદ્દો વિય હોતિ. યસ્સ નાભિયા ઉભોસુ પસ્સેસુ દ્વે સીહમુખાનિ હોન્તિ, અબ્ભન્તરં સકટચક્કસ્સેવ સુસિરં, તસ્સ કત્તા વા કારેતા વા નત્થિ, કમ્મપચ્ચયેન ઉતુતો સમુટ્ઠાતિ. યં રાજા દસવિધં ચક્કવત્તિવત્તં પૂરેત્વા તદહુપોસથે પન્નરસે પુણ્ણમદિવસે સીસંન્હાતો ઉપોસથિકો ઉપરિપાસાદવરગતો સીલાનિ સોધેન્તો નિસિન્નો પુણ્ણચન્દં વિય સૂરિયં વિય ચ ઉટ્ઠેન્તં પસ્સતિ, યસ્સ દ્વાદસયોજનતો સદ્દો સુય્યતિ, યોજનતો વણ્ણો દિસ્સતિ, યં મહાજનેન ‘‘દુતિયો મઞ્ઞે ચન્દો સૂરિયો વા ઉટ્ઠિતો’’તિ અતિવિય કોતૂહલજાતેન દિસ્સમાનં નગરસ્સ ઉપરિ આગન્ત્વા રઞ્ઞો અન્તેપુરસ્સ પાચીનપસ્સે નાતિઉચ્ચં નાતિનીચં હુત્વા મહાજનસ્સ ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજેતું યુત્તટ્ઠાને અક્ખાહતં વિય તિટ્ઠતિ.

તદેવ અનુબન્ધમાનં હત્થિરતનં ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બસેતો રત્તપાદો સત્તપ્પતિટ્ઠો ઇદ્ધિમા વેહાસઙ્ગમો ઉપોસથકુલા વા છદ્દન્તકુલા વા આગચ્છતિ. ઉપોસથકુલા આગચ્છન્તો હિ સબ્બજેટ્ઠો આગચ્છતિ, છદ્દન્તકુલા સબ્બકનિટ્ઠો સિક્ખિતસિક્ખો દમથૂપેતો. સો દ્વાદસયોજનં પરિસં ગહેત્વા સકલજમ્બુદીપં અનુસંયાયિત્વા પુરેપાતરાસમેવ સકં રાજધાનિં આગચ્છતિ.

તમ્પિ અનુબન્ધમાનં અસ્સરતનં ઉપ્પજ્જતિ, સબ્બસેતો રત્તપાદો કાકસીસો મુઞ્જકેસો વલાહકસ્સ રાજકુલા આગચ્છતિ. સેસમેત્થ હત્થિરતનસદિસમેવ.

તમ્પિ અનુબન્ધમાનં મણિરતનં ઉપ્પજ્જતિ. સો હોતિ મણિ વેળુરિયો સુભો જાતિમા અટ્ઠંસો સુપરિકમ્મકતો આયામતો ચક્કનાભિસદિસો, વેપુલ્લપબ્બતા આગચ્છતિ, સો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે રઞ્ઞો ધજગ્ગતો યોજનં ઓભાસેતિ, યસ્સોભાસેન મનુસ્સા ‘‘દિવા’’તિ મઞ્ઞમાના કમ્મન્તે પયોજેન્તિ, અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં ઉપાદાય પસ્સન્તિ.

તમ્પિ અનુબન્ધમાનં ઇત્થિરતનં ઉપ્પજ્જતિ. પકતિઅગ્ગમહેસી વા હોતિ, ઉત્તરકુરુતો વા આગચ્છતિ મદ્દરાજકુલતો વા, અતિદીઘાદિછદોસવિવજ્જિતા અતિક્કન્તા માનુસં વણ્ણં અપ્પત્તા દિબ્બં વણ્ણં, યસ્સા રઞ્ઞો સીતકાલે ઉણ્હાનિ ગત્તાનિ હોન્તિ, ઉણ્હકાલે સીતાનિ, સતધા ફોટિતતૂલપિચુનો વિય સમ્ફસ્સો હોતિ, કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો, પુબ્બુટ્ઠાયિતાદિઅનેકગુણસમન્નાગતા ચ હોતિ.

તમ્પિ અનુબન્ધમાનં ગહપતિરતનં ઉપ્પજ્જતિ રઞ્ઞો પકતિકમ્મકરો સેટ્ઠિ, યસ્સ ચક્કરતને ઉપ્પન્નમત્તે દિબ્બં ચક્ખુ પાતુભવતિ, યેન સમન્તતો યોજનમત્તે નિધિં પસ્સતિ સસ્સામિકમ્પિ અસ્સામિકમ્પિ. સો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા પવારેતિ ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, દેવ, હોહિ, અહં તે ધનેન ધનકરણીયં કરિસ્સામી’’તિ.

તમ્પિ અનુબન્ધમાનં પરિણાયકરતનં ઉપ્પજ્જતિ રઞ્ઞો પકતિજેટ્ઠપુત્તો, ચક્કરતને ઉપ્પન્નમત્તે અતિરેકપઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો હોતિ, દ્વાદસયોજનાય પરિસાય ચેતસા ચિત્તં પરિજાનિત્વા નિગ્ગહપગ્ગહસમત્થો હોતિ. સો રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા પવારેતિ – ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો ત્વં, દેવ, હોહિ, અહં તે રજ્જં અનુસાસિસ્સામી’’તિ. યં વા પનઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં અતુલટ્ઠેન રતનં, યસ્સ ન સક્કા તુલયિત્વા તીરયિત્વા અગ્ઘો કાતું ‘‘સતં વા સહસ્સં વા અગ્ઘતિ કોટિં વા’’તિ. તત્થ એકરતનમ્પિ બુદ્ધરતનેન સમં નત્થિ. યદિ હિ અતુલટ્ઠેન રતનં, તથાગતોવ રતનં. તથાગતો હિ ન સક્કા સીલતો વા સમાધિતો વા પઞ્ઞાદીનં વા અઞ્ઞતરતો કેનચિ તુલયિત્વા તીરયિત્વા ‘‘એત્તકગુણો વા ઇમિના સમો વા સપ્પટિભાગો વા’’તિ પરિચ્છિન્દિતું. એવં અતુલટ્ઠેનાપિ તથાગતસમં રતનં નત્થિ.

તથા યમ્પિ તં દુલ્લભદસ્સનટ્ઠેન રતનં. સેય્યથિદં – દુલ્લભપાતુભાવો રાજા ચક્કવત્તિ ચક્કાદીનિ ચ તસ્સ રતનાનિ, તમ્પિ બુદ્ધરતનેન સમં નત્થિ. યદિ હિ દુલ્લભદસ્સનટ્ઠેન રતનં, તથાગતોવ રતનં, કુતો ચક્કવત્તિઆદીનં રતનત્તં, યાનિ એકસ્મિંયેવ કપ્પે અનેકાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. યસ્મા પન અસઙ્ખ્યેય્યેપિ કપ્પે તથાગતસુઞ્ઞો લોકો હોતિ, તસ્મા તથાગતો એવ કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જનતો દુલ્લભદસ્સનો. વુત્તં ચેતં ભગવતા પરિનિબ્બાનસમયે –

‘‘દેવતા, આનન્દ, ઉજ્ઝાયન્તિ – ‘દૂરા ચ વતમ્હ આગતા તથાગતં દસ્સનાય, કદાચિ કરહચિ તથાગતા લોકે ઉપ્પજ્જન્તિ અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા, અજ્જેવ રત્તિયા પચ્છિમે યામે તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતિ, અયઞ્ચ મહેસક્ખો ભિક્ખુ ભગવતો પુરતો ઠિતો ઓવારેન્તો, ન મયં લભામ પચ્છિમે કાલે તથાગતં દસ્સનાયા’’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૦).

એવં દુલ્લભદસ્સનટ્ઠેનપિ તથાગતસમં રતનં નત્થિ.

તથા યમ્પિ તં અનોમસત્તપરિભોગટ્ઠેન રતનં. સેય્યથિદં – રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ચક્કરતનાદિ. તઞ્હિ કોટિસતસહસ્સધનાનમ્પિ સત્તભૂમિકપાસાદવરતલે વસન્તાનમ્પિ ચણ્ડાલવેનનેસાદરથકારપુક્કુસાદીનં નીચકુલિકાનં ઓમકપુરિસાનં સુપિનન્તેપિ પરિભોગત્થાય ન નિબ્બત્તતિ. ઉભતો સુજાતસ્સ પન રઞ્ઞો ખત્તિયસ્સેવ પરિપૂરિતદસવિધચક્કવત્તિવત્તસ્સ પરિભોગત્થાય નિબ્બત્તનતો અનોમસત્તપરિભોગંયેવ હોતિ, તમ્પિ બુદ્ધરતનેન સમં નત્થિ. યદિ હિ અનોમસત્તપરિભોગટ્ઠેન રતનં, તથાગતોવ રતનં. તથાગતો હિ લોકે અનોમસત્તસમ્મતાનમ્પિ અનુપનિસ્સયસમ્પન્નાનં વિપરીતદસ્સનાનં પૂરણકસ્સપાદીનં છન્નં સત્થારાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ એવરૂપાનં સુપિનન્તેપિ અપરિભોગો, ઉપનિસ્સયસમ્પન્નાનં પન ચતુપ્પદાયપિ ગાથાય પરિયોસાને અરહત્તમધિગન્તું સમત્થાનં નિબ્બેધિકઞાણદસ્સનાનં બાહિયદારુચીરિયપ્પભુતીનં અઞ્ઞેસઞ્ચ મહાકુલપ્પસુતાનં મહાસાવકાનં પરિભોગો. તે હિ તં દસ્સનાનુત્તરિયસવનાનુત્તરિયપારિચરિયાનુત્તરિયાદીનિ સાધેન્તા તથા તથા પરિભુઞ્જન્તિ. એવં અનોમસત્તપરિભોગટ્ઠેનાપિ તથાગતસમં રતનં નત્થિ.

યમ્પિ તં અવિસેસતો રતિજનનટ્ઠેન રતનં. સેય્યથિદં – રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ચક્કરતનં. તઞ્હિ દિસ્વા રાજા ચક્કવત્તિ અત્તમનો હોતિ, એવમ્પિ તં રઞ્ઞો રતિં જનેતિ. પુન ચપરં રાજા ચક્કવત્તિ વામેન હત્થેન સુવણ્ણભિઙ્કારં ગહેત્વા દક્ખિણેન હત્થેન ચક્કરતનં અબ્ભુક્કિરતિ ‘‘પવત્તતુ ભવં ચક્કરતનં, અભિવિજિનાતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિ. તતો ચક્કરતનં પઞ્ચઙ્ગિકં વિય તૂરિયં મધુરસ્સરં નિચ્છરન્તં આકાસેન પુરત્થિમં દિસં ગચ્છતિ, અન્વદેવ રાજા ચક્કવત્તિ ચક્કાનુભાવેન દ્વાદસયોજનવિત્થિણ્ણાય ચતુરઙ્ગિનિયા સેનાય નાતિઉચ્ચં નાતિનીચં ઉચ્ચરુક્ખાનં હેટ્ઠાભાગેન, નીચરુક્ખાનં ઉપરિભાગેન, રુક્ખેસુ પુપ્ફફલપલ્લવાદિપણ્ણાકારં ગહેત્વા આગતાનં હત્થતો પણ્ણાકારઞ્ચ ગણ્હન્તો ‘‘એહિ ખો મહારાજા’’તિએવમાદિના પરમનિપચ્ચકારેન આગતે પટિરાજાનો ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિઆદિના નયેન અનુસાસન્તો ગચ્છતિ. યત્થ પન રાજા ભુઞ્જિતુકામો વા દિવાસેય્યં વા કપ્પેતુકામો હોતિ, તત્થ ચક્કરતનં આકાસા ઓતરિત્વા ઉદકાદિસબ્બકિચ્ચક્ખમે સમે ભૂમિભાગે અક્ખાહતં વિય તિટ્ઠતિ. પુન રઞ્ઞો ગમનચિત્તે ઉપ્પન્ને પુરિમનયેનેવ સદ્દં કરોન્તં ગચ્છતિ, યં સુત્વા દ્વાદસયોજનિકાપિ પરિસા આકાસેન ગચ્છતિ. ચક્કરતનં અનુપુબ્બેન પુરત્થિમં સમુદ્દં અજ્ઝોગાહતિ, તસ્મિં અજ્ઝોગાહન્તે ઉદકં યોજનપ્પમાણં અપગન્ત્વા ભિત્તીકતં વિય તિટ્ઠતિ. મહાજનો યથાકામં સત્ત રતનાનિ ગણ્હાતિ. પુન રાજા સુવણ્ણભિઙ્કારં ગહેત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય મમ રજ્જ’’ન્તિ ઉદકેન અબ્ભુક્કિરિત્વા નિવત્તતિ. સેના પુરતો હોતિ, ચક્કરતનં પચ્છતો, રાજા મજ્ઝે. ચક્કરતનસ્સ ઓસક્કિતોસક્કિતટ્ઠાનં ઉદકં પરિપૂરતિ. એતેનેવ ઉપાયેન દક્ખિણપચ્છિમઉત્તરેપિ સમુદ્દે ગચ્છતિ.

એવં ચતુદ્દિસં અનુસંયાયિત્વા ચક્કરતનં તિયોજનપ્પમાણં આકાસં આરોહતિ. તત્થ ઠિતો રાજા ચક્કરતનાનુભાવેન વિજિતં પઞ્ચસતપરિત્તદીપપટિમણ્ડિતં સત્તયોજનસહસ્સપરિમણ્ડલં પુબ્બવિદેહં, તથા અટ્ઠયોજનસહસ્સપરિમણ્ડલં ઉત્તરકુરું, સત્તયોજનસહસ્સપરિમણ્ડલંયેવ અપરગોયાનં, દસયોજનસહસ્સપરિમણ્ડલં જમ્બુદીપઞ્ચાતિ એવં ચતુમહાદીપદ્વિસહસ્સપરિત્તદીપપટિમણ્ડિતં એકં ચક્કવાળં સુફુલ્લપુણ્ડરીકવનં વિય ઓલોકેતિ. એવં ઓલોકયતો ચસ્સ અનપ્પિકા રતિ ઉપ્પજ્જતિ. એવમ્પિ તં ચક્કરતનં રઞ્ઞો રતિં જનેતિ, તમ્પિ બુદ્ધરતનસમં નત્થિ. યદિ હિ રતિજનનટ્ઠેન રતનં, તથાગતોવ રતનં. કિં કરિસ્સતિ એતં ચક્કરતનં? તથાગતો હિ યસ્સા દિબ્બાય રતિયા ચક્કરતનાદીહિ સબ્બેહિપિ જનિતા ચક્કવત્તિરતિ સઙ્ખમ્પિ કલમ્પિ કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ, તતોપિ રતિતો ઉત્તરિતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ અત્તનો ઓવાદપ્પતિકરાનં અસઙ્ખ્યેય્યાનમ્પિ દેવમનુસ્સાનં પઠમજ્ઝાનરતિં, દુતિયતતિયચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનરતિં, આકાસાનઞ્ચાયતનરતિં, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનરતિં, સોતાપત્તિમગ્ગરતિં, સોતાપત્તિફલરતિં, સકદાગામિઅનાગામિઅરહત્તમગ્ગફલરતિઞ્ચ જનેતિ. એવં રતિજનનટ્ઠેનાપિ તથાગતસમં રતનં નત્થીતિ.

અપિચ રતનં નામેતં દુવિધં હોતિ સવિઞ્ઞાણકં અવિઞ્ઞાણકઞ્ચ. તત્થ અવિઞ્ઞાણકં ચક્કરતનં મણિરતનં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ અનિન્દ્રિયબદ્ધં સુવણ્ણરજતાદિ, સવિઞ્ઞાણકં હત્થિરતનાદિ પરિણાયકરતનપરિયોસાનં, યં વા પનઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં ઇન્દ્રિયબદ્ધં. એવં દુવિધે ચેત્થ સવિઞ્ઞાણકરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા? યસ્મા અવિઞ્ઞાણકં સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાદિરતનં, સવિઞ્ઞાણકાનં હત્થિરતનાદીનં અલઙ્કારત્થાય ઉપનીયતિ.

સવિઞ્ઞાણકરતનમ્પિ દુવિધં તિરચ્છાનગતરતનં, મનુસ્સરતનઞ્ચ. તત્થ મનુસ્સરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા? યસ્મા તિરચ્છાનગતરતનં મનુસ્સરતનસ્સ ઓપવય્હં હોતિ. મનુસ્સરતનમ્પિ દુવિધં ઇત્થિરતનં, પુરિસરતનઞ્ચ. તત્થ પુરિસરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા? યસ્મા ઇત્થિરતનં પુરિસરતનસ્સ પરિચારિકત્તં આપજ્જતિ. પુરિસરતનમ્પિ દુવિધં અગારિકરતનં, અનગારિકરતનઞ્ચ. તત્થ અનગારિકરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા? યસ્મા અગારિકરતનેસુ અગ્ગો ચક્કવત્તીપિ સીલાદિગુણયુત્તં અનગારિકરતનં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ઉપટ્ઠહિત્વા પયિરુપાસિત્વા ચ દિબ્બમાનુસિકા સમ્પત્તિયો પાપુણિત્વા અન્તે નિબ્બાનસમ્પત્તિં પાપુણાતિ.

એવં અનગારિકરતનમ્પિ દુવિધં – અરિયપુથુજ્જનવસેન. અરિયરતનમ્પિ દુવિધં સેક્ખાસેક્ખવસેન. અસેક્ખરતનમ્પિ દુવિધં સુક્ખવિપસ્સકસમથયાનિકવસેન, સમથયાનિકરતનમ્પિ દુવિધં સાવકપારમિપ્પત્તં, અપ્પત્તઞ્ચ. તત્થ સાવકપારમિપ્પત્તં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા? ગુણમહન્તતાય. સાવકપારમિપ્પત્તરતનતોપિ પચ્ચેકબુદ્ધરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા? ગુણમહન્તતાય. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનસદિસાપિ હિ અનેકસતા સાવકા એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ગુણાનં સતભાગમ્પિ ન ઉપેન્તિ. પચ્ચેકબુદ્ધરતનતોપિ સમ્માસમ્બુદ્ધરતનં અગ્ગમક્ખાયતિ. કસ્મા? ગુણમહન્તતાય. સકલમ્પિ હિ જમ્બુદીપં પૂરેત્વા પલ્લઙ્કેન પલ્લઙ્કં ઘટ્ટેન્તા નિસિન્ના પચ્ચેકબુદ્ધા એકસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ગુણાનં નેવ સઙ્ખં ન કલં ન કલભાગં ઉપેન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા – ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સત્તા અપદા વા…પે… તથાગતો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૧૩૯; અ. નિ. ૪.૩૪; ૫.૩૨; ઇતિવુ. ૯૦). એવં કેનચિપિ પરિયાયેન તથાગતસમં રતનં નત્થિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ન નો સમં અત્થિ તથાગતેના’’તિ.

એવં ભગવા બુદ્ધરતનસ્સ અઞ્ઞેહિ રતનેહિ અસમતં વત્વા ઇદાનિ તેસં સત્તાનં ઉપ્પન્નઉપદ્દવવૂપસમનત્થં નેવ જાતિં ન ગોત્તં ન કોલપુત્તિયં ન વણ્ણપોક્ખરતાદિં નિસ્સાય, અપિચ ખો અવીચિમુપાદાય ભવગ્ગપરિયન્તે લોકે સીલસમાધિક્ખન્ધાદીહિ ગુણેહિ બુદ્ધરતનસ્સ અસદિસભાવં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ બુદ્ધે રતનં પણીતં, એતેન સચ્ચેન સુવત્થિ હોતૂ’’તિ.

તસ્સત્થો – ઇદમ્પિ ઇધ વા હુરં વા સગ્ગેસુ વા યંકિઞ્ચિ અત્થિ વિત્તં વા રતનં વા, તેન સદ્ધિં તેહિ તેહિ ગુણેહિ અસમત્તા બુદ્ધરતનં પણીતં. યદિ એતં સચ્ચં, એતેન સચ્ચેન ઇમેસં પાણીનં સોત્થિ હોતુ, સોભનાનં અત્થિતા હોતુ, અરોગતા નિરુપદ્દવતાતિ. એત્થ ચ યથા ‘‘ચક્ખું ખો, આનન્દ, સુઞ્ઞં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’’તિએવમાદીસુ (સં. નિ. ૪.૮૫) અત્તભાવેન વા અત્તનિયભાવેન વાતિ અત્થો. ઇતરથા હિ ચક્ખુ અત્તા વા અત્તનિયં વાતિ અપ્પટિસિદ્ધમેવ સિયા. એવં રતનં પણીતન્તિ રતનત્તં પણીતં, રતનભાવો પણીતોતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. ઇતરથા હિ બુદ્ધો નેવ રતનન્તિ સિજ્ઝેય્ય. ન હિ યત્થ રતનં અત્થિ, તં રતનન્તિ સિજ્ઝતિ. યત્થ પન ચિત્તીકતાદિઅત્થસઙ્ખાતં યેન વા તેન વા વિધિના સમ્બન્ધગતં રતનત્તં અત્થિ, યસ્મા તં રતનત્તમુપાદાય રતનન્તિ પઞ્ઞાપીયતિ, તસ્મા તસ્સ રતનત્તસ્સ અત્થિતાય રતનન્તિ સિજ્ઝતિ. અથ વા ઇદમ્પિ બુદ્ધે રતનન્તિ ઇમિનાપિ કારણેન બુદ્ધોવ રતનન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વુત્તમત્તાય ચ ભગવતા ઇમાય ગાથાય રાજકુલસ્સ સોત્થિ જાતા, ભયં વૂપસન્તં. ઇમિસ્સા ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૨૭. એવં બુદ્ધગુણેન સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ નિબ્બાનધમ્મગુણેન વત્તુમારદ્ધો ‘‘ખયં વિરાગ’’ન્તિ. તત્થ યસ્મા નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય રાગાદયો ખીણા હોન્તિ પરિક્ખીણા, યસ્મા વા તં તેસં અનુપ્પાદનિરોધક્ખયમત્તં, યસ્મા ચ તં રાગાદિવિયુત્તં સમ્પયોગતો ચ આરમ્મણતો ચ, યસ્મા વા તમ્હિ સચ્છિકતે રાગાદયો અચ્ચન્તં વિરત્તા હોન્તિ વિગતા વિદ્ધસ્તા, તસ્મા ‘‘ખય’’ન્તિ ચ ‘‘વિરાગ’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. યસ્મા પનસ્સ ન ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, ન વયો ન ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં, તસ્મા તં ન જાયતિ ન જીયતિ ન મીયતીતિ કત્વા ‘‘અમત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઉત્તમટ્ઠેન પન અતપ્પકટ્ઠેન ચ પણીતન્તિ. યદજ્ઝગાતિ યં અજ્ઝગા વિન્દિ, પટિલભિ, અત્તનો ઞાણબલેન સચ્છાકાસિ. સક્યમુનીતિ સક્યકુલપ્પસુતત્તા સક્યો, મોનેય્યધમ્મસમન્નાગતત્તા મુનિ, સક્યો એવ મુનિ સક્યમુનિ. સમાહિતોતિ અરિયમગ્ગસમાધિના સમાહિતચિત્તો. ન તેન ધમ્મેન સમત્થિ કિઞ્ચીતિ તેન ખયાદિનામકેન સક્યમુનિના અધિગતેન ધમ્મેન સમં કિઞ્ચિ ધમ્મજાતં નત્થિ. તસ્મા સુત્તન્તરેપિ વુત્તં ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં ધમ્માનં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦).

એવં ભગવા નિબ્બાનધમ્મસ્સ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ અસમતં વત્વા ઇદાનિ તેસં સત્તાનં ઉપ્પન્નઉપદ્દવવૂપસમનત્થં ખયવિરાગામતપણીતતાગુણેહિ નિબ્બાનધમ્મરતનસ્સ અસદિસભાવં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ ધમ્મે રતનં પણીતં એતેન સચ્ચેન સુવત્થિ હોતૂ’’તિ. તસ્સત્થો પુરિમગાથાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૨૮. એવં નિબ્બાનધમ્મગુણેન સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ મગ્ગધમ્મગુણેન વત્તુમારદ્ધો ‘‘યં બુદ્ધસેટ્ઠો’’તિ. તત્થ ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાની’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૨) નયેન બુદ્ધો, ઉત્તમો પસંસનીયો ચાતિ સેટ્ઠો, બુદ્ધો ચ સો સેટ્ઠો ચાતિ બુદ્ધસેટ્ઠો. અનુબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસઙ્ખાતેસુ વા બુદ્ધેસુ સેટ્ઠોતિ બુદ્ધસેટ્ઠો. સો બુદ્ધસેટ્ઠો યં પરિવણ્ણયી, ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકો ચ મગ્ગાનં, ખેમં નિબ્બાનપ્પત્તિયા’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૧૫) ચ ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિં દેસેસ્સામિ સઉપનિસં સપરિક્ખાર’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૬) ચ એવમાદિના નયેન તત્થ તત્થ પસંસિ પકાસયિ. સુચિન્તિ કિલેસમલસમુચ્છેદકરણતો અચ્ચન્તવોદાનં. સમાધિમાનન્તરિકઞ્ઞમાહૂતિ યઞ્ચ અત્તનો પવત્તિસમનન્તરં નિયમેનેવ ફલદાનતો ‘‘આનન્તરિકસમાધી’’તિ આહુ. ન હિ મગ્ગસમાધિઞ્હિ ઉપ્પન્ને તસ્સ ફલુપ્પત્તિનિસેધકો કોચિ અન્તરાયો અત્થિ. યથાહ –

‘‘અયઞ્ચ પુગ્ગલો સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો અસ્સ, કપ્પસ્સ ચ ઉડ્ડય્હનવેલા અસ્સ, નેવ તાવ કપ્પો ઉડ્ડય્હેય્ય, યાવાયં પુગ્ગલો ન સોતાપત્તિફલં સચ્છિકરોતિ, અયં વુચ્ચતિ પુગ્ગલો ઠિતકપ્પી. સબ્બેપિ મગ્ગસમઙ્ગિનો પુગ્ગલા ઠિતકપ્પિનો’’તિ (પુ. પ. ૧૭).

સમાધિના તેન સમો ન વિજ્જતીતિ તેન બુદ્ધસેટ્ઠપરિવણ્ણિતેન સુચિના આનન્તરિકસમાધિના સમો રૂપાવચરસમાધિ વા અરૂપાવચરસમાધિ વા કોચિ ન વિજ્જતિ. કસ્મા? તેસં ભાવિતત્તા તત્થ તત્થ બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્નસ્સાપિ પુન નિરયાદીસુ ઉપ્પત્તિસમ્ભવતો, ઇમસ્સ ચ અરહત્તસમાધિસ્સ ભાવિતત્તા અરિયપુગ્ગલસ્સ સબ્બુપ્પત્તિસમુગ્ઘાતસમ્ભવતો. તસ્મા સુત્તન્તરેપિ વુત્તં ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦).

એવં ભગવા આનન્તરિકસમાધિસ્સ અઞ્ઞેહિ સમાધીહિ અસમતં વત્વા ઇદાનિ પુરિમનયેનેવ મગ્ગધમ્મરતનસ્સ અસદિસભાવં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ ધમ્મે…પે… હોતૂ’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૨૯. એવં મગ્ગધમ્મગુણેનાપિ સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ સઙ્ઘગુણેનાપિ વત્તુમારદ્ધો ‘‘યે પુગ્ગલા’’તિ. તત્થ યેતિ અનિયમેત્વા ઉદ્દેસો. પુગ્ગલાતિ સત્તા. અટ્ઠાતિ તેસં ગણનપરિચ્છેદો. તે હિ ચત્તારો ચ પટિપન્ના ચત્તારો ચ ફલે ઠિતાતિ અટ્ઠ હોન્તિ. સતં પસત્થાતિ સપ્પુરિસેહિ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેહિ અઞ્ઞેહિ ચ દેવમનુસ્સેહિ પસત્થા. કસ્મા? સહજાતસીલાદિગુણયોગા. તેસઞ્હિ ચમ્પકવકુલકુસુમાદીનં સહજાતવણ્ણગન્ધાદયો વિય સહજાતસીલસમાધિઆદયો ગુણા. તેન તે વણ્ણગન્ધાદિસમ્પન્નાનિ વિય પુપ્ફાનિ દેવમનુસ્સાનં સતં પિયા મનાપા પસંસનીયા ચ હોન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘યે પુગ્ગલા અટ્ઠસતં પસત્થા’’તિ.

અથ વા યેતિ અનિયમેત્વા ઉદ્દેસો. પુગ્ગલાતિ સત્તા. અટ્ઠસતન્તિ તેસં ગણનપરિચ્છેદો. તે હિ એકબીજી કોલંકોલો સત્તક્ખત્તુપરમોતિ તયો સોતાપન્ના, કામરૂપારૂપભવેસુ અધિગતપ્ફલા તયો સકદાગામિનો, તે સબ્બેપિ ચતુન્નં પટિપદાનં વસેન ચતુવીસતિ, અન્તરાપરિનિબ્બાયી, ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ, અવિહેસુ પઞ્ચ, તથા અતપ્પસુદસ્સસુદસ્સીસુ. અકનિટ્ઠેસુ પન ઉદ્ધંસોતવજ્જા ચત્તારોતિ ચતુવીસતિ અનાગામિનો, સુક્ખવિપસ્સકો સમથયાનિકોતિ દ્વે અરહન્તો, ચત્તારો મગ્ગટ્ઠાતિ ચતુપઞ્ઞાસ. તે સબ્બેપિ સદ્ધાધુરપઞ્ઞાધુરાનં વસેન દિગુણા હુત્વા અટ્ઠસતં હોન્તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

ચત્તારિ એતાનિ યુગાનિ હોન્તીતિ તે સબ્બેપિ અટ્ઠ વા અટ્ઠસતં વાતિ વિત્થારવસેન ઉદ્દિટ્ઠપુગ્ગલા, સઙ્ખેપવસેન સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠોતિ એકં યુગં, એવં યાવ અરહત્તમગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠોતિ એકં યુગન્તિ ચત્તારિ યુગાનિ હોન્તિ. તે દક્ખિણેય્યાતિ એત્થ તેતિ પુબ્બે અનિયમેત્વા ઉદ્દિટ્ઠાનં નિયમેત્વા નિદ્દેસો. યે પુગ્ગલા વિત્થારવસેન અટ્ઠ વા અટ્ઠસતં વા, સઙ્ખેપવસેન ચત્તારિ યુગાનિ હોન્તીતિ વુત્તા, સબ્બેપિ તે દક્ખિણં અરહન્તીતિ દક્ખિણેય્યા. દક્ખિણા નામ કમ્મઞ્ચ કમ્મવિપાકઞ્ચ સદ્દહિત્વા ‘‘એસ મે ઇદં વેજ્જકમ્મં વા જઙ્ઘપેસનિકં વા કરિસ્સતી’’તિ એવમાદીનિ અનપેક્ખિત્વા દીયમાનો દેય્યધમ્મો, તં અરહન્તિ નામ સીલાદિગુણયુત્તા પુગ્ગલા. ઇમે ચ તાદિસા, તેન વુચ્ચન્તિ તે ‘‘દક્ખિણેય્યા’’તિ.

સુગતસ્સ સાવકાતિ ભગવા સોભનેન ગમનેન યુત્તત્તા, સોભનઞ્ચ ઠાનં ગતત્તા, સુટ્ઠુ ચ ગતત્તા સુટ્ઠુ એવ ચ ગદત્તા સુગતો, તસ્સ સુગતસ્સ. સબ્બેપિ તે વચનં સુણન્તીતિ સાવકા. કામઞ્ચ અઞ્ઞેપિ સુણન્તિ, ન પન સુત્વા કત્તબ્બકિચ્ચં કરોન્તિ. ઇમે પન સુત્વા કત્તબ્બં ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિં કત્વા મગ્ગફલાનિ પત્તા, તસ્મા ‘‘સાવકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એતેસુ દિન્નાનિ મહપ્ફલાનીતિ એતેસુ સુગતસાવકેસુ અપ્પકાનિપિ દાનાનિ દિન્નાનિ પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિભાવં ઉપગતત્તા મહપ્ફલાનિ હોન્તિ. તસ્મા સુત્તન્તરેપિ વુત્તં –

‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, સઙ્ઘા વા ગણા વા, તથાગતસાવકસઙ્ઘો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ, યદિદં ચત્તારિ પુરિસયુગાનિ અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા, એસ ભગવતો સાવકસઙ્ઘો…પે… અગ્ગો વિપાકો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ૫.૩૨; ઇતિવુ. ૯૦).

એવં ભગવા સબ્બેસમ્પિ મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠાનં વસેન સઙ્ઘરતનસ્સ ગુણં વત્વા ઇદાનિ તમેવ ગુણં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ સઙ્ઘે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૩૦. એવં મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠાનં વસેન સઙ્ઘગુણેન સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ તતો એકચ્ચિયાનં ફલસમાપત્તિસુખમનુભવન્તાનં ખીણાસવપુગ્ગલાનંયેવ ગુણેન વત્તુમારદ્ધો ‘‘યે સુપ્પયુત્તા’’તિ. તત્થ યેતિ અનિયમિતુદ્દેસવચનં. સુપ્પયુત્તાતિ સુટ્ઠુ પયુત્તા, અનેકવિહિતં અનેસનં પહાય સુદ્ધાજીવિતં નિસ્સાય વિપસ્સનાય અત્તાનં પયુઞ્જિતુમારદ્ધાતિ અત્થો. અથ વા સુપ્પયુત્તાતિ પરિસુદ્ધકાયવચીપયોગસમન્નાગતા. તેન તેસં સીલક્ખન્ધં દસ્સેતિ. મનસા દળ્હેનાતિ દળ્હેન મનસા, થિરસમાધિયુત્તેન ચેતસાતિ અત્થો. તેન તેસં સમાધિક્ખન્ધં દસ્સેતિ. નિક્કામિનોતિ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખા હુત્વા પઞ્ઞાધુરેન વીરિયેન સબ્બકિલેસેહિ કતનિક્કમના. તેન તેસં વીરિયસમ્પન્નં પઞ્ઞાક્ખન્ધં દસ્સેતિ.

ગોતમસાસનમ્હીતિ ગોત્તતો ગોતમસ્સ તથાગતસ્સેવ સાસનમ્હિ. તેન ઇતો બહિદ્ધા નાનપ્પકારમ્પિ અમરતપં કરોન્તાનં સુપ્પયોગાદિગુણાભાવતો કિલેસેહિ નિક્કમનાભાવં દીપેતિ. તેતિ પુબ્બે ઉદ્દિટ્ઠાનં નિદ્દેસવચનં. પત્તિપત્તાતિ એત્થ પત્તબ્બાતિ પત્તિ, પત્તબ્બા નામ પત્તું અરહા, યં પત્વા અચ્ચન્તયોગક્ખેમિનો હોન્તિ, અરહત્તફલસ્સેતં અધિવચનં, તં પત્તિં પત્તાતિ પત્તિપત્તા. અમતન્તિ નિબ્બાનં. વિગય્હાતિ આરમ્મણવસેન વિગાહિત્વા. લદ્ધાતિ લભિત્વા. મુધાતિ અબ્યયેન કાકણિકમત્તમ્પિ બ્યયં અકત્વા. નિબ્બુતિન્તિ પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસદરથં ફલસમાપત્તિં. ભુઞ્જમાનાતિ અનુભવમાના. કિં વુત્તં હોતિ? યે ઇમસ્મિં ગોતમસાસનમ્હિ સીલસમ્પન્નત્તા સુપ્પયુત્તા, સમાધિસમ્પન્નત્તા મનસા દળ્હેન, પઞ્ઞાસમ્પન્નત્તા નિક્કામિનો, તે ઇમાય સમ્માપટિપદાય અમતં વિગય્હ મુધા લદ્ધા ફલસમાપત્તિસઞ્ઞિતં નિબ્બુતિં ભુઞ્જમાના પત્તિપત્તા નામ હોન્તીતિ.

એવં ભગવા ફલસમાપત્તિસુખમનુભવન્તાનં ખીણાસવપુગ્ગલાનંયેવ વસેન સઙ્ઘરતનસ્સ ગુણં વત્વા ઇદાનિ તમેવ ગુણં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ સઙ્ઘે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૩૧. એવં ખીણાસવપુગ્ગલાનં ગુણેન સઙ્ઘાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ બહુજનપચ્ચક્ખેન સોતાપન્નસ્સેવ ગુણેન વત્તુમારદ્ધો ‘‘યથિન્દખીલો’’તિ. તત્થ યથાતિ ઉપમાવચનં. ઇન્દખીલોતિ નગરદ્વારનિવારણત્થં ઉમ્મારબ્ભન્તરે અટ્ઠ વા દસ વા હત્થે પથવિં ખણિત્વા આકોટિતસ્સ સારદારુમયથમ્ભસ્સેતં અધિવચનં. પથવિન્તિ ભૂમિં. સિતોતિ અન્તો પવિસિત્વા નિસ્સિતો. સિયાતિ ભવેય્ય. ચતુબ્ભિ વાતેહીતિ ચતૂહિ દિસાહિ આગતવાતેહિ. અસમ્પકમ્પિયોતિ કમ્પેતું વા ચાલેતું વા અસક્કુણેય્યો. તથૂપમન્તિ તથાવિધં. સપ્પુરિસન્તિ ઉત્તમપુરિસં. વદામીતિ ભણામિ. યો અરિયસચ્ચાનિ અવેચ્ચ પસ્સતીતિ યો ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ પઞ્ઞાય અજ્ઝોગાહેત્વા પસ્સતિ. તત્થ અરિયસચ્ચાનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા હિ ઇન્દખીલો ગમ્ભીરનેમતાય પથવિસ્સિતો ચતુબ્ભિ વાતેહિ અસમ્પકમ્પિયો સિયા, ઇમમ્પિ સપ્પુરિસં તથૂપમમેવ વદામિ, યો અરિયસચ્ચાનિ અવેચ્ચ પસ્સતિ. કસ્મા? યસ્મા સોપિ ઇન્દખીલો વિય ચતૂહિ વાતેહિ સબ્બતિત્થિયવાદવાતેહિ અસમ્પકમ્પિયો હોતિ, તમ્હા દસ્સના કેનચિ કમ્પેતું વા ચાલેતું વા અસક્કુણેય્યો. તસ્મા સુત્તન્તરેપિ વુત્તં –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, અયોખીલો વા ઇન્દખીલો વા ગમ્ભીરનેમો સુનિખાતો અચલો અસમ્પકમ્પી, પુરત્થિમાય ચેપિ દિસાય આગચ્છેય્ય ભુસા વાતવુટ્ઠિ, નેવ નં સઙ્કમ્પેય્ય ન સમ્પકમ્પેય્ય ન સમ્પચાલેય્ય. પચ્છિમાય…પે… દક્ખિણાય… ઉત્તરાય ચેપિ…પે… ન સમ્પચાલેય્ય. તં કિસ્સ હેતુ? ગમ્ભીરત્તા, ભિક્ખવે, નેમસ્સ સુનિખાતત્તા ઇન્દખીલસ્સ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યે ચ ખો કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ‘ઇદં દુક્ખન્તિ…પે… પટિપદા’તિ યથાભૂતં પજાનન્તિ, તે ન અઞ્ઞસ્સ સમણસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા મુખં ઓલોકેન્તિ ‘અયં નૂન ભવં જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતી’તિ. તં કિસ્સ હેતુ? સુદિટ્ઠત્તા, ભિક્ખવે, ચતુન્નં અરિયસચ્ચાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૯).

એવં ભગવા બહુજનપચ્ચક્ખસ્સ સોતાપન્નસ્સેવ વસેન સઙ્ઘરતનસ્સ ગુણં વત્વા ઇદાનિ તમેવ ગુણં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ સઙ્ઘે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૩૨. એવં અવિસેસતો સોતાપન્નસ્સ ગુણેન સઙ્ઘાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ યે તે તયો સોતાપન્ના એકબીજી કોલંકોલો સત્તક્ખત્તુપરમોતિ. યથાહ –

‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતિ…પે… સો એકંયેવ ભવં નિબ્બત્તિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં એકબીજી. તથા દ્વે વા તીણિ વા કુલાનિ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં કોલંકોલો. તથા સત્તક્ખત્તું દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરોતિ, અયં સત્તક્ખત્તુપરમો’’તિ (પુ. પ. ૩૧-૩૩).

તેસં સબ્બકનિટ્ઠસ્સ સત્તક્ખત્તુપરમસ્સ ગુણેન વત્તુમારદ્ધો ‘‘યે અરિયસચ્ચાની’’તિ. તત્થ યે અરિયસચ્ચાનીતિ એતં વુત્તનયમેવ. વિભાવયન્તીતિ પઞ્ઞાઓભાસેન સચ્ચપટિચ્છાદકં કિલેસન્ધકારં વિધમિત્વા અત્તનો પકાસાનિ પાકટાનિ કરોન્તિ. ગમ્ભીરપઞ્ઞેનાતિ અપ્પમેય્યપઞ્ઞતાય સદેવકસ્સપિ લોકસ્સ ઞાણેન અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠપઞ્ઞેન, સબ્બઞ્ઞુનાતિ વુત્તં હોતિ. સુદેસિતાનીતિ સમાસબ્યાસસાકલ્યવેકલ્યાદીહિ તેહિ તેહિ નયેહિ સુટ્ઠુ દેસિતાનિ. કિઞ્ચાપિ તે હોન્તિ ભુસં પમત્તાતિ તે વિભાવિતઅરિયસચ્ચા પુગ્ગલા કિઞ્ચાપિ દેવરજ્જચક્કવત્તિરજ્જાદિપ્પમાદટ્ઠાનં આગમ્મ ભુસં પમત્તા હોન્તિ, તથાપિ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધા ઠપેત્વા સત્ત ભવે અનમતગ્ગે સંસારે યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, તેસં નિરુદ્ધત્તા અત્થઙ્ગતત્તા ન અટ્ઠમં ભવં આદિયન્તિ, સત્તમભવે એવ પન વિપસ્સનં આરભિત્વા અરહત્તં પાપુણન્તીતિ.

એવં ભગવા સત્તક્ખત્તુપરમવસેન સઙ્ઘરતનસ્સ ગુણં વત્વા ઇદાનિ તમેવ ગુણં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ સઙ્ઘે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૩૩. એવં સત્તક્ખત્તુપરમસ્સ અટ્ઠમં ભવં અનાદિયનગુણેન સઙ્ઘાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ તસ્સેવ સત્ત ભવે આદિયતોપિ અઞ્ઞેહિ અપ્પહીનભવાદાનેહિ પુગ્ગલેહિ વિસિટ્ઠેન ગુણેન વત્તુમારદ્ધો ‘‘સહાવસ્સા’’તિ. તત્થ સહાવાતિ સદ્ધિંયેવ. અસ્સાતિ ‘‘ન તે ભવં અટ્ઠમમાદિયન્તી’’તિ વુત્તેસુ અઞ્ઞતરસ્સ. દસ્સનસમ્પદાયાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસમ્પત્તિયા. સોતાપત્તિમગ્ગો હિ નિબ્બાનં દિસ્વા કત્તબ્બકિચ્ચસમ્પદાય સબ્બપઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ અત્તનિ પાતુભાવો દસ્સનસમ્પદા, તાય દસ્સનસમ્પદાય સહ એવ. તયસ્સુ ધમ્મા જહિતા ભવન્તીતિ એત્થ સુઇતિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો. ‘‘ઇદંસુ મે, સારિપુત્ત, મહાવિકટભોજનસ્મિં હોતી’’તિએવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૬) વિય. યતો સહાવસ્સ દસ્સનસમ્પદાય તયો ધમ્મા જહિતા ભવન્તિ પહીના ભવન્તીતિ અયમેવેત્થ અત્થો.

ઇદાનિ જહિતધમ્મદસ્સનત્થં આહ ‘‘સક્કાયદિટ્ઠી વિચિકિચ્છિતઞ્ચ, સીલબ્બતં વાપિ યદત્થિ કિઞ્ચી’’તિ. તત્થ સતિ કાયે વિજ્જમાને ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતે કાયે વીસતિવત્થુકા દિટ્ઠિ સક્કાયદિટ્ઠિ, સતી વા તત્થ કાયે દિટ્ઠીતિપિ સક્કાયદિટ્ઠિ, યથાવુત્તપ્પકારે કાયે વિજ્જમાના દિટ્ઠીતિ અત્થો. સતિયેવ વા કાયે દિટ્ઠીતિપિ સક્કાયદિટ્ઠિ, યથાવુત્તપ્પકારે કાયે વિજ્જમાને રૂપાદિસઙ્ખાતો અત્તાતિ એવં પવત્તા દિટ્ઠીતિ અત્થો. તસ્સા ચ પહીનત્તા સબ્બદિટ્ઠિગતાનિ પહીનાનિયેવ હોન્તિ. સા હિ નેસં મૂલં. સબ્બકિલેસબ્યાધિવૂપસમનતો પઞ્ઞા ‘‘ચિકિચ્છિત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં પઞ્ઞાચિકિચ્છિતં ઇતો વિગતં, તતો વા પઞ્ઞાચિકિચ્છિતા ઇદં વિગતન્તિ વિચિકિચ્છિતં, ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૦૦૮; વિભ. ૯૧૫) નયેન વુત્તાય અટ્ઠવત્થુકાય વિમતિયા એતં અધિવચનં. તસ્સા પહીનત્તા સબ્બવિચિકિચ્છિતાનિ પહીનાનિ હોન્તિ. તઞ્હિ નેસં મૂલં. ‘‘ઇતો બહિદ્ધા સમણબ્રાહ્મણાનં સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધી’’તિએવમાદીસુ (ધ. સ. ૧૨૨૨; વિભ. ૯૩૮) આગતં ગોસીલકુક્કુરસીલાદિકં સીલં ગોવતકુક્કુરવતાદિકઞ્ચ વતં ‘‘સીલબ્બત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ પહીનત્તા સબ્બમ્પિ નગ્ગિયમુણ્ડિકાદિ અમરતપં પહીનં હોતિ. તઞ્હિ તસ્સ મૂલં. તેન સબ્બાવસાને વુત્તં ‘‘યદત્થિ કિઞ્ચી’’તિ. દુક્ખદસ્સનસમ્પદાય ચેત્થ સક્કાયદિટ્ઠિ, સમુદયદસ્સનસમ્પદાય વિચિકિચ્છિતં, મગ્ગદસ્સનનિબ્બાનદસ્સનસમ્પદાય સીલબ્બતં પહીયતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બં.

૨૩૪. એવમસ્સ કિલેસવટ્ટપ્પહાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્મિં કિલેસવટ્ટે સતિ યેન વિપાકવટ્ટેન ભવિતબ્બં, તપ્પહાના તસ્સાપિ પહાનં દીપેન્તો આહ ‘‘ચતૂહપાયેહિ ચ વિપ્પમુત્તો’’તિ. તત્થ ચત્તારો અપાયા નામ નિરયતિરચ્છાનપેત્તિવિસયઅસુરકાયા, તેહિ એસ સત્ત ભવે ઉપાદિયન્તોપિ વિપ્પમુત્તોતિ અત્થો.

એવમસ્સ વિપાકવટ્ટપ્પહાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યં ઇમસ્સ વિપાકવટ્ટસ્સ મૂલભૂતં કમ્મવટ્ટં, તસ્સાપિ પહાનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘છચ્ચાભિઠાનાનિ અભબ્બ કાતુ’’ન્તિ. તત્થ અભિઠાનાનીતિ ઓળારિકટ્ઠાનાનિ, તાનિ એસ છ અભબ્બો કાતું. તાનિ ચ ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો માતરં જીવિતા વોરોપેય્યા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૧.૨૭૧; મ. નિ. ૩.૧૨૮; વિભ. ૮૦૯) નયેન એકકનિપાતે વુત્તાનિ માતુઘાતપિતુઘાતઅરહન્તઘાતલોહિતુપ્પાદસઙ્ઘભેદઅઞ્ઞસત્થારુદ્દેસકમ્માનિ વેદિતબ્બાનિ. તાનિ હિ કિઞ્ચાપિ દિટ્ઠિસમ્પન્નો અરિયસાવકો કુન્થકિપિલ્લિકમ્પિ જીવિતા ન વોરોપેતિ, અપિચ ખો પન પુથુજ્જનભાવસ્સ વિગરહણત્થં વુત્તાનિ. પુથુજ્જનો હિ અદિટ્ઠિસમ્પન્નત્તા એવંમહાસાવજ્જાનિ અભિઠાનાનિપિ કરોતિ, દસ્સનસમ્પન્નો પન અભબ્બો તાનિ કાતુન્તિ. અભબ્બગ્ગહણઞ્ચેત્થ ભવન્તરેપિ અકરણદસ્સનત્થં. ભવન્તરેપિ હિ એસ અત્તનો અરિયસાવકભાવં અજાનન્તોપિ ધમ્મતાય એવ એતાનિ વા છ, પકતિપાણાતિપાતાદીનિ વા પઞ્ચ વેરાનિ અઞ્ઞસત્થારુદ્દેસેન સહ છ ઠાનાનિ ન કરોતિ, યાનિ સન્ધાય એકચ્ચે ‘‘છછાભિઠાનાની’’તિ પઠન્તિ. મતમચ્છગ્ગાહાદયો ચેત્થ અરિયસાવકગામદારકાનં નિદસ્સનં.

એવં ભગવા સત્ત ભવે આદિયતોપિ અરિયસાવકસ્સ અઞ્ઞેહિ અપ્પહીનભવાદાનેહિ પુગ્ગલેહિ વિસિટ્ઠગુણવસેન સઙ્ઘરતનસ્સ ગુણં વત્વા ઇદાનિ તમેવ ગુણં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ સઙ્ઘે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૩૫. એવં સત્ત ભવે આદિયતોપિ અઞ્ઞેહિ અપ્પહીનભવાદાનેહિ પુગ્ગલેહિ વિસિટ્ઠગુણવસેન સઙ્ઘાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ ‘‘ન કેવલં દસ્સનસમ્પન્નો છ અભિઠાનાનિ અભબ્બો કાતું, કિં પન અપ્પમત્તકમ્પિ પાપં કમ્મં કત્વા તસ્સ પટિચ્છાદનાયપિ અભબ્બો’’તિ પમાદવિહારિનોપિ દસ્સનસમ્પન્નસ્સ કતપટિચ્છાદનાભાવગુણેન વત્તુમારદ્ધો ‘‘કિઞ્ચાપિ સો કમ્મં કરોતિ પાપક’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – સો દસ્સનસમ્પન્નો કિઞ્ચાપિ સતિસમ્મોસેન પમાદવિહારં આગમ્મ યં તં ભગવતા લોકવજ્જસઞ્ચિચ્ચાનતિક્કમનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યં મયા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં મમ સાવકા જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તી’’તિ (ચૂળવ. ૩૮૫; અ. નિ. ૮.૧૯; ઉદા. ૪૫), તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં કુટિકારસહસેય્યાદિં વા પણ્ણત્તિવજ્જવીતિક્કમસઙ્ખાતં બુદ્ધપટિકુટ્ઠં કાયેન પાપકમ્મં કરોતિ, પદસોધમ્મઉત્તરિછપ્પઞ્ચવાચાધમ્મદેસનાસમ્ફપ્પલાપફરુસવચનાદિં વા વાચાય, ઉદ ચેતસા વા કત્થચિ લોભદોસુપ્પાદનજાતરૂપાદિસાદિયનં ચીવરાદિપરિભોગેસુ અપચ્ચવેક્ખણાદિં વા પાપકમ્મં કરોતિ. અભબ્બો સો તસ્સ પટિચ્છદાય, ન સો તં ‘‘ઇદં અકપ્પિયમકરણીય’’ન્તિ જાનિત્વા મુહુત્તમ્પિ પટિચ્છાદેતિ, તઙ્ખણઞ્ઞેવ પન સત્થરિ વા વિઞ્ઞૂસુ વા સબ્રહ્મચારીસુ આવિ કત્વા યથાધમ્મં પટિકરોતિ, ‘‘ન પુન કરિસ્સામી’’તિ એવં સંવરિતબ્બં વા સંવરતિ. કસ્મા? યસ્મા અભબ્બતા દિટ્ઠપદસ્સ વુત્તા, એવરૂપં પાપકમ્મં કત્વા તસ્સ પટિચ્છાદાય દિટ્ઠનિબ્બાનપદસ્સ દસ્સનસમ્પન્નસ્સ પુગ્ગલસ્સ અભબ્બતા વુત્તાતિ અત્થો.

કથં –

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, દહરો કુમારો મન્દો ઉત્તાનસેય્યકો હત્થેન વા પાદેન વા અઙ્ગારં અક્કમિત્વા ખિપ્પમેવ પટિસંહરતિ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઘમ્મતા એસા દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ પુગ્ગલસ્સ, કિઞ્ચાપિ તથારૂપિં આપત્તિં આપજ્જતિ, યથારૂપાય આપત્તિયા વુટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, અથ ખો નં ખિપ્પમેવ સત્થરિ વા વિઞ્ઞૂસુ વા સબ્રહ્મચારીસુ દેસેતિ વિવરતિ ઉત્તાનીકરોતિ, દેસેત્વા વિવરિત્વા ઉત્તાનીકત્વા આયતિં સંવરં આપજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૯૬).

એવં ભગવા પમાદવિહારિનોપિ દસ્સનસમ્પન્નસ્સ કતપટિચ્છાદનાભાવગુણેન સઙ્ઘરતનસ્સ ગુણં વત્વા ઇદાનિ તમેવ ગુણં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ સઙ્ઘે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૩૬. એવં સઙ્ઘપરિયાપન્નાનં પુગ્ગલાનં તેન તેન ગુણપ્પકારેન સઙ્ઘાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ ય્વાયં ભગવતા રતનત્તયગુણં દીપેન્તેન ઇધ સઙ્ખેપેન અઞ્ઞત્ર ચ વિત્થારેન પરિયત્તિધમ્મો દેસિતો, તમ્પિ નિસ્સાય પુન બુદ્ધાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્તુમારદ્ધો ‘‘વનપ્પગુમ્બે યથ ફુસ્સિતગ્ગે’’તિ. તત્થ આસન્નસન્નિવેસવવત્થિતાનં રુક્ખાનં સમૂહો વનં, મૂલસારફેગ્ગુતચસાખાપલાસેહિ પવુડ્ઢો ગુમ્બો પગુમ્બો, વને પગુમ્બો વનપ્પગુમ્બો, સ્વાયં ‘‘વનપ્પગુમ્બે’’તિ વુત્તો. એવમ્પિ હિ વત્તું લબ્ભતિ ‘‘અત્થિ સવિતક્કસવિચારે, અત્થિ અવિતક્કવિચારમત્તે, સુખે દુક્ખે જીવે’’તિઆદીસુ વિય. યથાતિ ઓપમ્મવચનં. ફુસ્સિતાનિ અગ્ગાનિ અસ્સાતિ ફુસ્સિતગ્ગો, સબ્બસાખાપસાખાસુ સઞ્જાતપુપ્ફોતિ અત્થો. સો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ‘‘ફુસ્સિતગ્ગે’’તિ વુત્તો. ગિમ્હાન માસે પઠમસ્મિં ગિમ્હેતિ યે ચત્તારો ગિમ્હમાસા, તેસં ચતુન્નં ગિમ્હાનં એકસ્મિં માસે. કતમસ્મિં માસે ઇતિ ચે? પઠમસ્મિં ગિમ્હે, ચિત્રમાસેતિ અત્થો. સો હિ ‘‘પઠમગિમ્હો’’તિ ચ ‘‘બાલવસન્તો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. તતો પરં પદત્થતો પાકટમેવ.

અયં પનેત્થ પિણ્ડત્થો – યથા પઠમગિમ્હનામકે બાલવસન્તે નાનાવિધરુક્ખગહને વને સુપુપ્ફિતગ્ગસાખો તરુણરુક્ખગચ્છપરિયાયનામો પગુમ્બો અતિવિય સસ્સિરિકો હોતિ, એવમેવં ખન્ધાયતનાદીહિ સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનાદીહિ સીલસમાધિક્ખન્ધાદીહિ વા નાનપ્પકારેહિ અત્થપ્પભેદપુપ્ફેહિ અતિવિય સસ્સિરિકત્તા તથૂપમં નિબ્બાનગામિમગ્ગદીપનતો નિબ્બાનગામિં પરિયત્તિધમ્મવરં નેવ લાભહેતુ ન સક્કારાદિહેતુ, કેવલઞ્હિ મહાકરુણાય અબ્ભુસ્સાહિતહદયો સત્તાનં પરમંહિતાય અદેસયીતિ. પરમંહિતાયાતિ એત્થ ચ ગાથાબન્ધસુખત્થં અનુનાસિકો, અયં પનત્થો ‘‘પરમહિતાય નિબ્બાનાય અદેસયી’’તિ.

એવં ભગવા ઇમં સુપુપ્ફિતગ્ગવનપ્પગુમ્બસદિસં પરિયત્તિધમ્મં વત્વા ઇદાનિ તમેવ નિસ્સાય બુદ્ધાધિટ્ઠાનં સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ બુદ્ધે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો, કેવલં પન ઇદમ્પિ યથાવુત્તપ્પકારપરિયત્તિધમ્મસઙ્ખાતં બુદ્ધે રતનં પણીતન્તિ યોજેતબ્બં. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૩૭. એવં ભગવા પરિયત્તિધમ્મેન બુદ્ધાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ લોકુત્તરધમ્મેન વત્તુમારદ્ધો ‘‘વરો વરઞ્ઞૂ’’તિ. તત્થ વરોતિ પણીતાધિમુત્તિકેહિ ઇચ્છિતો ‘‘અહો વત મયમ્પિ એવરૂપા અસ્સામા’’તિ, વરગુણયોગતો વા વરો, ઉત્તમો સેટ્ઠોતિ અત્થો. વરઞ્ઞૂતિ નિબ્બાનઞ્ઞૂ. નિબ્બાનઞ્હિ સબ્બધમ્માનં ઉત્તમટ્ઠેન વરં, તઞ્ચેસ બોધિમૂલે સયં પટિવિજ્ઝિત્વા અઞ્ઞાસિ. વરદોતિ પઞ્ચવગ્ગિયભદ્દવગ્ગિયજટિલાદીનં અઞ્ઞેસઞ્ચ દેવમનુસ્સાનં નિબ્બેધભાગિયવાસનાભાગિયવરધમ્મદાયીતિ અત્થો. વરાહરોતિ વરસ્સ મગ્ગસ્સ આહટત્તા વરાહરોતિ વુચ્ચતિ. સો હિ ભગવા દીપઙ્કરતો પભુતિ સમતિંસ પારમિયો પૂરેન્તો પુબ્બકેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ અનુયાતં પુરાણં મગ્ગવરં આહરિ, તેન વરાહરોતિ વુચ્ચતિ. અપિચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિલાભેન વરો, નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય વરઞ્ઞૂ, સત્તાનં વિમુત્તિસુખદાનેન વરદો, ઉત્તમપટિપદાહરણેન વરાહરો, એતેહિ લોકુત્તરગુણેહિ અધિકસ્સ કસ્સચિ અભાવતો અનુત્તરો.

અપરો નયો – વરો ઉપસમાધિટ્ઠાનપરિપૂરણેન, વરઞ્ઞૂ પઞ્ઞાધિટ્ઠાનપરિપૂરણેન, વરદો ચાગાધિટ્ઠાનપરિપૂરણેન, વરાહરો સચ્ચાધિટ્ઠાનપરિપૂરણેન, વરં મગ્ગસચ્ચમાહરીતિ. તથા વરો પુઞ્ઞુસ્સયેન, વરઞ્ઞૂ પઞ્ઞુસ્સયેન, વરદો બુદ્ધભાવત્થિકાનં તદુપાયસમ્પદાનેન, વરાહરો પચ્ચેકબુદ્ધભાવત્થિકાનં તદુપાયાહરણેન, અનુત્તરો તત્થ તત્થ અસદિસતાય, અત્તના વા અનાચરિયકો હુત્વા પરેસં આચરિયભાવેન, ધમ્મવરં અદેસયિ સાવકભાવત્થિકાનં તદત્થાય સ્વાખાતતાદિગુણયુત્તસ્સ વરધમ્મસ્સ દેસનતો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

એવં ભગવા નવવિધેન લોકુત્તરધમ્મેન અત્તનો ગુણં વત્વા ઇદાનિ તમેવ ગુણં નિસ્સાય બુદ્ધાધિટ્ઠાનં સચ્ચવચનં પયુઞ્જતિ ‘‘ઇદમ્પિ બુદ્ધે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. કેવલં પન યં વરં નવલોકુત્તરધમ્મં એસ અઞ્ઞાસિ, યઞ્ચ અદાસિ, યઞ્ચ આહરિ, યઞ્ચ અદેસયિ, ઇદમ્પિ બુદ્ધે રતનં પણીતન્તિ એવં યોજેતબ્બં. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

૨૩૮. એવં ભગવા પરિયત્તિધમ્મં લોકુત્તરધમ્મઞ્ચ નિસ્સાય દ્વીહિ ગાથાહિ બુદ્ધાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્વા ઇદાનિ યે તં પરિયત્તિધમ્મં અસ્સોસું સુતાનુસારેન ચ પટિપજ્જિત્વા નવપ્પકારમ્પિ લોકુત્તરધમ્મં અધિગમિંસુ, તેસં અનુપાદિસેસનિબ્બાનપ્પત્તિગુણં નિસ્સાય પુન સઙ્ઘાધિટ્ઠાનં સચ્ચં વત્તુમારદ્ધો ‘‘ખીણં પુરાણ’’ન્તિ. તત્થ ખીણન્તિ સમુચ્છિન્નં. પુરાણન્તિ પુરાતનં. નવન્તિ સમ્પતિ વત્તમાનં. નત્થિસમ્ભવન્તિ અવિજ્જમાનપાતુભાવં. વિરત્તચિત્તાતિ વિગતરાગચિત્તા. આયતિકે ભવસ્મિન્તિ અનાગતમદ્ધાનં પુનબ્ભવે. તેતિ યેસં ખીણં પુરાણં નવં નત્થિસમ્ભવં, યે ચ આયતિકે ભવસ્મિં વિરત્તચિત્તા, તે ખીણાસવા ભિક્ખૂ. ખીણબીજાતિ ઉચ્છિન્નબીજા. અવિરૂળ્હિછન્દાતિ વિરૂળ્હિછન્દવિરહિતા. નિબ્બન્તીતિ વિજ્ઝાયન્તિ. ધીરાતિ ધિતિસમ્પન્ના. યથાયં પદીપોતિ અયં પદીપો વિય.

કિં વુત્તં હોતિ? યં તં સત્તાનં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધમ્પિ પુરાણં અતીતકાલિકં કમ્મં તણ્હાસિનેહસ્સ અપ્પહીનત્તા પટિસન્ધિઆહરણસમત્થતાય અખીણંયેવ હોતિ, તં પુરાણં કમ્મં યેસં અરહત્તમગ્ગેન તણ્હાસિનેહસ્સ સોસિતત્તા અગ્ગિના દડ્ઢબીજમિવ આયતિં વિપાકદાનાસમત્થતાય ખીણં. યઞ્ચ નેસં બુદ્ધપૂજાદિવસેન ઇદાનિ પવત્તમાનં કમ્મં નવન્તિ વુચ્ચતિ, તઞ્ચ તણ્હાપહાનેનેવ છિન્નમૂલપાદપપુપ્ફમિવ આયતિં ફલદાનાસમત્થતાય યેસં નત્થિસમ્ભવં, યે ચ તણ્હાપહાનેનેવ આયતિકે ભવસ્મિં વિરત્તચિત્તા, તે ખીણાસવા ભિક્ખૂ ‘‘કમ્મં ખેત્તં વિઞ્ઞાણં બીજ’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૭૭) એત્થ વુત્તસ્સ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ કમ્મક્ખયેનેવ ખીણત્તા ખીણબીજા. યોપિ પુબ્બે પુનબ્ભવસઙ્ખાતાય વિરૂળ્હિયા છન્દો અહોસિ, તસ્સાપિ સમુદયપ્પહાનેનેવ પહીનત્તા પુબ્બે વિય ચુતિકાલે અસમ્ભવેન અવિરૂળ્હિછન્દા ધિતિસમ્પન્નત્તા ધીરા ચરિમવિઞ્ઞાણનિરોધેન યથાયં પદીપો નિબ્બુતો, એવં નિબ્બન્તિ, પુન ‘‘રૂપિનો વા અરૂપિનો વા’’તિ એવમાદિં પઞ્ઞત્તિપથં અચ્ચેન્તીતિ. તસ્મિં કિર સમયે નગરદેવતાનં પૂજનત્થાય જાલિતેસુ પદીપેસુ એકો પદીપો વિજ્ઝાયિ, તં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘યથાયં પદીપો’’તિ.

એવં ભગવા યે તં પુરિમાહિ દ્વીહિ ગાથાહિ વુત્તં પરિયત્તિધમ્મં અસ્સોસું, સુતાનુસારેનેવ પટિપજ્જિત્વા નવપ્પકારમ્પિ લોકુત્તરધમ્મં અધિગમિંસુ, તેસં અનુપાદિસેસનિબ્બાનપ્પત્તિગુણં વત્વા ઇદાનિ તમેવ ગુણં નિસ્સાય સઙ્ઘાધિટ્ઠાનં સચ્ચવચનં પયુઞ્જન્તો દેસનં સમાપેસિ ‘‘ઇદમ્પિ સઙ્ઘે’’તિ. તસ્સત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો, કેવલં પન ઇદમ્પિ યથાવુત્તેન પકારેન ખીણાસવભિક્ખૂનં નિબ્બાનસઙ્ખાતં સઙ્ઘે રતનં પણીતન્તિ એવં યોજેતબ્બં. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય આણા કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસુ અમનુસ્સેહિ પટિગ્ગહિતાતિ.

દેસનાપરિયોસાને રાજકુલસ્સ સોત્થિ અહોસિ, સબ્બૂપદ્દવા વૂપસમિંસુ ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ.

૨૩૯-૨૪૧. અથ સક્કો દેવાનમિન્દો ‘‘ભગવતા રતનત્તયગુણં નિસ્સાય સચ્ચવચનં પયુઞ્જમાનેન નાગરસ્સ સોત્થિ કતા, મયાપિ નાગરસ્સ સોત્થિત્થં રતનત્તયગુણં નિસ્સાય કિઞ્ચિ વત્તબ્બ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અવસાને ગાથાત્તયં અભાસિ ‘‘યાનીધ ભૂતાની’’તિ. તત્થ યસ્મા બુદ્ધો યથા લોકહિતત્થાય ઉસ્સુક્કં આપન્નેહિ આગન્તબ્બં, તથા આગતતો, યથા ચ એતેહિ ગન્તબ્બં, તથા ગતતો, યથા વા એતેહિ આજાનિતબ્બં, તથા આજાનનતો, યથા ચ જાનિતબ્બં, તથા જાનનતો, યઞ્ચ તથેવ હોતિ, તસ્સ ગદનતો ચ ‘‘તથાગતો’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ચ સો દેવમનુસ્સેહિ પુપ્ફગન્ધાદિના બહિનિબ્બત્તેન ઉપકરણેન, ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તાદિના ચ અત્તનિ નિબ્બત્તેન અતિવિય પૂજિતો, તસ્મા સક્કો દેવાનમિન્દો સબ્બદેવપરિસં અત્તના સદ્ધિં સમ્પિણ્ડેત્વા આહ ‘‘તથાગતં દેવમનુસ્સપૂજિતં, બુદ્ધં નમસ્સામ સુવત્થિ હોતૂ’’તિ.

યસ્મા પન ધમ્મે મગ્ગધમ્મો યથા યુગનન્ધ સમથવિપસ્સનાબલેન ગન્તબ્બં કિલેસપક્ખં સમુચ્છિન્દન્તેન, તથા ગતોતિ તથાગતો. નિબ્બાનધમ્મોપિ યથા ગતો પઞ્ઞાય પટિવિદ્ધો સબ્બદુક્ખવિઘાતાય સમ્પજ્જતિ, બુદ્ધાદીહિ તથા અવગતો, તસ્મા ‘‘તથાગતો’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ચ સઙ્ઘોપિ યથા અત્તહિતાય પટિપન્નેહિ ગન્તબ્બં તેન તેન મગ્ગેન, તથા ગતો, તસ્મા ‘‘તથાગતો’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ. તસ્મા અવસેસગાથાદ્વયેપિ તથાગતં ધમ્મં નમસ્સામ સુવત્થિ હોતુ, તથાગતં સઙ્ઘં નમસ્સામ સુવત્થિ હોતૂતિ વુત્તં. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

એવં સક્કો દેવાનમિન્દો ઇમં ગાથાત્તયં ભાસિત્વા ભગવન્તં પદક્ખિણં કત્વા દેવપુરમેવ ગતો સદ્ધિં દેવપરિસાય. ભગવા પન તદેવ રતનસુત્તં દુતિયદિવસેપિ દેસેસિ, પુન ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. એવં ભગવા યાવ સત્તમં દિવસં દેસેસિ, દિવસે દિવસે તથેવ ધમ્માભિસમયો અહોસિ. ભગવા અડ્ઢમાસમેવ વેસાલિયં વિહરિત્વા રાજૂનં ‘‘ગચ્છામા’’તિ પટિવેદેસિ. તતો રાજાનો દિગુણેન સક્કારેન પુન તીહિ દિવસેહિ ભગવન્તં ગઙ્ગાતીરં નયિંસુ. ગઙ્ગાયં નિબ્બત્તા નાગરાજાનો ચિન્તેસું – ‘‘મનુસ્સા તથાગતસ્સ સક્કારં કરોન્તિ, મયં કિં ન કરિસ્સામા’’તિ સુવણ્ણરજતમણિમયા નાવાયો માપેત્વા સુવણ્ણરજતમણિમયે એવ પલ્લઙ્કે પઞ્ઞાપેત્વા પઞ્ચવણ્ણપદુમસઞ્છન્નં ઉદકં કરિત્વા ‘‘અમ્હાકં અનુગ્ગહં કરોથા’’તિ ભગવન્તં ઉપગતા. ભગવા અધિવાસેત્વા રતનનાવમારૂળ્હો પઞ્ચ ચ ભિક્ખુસતાનિ સકં સકં નાવં. નાગરાજાનો ભગવન્તં સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન નાગભવનં પવેસેસું. તત્ર સુદં ભગવા સબ્બરત્તિં નાગપરિસાય ધમ્મં દેસેસિ. દુતિયદિવસે દિબ્બેહિ ખાદનીયભોજનીયેહિ મહાદાનં અદંસુ. ભગવા અનુમોદિત્વા નાગભવના નિક્ખમિ.

ભૂમટ્ઠા દેવા ‘‘મનુસ્સા ચ નાગા ચ તથાગતસ્સ સક્કારં કરોન્તિ, મયં કિં ન કરિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા વનગુમ્બરુક્ખપબ્બતાદીસુ છત્તાતિછત્તાનિ ઉક્ખિપિંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મભવનં, તાવ મહાસક્કારવિસેસો નિબ્બત્તિ. બિમ્બિસારોપિ લિચ્છવીહિ આગતકાલે કતસક્કારતો દિગુણમકાસિ, પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પઞ્ચહિ દિવસેહિ ભગવન્તં રાજગહં આનેસિ.

રાજગહમનુપ્પત્તે ભગવતિ પચ્છાભત્તં મણ્ડલમાળે સન્નિપતિતાનં ભિક્ખૂનં અયમન્તરકથા ઉદપાદિ – ‘‘અહો બુદ્ધસ્સ ભગવતો આનુભાવો, યં ઉદ્દિસ્સ ગઙ્ગાય ઓરતો ચ પારતો ચ અટ્ઠયોજનો ભૂમિભાગો નિન્નઞ્ચ થલઞ્ચ સમં કત્વા વાલુકાય ઓકિરિત્વા પુપ્ફેહિ સઞ્છન્નો, યોજનપ્પમાણં ગઙ્ગાય ઉદકં નાનાવણ્ણેહિ પદુમેહિ સઞ્છન્નં, યાવ અકનિટ્ઠભવના છત્તાતિછત્તાનિ ઉસ્સિતાની’’તિ. ભગવા તં પવત્તિં ઞત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા તઙ્ખણાનુરૂપેન પાટિહારિયેન ગન્ત્વા મણ્ડલમાળે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદિ. નિસજ્જ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ? ભિક્ખૂ સબ્બં આરોચેસું. ભગવા એતદવોચ – ‘‘ન, ભિક્ખવે, અયં પૂજાવિસેસો મય્હં બુદ્ધાનુભાવેન નિબ્બત્તો, ન નાગદેવબ્રહ્માનુભાવેન, અપિચ ખો પુબ્બે અપ્પમત્તકપરિચ્ચાગાનુભાવેન નિબ્બત્તો’’તિ. ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘ન મયં, ભન્તે, તં અપ્પમત્તકં પરિચ્ચાગં જાનામ, સાધુ નો ભગવા તથા કથેતુ, યથા મયં તં જાનેય્યામા’’તિ.

ભગવા આહ – ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, તક્કસિલાયં સઙ્ખો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિ. તસ્સ પુત્તો સુસીમો નામ માણવો સોળસવસ્સુદ્દેસિકો વયેન, સો એકદિવસં પિતરં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. તં પિતા આહ – ‘‘કિં, તાત સુસીમા’’તિ? સો આહ – ‘‘ઇચ્છામહં, તાત, બારાણસિં ગન્ત્વા સિપ્પં ઉગ્ગહેતુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, તાત સુસીમ, અસુકો નામ બ્રાહ્મણો મમ સહાયકો, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ઉગ્ગણ્હાહી’’તિ કહાપણસહસ્સં અદાસિ. સો તં ગહેત્વા માતાપિતરો અભિવાદેત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં ગન્ત્વા ઉપચારયુત્તેન વિધિના આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા અભિવાદેત્વા અત્તાનં નિવેદેસિ. આચરિયો ‘‘મમ સહાયકસ્સ પુત્તો’’તિ માણવં સમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બં પાહુનેય્યમકાસિ. સો અદ્ધાનકિલમથં પટિવિનોદેત્વા તં કહાપણસહસ્સં આચરિયસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા સિપ્પં ઉગ્ગહેતું ઓકાસં યાચિ. આચરિયો ઓકાસં કત્વા ઉગ્ગણ્હાપેસિ.

સો લહુઞ્ચ ગણ્હન્તો બહુઞ્ચ ગણ્હન્તો ગહિતગહિતઞ્ચ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તમિવ સીહતેલં અવિનસ્સમાનં ધારેન્તો દ્વાદસવસ્સિકં સિપ્પં કતિપયમાસેનેવ પરિયોસાપેસિ. સો સજ્ઝાયં કરોન્તો આદિમજ્ઝંયેવ પસ્સતિ, નો પરિયોસાનં. અથ આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ઇમસ્સ સિપ્પસ્સ આદિમજ્ઝમેવ પસ્સામિ, પરિયોસાનં ન પસ્સામી’’તિ. આચરિયો આહ – ‘‘અહમ્પિ, તાત, એવમેવા’’તિ. ‘‘અથ કો, આચરિય, ઇમસ્સ સિપ્પસ્સ પરિયોસાનં જાનાતી’’તિ? ‘‘ઇસિપતને, તાત, ઇસયો અત્થિ, તે જાનેય્યુ’’ન્તિ. તે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પુચ્છામિ, આચરિયા’’તિ. ‘‘પુચ્છ, તાત, યથાસુખ’’ન્તિ. સો ઇસિપતનં ગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘આદિમજ્ઝપરિયોસાનં જાનાથા’’તિ? ‘‘આમાવુસો, જાનામા’’તિ. ‘‘તં મમ્પિ સિક્ખાપેથા’’તિ. ‘‘તેન, હાવુસો, પબ્બજાહિ, ન સક્કા અપબ્બજિતેન સિક્ખિતુ’’ન્તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે, પબ્બાજેથ વા મં, યં વા ઇચ્છથ, તં કત્વા પરિયોસાનં જાનાપેથા’’તિ. તે તં પબ્બાજેત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજેતું અસમત્થા ‘‘એવં તે નિવાસેતબ્બં, એવં પારુપિતબ્બ’’ન્તિઆદિના નયેન આભિસમાચારિકં સિક્ખાપેસું. સો તત્થ સિક્ખન્તો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા ન ચિરેનેવ પચ્ચેકબોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિ. સકલબારાણસિયં ‘‘સુસીમપચ્ચેકબુદ્ધો’’તિ પાકટો અહોસિ લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો સમ્પન્નપરિવારો. સો અપ્પાયુકસંવત્તનિકસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ન ચિરેનેવ પરિનિબ્બાયિ. તસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ મહાજનકાયો ચ સરીરકિચ્ચં કત્વા ધાતુતો ગહેત્વા નગરદ્વારે થૂપં પતિટ્ઠાપેસું.

અથ ખો સઙ્ખો બ્રાહ્મણો ‘‘પુત્તો મે ચિરગતો, ન ચસ્સ પવત્તિં જાનામી’’તિ પુત્તં દટ્ઠુકામો તક્કસિલાય નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં પત્વા મહાજનકાયં સન્નિપતિતં દિસ્વા ‘‘અદ્ધા બહૂસુ એકોપિ મે પુત્તસ્સ પવત્તિં જાનિસ્સતી’’તિ ચિન્તેન્તો ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘સુસીમો નામ માણવો ઇધ આગતો અત્થિ, અપિ નુ તસ્સ પવત્તિં જાનાથા’’તિ? તે ‘‘આમ, બ્રાહ્મણ, જાનામ, અસ્મિં નગરે બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકે તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ હુત્વા પચ્ચેકબુદ્ધાનં સન્તિકે પબ્બજિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધો હુત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ, અયમસ્સ થૂપો પતિટ્ઠાપિતો’’તિ આહંસુ. સો ભૂમિં હત્થેન પહરિત્વા, રોદિત્વા ચ પરિદેવિત્વા ચ તં ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા તિણાનિ ઉદ્ધરિત્વા ઉત્તરસાટકેન વાલુકં આનેત્વા, પચ્ચેકબુદ્ધચેતિયઙ્ગણે આકિરિત્વા, કમણ્ડલુતો ઉદકેન સમન્તતો ભૂમિં પરિપ્ફોસિત્વા વનપુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા ઉત્તરસાટકેન પટાકં આરોપેત્વા થૂપસ્સ ઉપરિ અત્તનો છત્તં બન્ધિત્વા પક્કામીતિ.

એવં અતીતં દસ્સેત્વા તં જાતકં પચ્ચુપ્પન્નેન અનુસન્ધેન્તો ભિક્ખૂનં ધમ્મકથં કથેસિ – ‘‘સિયા ખો પન વો, ભિક્ખવે, એવમસ્સ અઞ્ઞો નૂન તેન સમયેન સઙ્ખો બ્રાહ્મણો અહોસી’’તિ, ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં, અહં તેન સમયેન સઙ્ખો બ્રાહ્મણો અહોસિં, મયા સુસીમસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ચેતિયઙ્ગણે તિણાનિ ઉદ્ધટાનિ, તસ્સ મે કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન અટ્ઠયોજનમગ્ગં વિગતખાણુકણ્ટકં કત્વા સમં સુદ્ધમકંસુ, મયા તત્થ વાલુકા ઓકિણ્ણા, તસ્સ મે નિસ્સન્દેન અટ્ઠયોજનમગ્ગે વાલુકં ઓકિરિંસુ. મયા તત્થ વનકુસુમેહિ પૂજા કતા, તસ્સ મે નિસ્સન્દેન નવયોજનમગ્ગે થલે ચ ઉદકે ચ નાનાપુપ્ફેહિ પુપ્ફસન્થરં અકંસુ. મયા તત્થ કમણ્ડલુદકેન ભૂમિ પરિપ્ફોસિતા, તસ્સ મે નિસ્સન્દેન વેસાલિયં પોક્ખરવસ્સં વસ્સિ. મયા તસ્મિં ચેતિયે પટાકા આરોપિતા, છત્તઞ્ચ બદ્ધં, તસ્સ મે નિસ્સન્દેન યાવ અકનિટ્ઠભવના પટાકા ચ આરોપિતા, છત્તાતિછત્તાનિ ચ ઉસ્સિતાનિ. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, અયં મય્હં પૂજાવિસેસો નેવ બુદ્ધાનુભાવેન નિબ્બત્તો, ન નાગદેવબ્રહ્માનુભાવેન, અપિચ ખો અપ્પમત્તકપરિચ્ચાગાનુભાવેન નિબ્બત્તો’’તિ. ધમ્મકથાપરિયોસાને ઇમં ગાથમભાસિ –

‘‘મત્તાસુખપરિચ્ચાગા, પસ્સે ચે વિપુલં સુખં;

ચજે મત્તાસુખં ધીરો, સમ્પસ્સં વિપુલં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૯૦);

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય રતનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.