૯. હેમવતસુત્તવણ્ણના

અજ્જ પન્નરસોતિ હેમવતસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? પુચ્છાવસિકા ઉપ્પત્તિ. હેમવતેન હિ પુટ્ઠો ભગવા ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો’’તિઆદીનિ અભાસિ. તત્થ ‘‘અજ્જ પન્નરસો’’તિઆદિ સાતાગિરેન વુત્તં, ‘‘ઇતિ સાતાગિરો’’તિઆદિ સઙ્ગીતિકારેહિ, ‘‘કચ્ચિમનો’’તિઆદિ હેમવતેન, ‘‘છસુ લોકો’’તિઆદિ ભગવતા, તં સબ્બમ્પિ સમોધાનેત્વા ‘‘હેમવતસુત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સાતાગિરિસુત્ત’’ન્તિ એકચ્ચેહિ.

તત્થ યાયં ‘‘અજ્જ પન્નરસો’’તિઆદિ ગાથા. તસ્સા ઉપ્પત્તિ – ઇમસ્મિંયેવ ભદ્દકપ્પે વીસતિવસ્સસહસ્સાયુકેસુ પુરિસેસુ ઉપ્પજ્જિત્વા સોળસવસ્સસહસ્સાયુકાનિ ઠત્વા પરિનિબ્બુતસ્સ ભગવતો કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ મહતિયા પૂજાય સરીરકિચ્ચં અકંસુ. તસ્સ ધાતુયો અવિકિરિત્વા સુવણ્ણક્ખન્ધો વિય એકગ્ઘના હુત્વા અટ્ઠંસુ. દીઘાયુકબુદ્ધાનઞ્હિ એસા ધમ્મતા. અપ્પાયુકબુદ્ધા પન યસ્મા બહુતરેન જનેન અદિટ્ઠા એવ પરિનિબ્બાયન્તિ, તસ્મા ધાતુપૂજમ્પિ કત્વા ‘‘તત્થ તત્થ જના પુઞ્ઞં પસવિસ્સન્તી’’તિ અનુકમ્પાય ‘‘ધાતુયો વિકિરન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠહન્તિ. તેન તેસં સુવણ્ણચુણ્ણાનિ વિય ધાતુયો વિકિરન્તિ, સેય્યથાપિ અમ્હાકં ભગવતો.

મનુસ્સા તસ્સ ભગવતો એકંયેવ ધાતુઘરં કત્વા ચેતિયં પતિટ્ઠાપેસું યોજનં ઉબ્બેધેન પરિક્ખેપેન ચ. તસ્સ એકેકગાવુતન્તરાનિ ચત્તારિ દ્વારાનિ અહેસું. એકં દ્વારં કિકી રાજા અગ્ગહેસિ; એકં તસ્સેવ પુત્તો પથવિન્ધરો નામ; એકં સેનાપતિપમુખા અમચ્ચા; એકં સેટ્ઠિપમુખા જાનપદા રત્તસુવણ્ણમયા એકગ્ઘના સુવણ્ણરસપટિભાગા ચ નાનારતનમયા ઇટ્ઠકા અહેસું એકેકા સતસહસ્સગ્ઘનિકા. તે હરિતાલમનોસિલાહિ મત્તિકાકિચ્ચં સુરભિતેલેન ઉદકકિચ્ચઞ્ચ કત્વા તં ચેતિયં પતિટ્ઠાપેસું.

એવં પતિટ્ઠિતે ચેતિયે દ્વે કુલપુત્તા સહાયકા નિક્ખમિત્વા સમ્મુખસાવકાનં થેરાનં સન્તિકે પબ્બજિંસુ. દીઘાયુકબુદ્ધાનઞ્હિ સમ્મુખસાવકાયેવ પબ્બાજેન્તિ, ઉપસમ્પાદેન્તિ, નિસ્સયં દેન્તિ, ઇતરે ન લભન્તિ. તતો તે કુલપુત્તા ‘‘સાસને, ભન્તે, કતિ ધુરાની’’તિ પુચ્છિંસુ. થેરા ‘‘દ્વે ધુરાની’’તિ કથેસું – ‘‘વાસધુરં, પરિયત્તિધુરઞ્ચા’’તિ. તત્થ પબ્બજિતેન કુલપુત્તેન આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે પઞ્ચ વસ્સાનિ વસિત્વા, વત્તપટિવત્તં પૂરેત્વા, પાતિમોક્ખં દ્વે તીણિ ભાણવારસુત્તન્તાનિ ચ પગુણં કત્વા, કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા, કુલે વા ગણે વા નિરાલયેન અરઞ્ઞં પવિસિત્વા, અરહત્તસચ્છિકિરિયાય ઘટિતબ્બં વાયમિતબ્બં, એતં વાસધુરં. અત્તનો થામેન પન એકં વા નિકાયં પરિયાપુણિત્વા દ્વે વા પઞ્ચ વા નિકાયે પરિયત્તિતો ચ અત્થતો ચ સુવિસદં સાસનં અનુયુઞ્જિતબ્બં, એતં પરિયત્તિધુરન્તિ. અથ તે કુલપુત્તા ‘‘દ્વિન્નં ધુરાનં વાસધુરમેવ સેટ્ઠ’’ન્તિ વત્વા ‘‘મયં પનમ્હા દહરા, વુડ્ઢકાલે વાસધુરં પરિપૂરેસ્સામ, પરિયત્તિધુરં તાવ પૂરેમા’’તિ પરિયત્તિં આરભિંસુ. તે પકતિયાવ પઞ્ઞવન્તો નચિરસ્સેવ સકલે બુદ્ધવચને પકતઞ્ઞનો વિનયે ચ અતિવિય વિનિચ્છયકુસલા અહેસું. તેસં પરિયત્તિં નિસ્સાય પરિવારો ઉપ્પજ્જિ, પરિવારં નિસ્સાય લાભો, એકમેકસ્સ પઞ્ચસતપઞ્ચસતા ભિક્ખૂ પરિવારા અહેસું. તે સત્થુસાસનં દીપેન્તા વિહરિંસુ, પુન બુદ્ધકાલો વિય અહોસિ.

તદા દ્વે ભિક્ખૂ ગામકાવાસે વિહરન્તિ ધમ્મવાદી ચ અધમ્મવાદી ચ. અધમ્મવાદી ચણ્ડો હોતિ ફરુસો, મુખરો, તસ્સ અજ્ઝાચારો ઇતરસ્સ પાકટો હોતિ. તતો નં ‘‘ઇદં તે, આવુસો, કમ્મં સાસનસ્સ અપ્પતિરૂપ’’ન્તિ ચોદેસિ. સો ‘‘કિં તે દિટ્ઠં, કિં સુત’’ન્તિ વિક્ખિપતિ. ઇતરો ‘‘વિનયધરા જાનિસ્સન્તી’’તિ આહ. તતો અધમ્મવાદી ‘‘સચે ઇમં વત્થું વિનયધરા વિનિચ્છિનિસ્સન્તિ, અદ્ધા મે સાસને પતિટ્ઠા ન ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા અત્તનો પક્ખં કાતુકામો તાવદેવ પરિક્ખારે આદાય તે દ્વે થેરે ઉપસઙ્કમિત્વા સમણપરિક્ખારે દત્વા તેસં નિસ્સયેન વિહરિતુમારદ્ધો. સબ્બઞ્ચ નેસં ઉપટ્ઠાનં કરોન્તો સક્કચ્ચં વત્તપટિવત્તં પૂરેતુકામો વિય અકાસિ. તતો એકદિવસં ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા તેહિ વિસ્સજ્જિયમાનોપિ અટ્ઠાસિયેવ. થેરા ‘‘કિઞ્ચિ વત્તબ્બમત્થી’’તિ તં પુચ્છિંસુ. સો ‘‘આમ, ભન્તે, એકેન મે ભિક્ખુના સહ અજ્ઝાચારં પટિચ્ચ વિવાદો અત્થિ. સો યદિ તં વત્થું ઇધાગન્ત્વા આરોચેતિ, યથાવિનિચ્છયં ન વિનિચ્છિનિતબ્બ’’ન્તિ. થેરા ‘‘ઓસટં વત્થું યથાવિનિચ્છયં ન વિનિચ્છિનિતું ન વટ્ટતી’’તિ આહંસુ. સો ‘‘એવં કરિયમાને, ભન્તે, મમ સાસને પતિટ્ઠા નત્થિ, મય્હેતં પાપં હોતુ, મા તુમ્હે વિનિચ્છિનથા’’તિ. તે તેન નિપ્પીળિયમાના સમ્પટિચ્છિંસુ. સો તેસં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પુન તં આવાસં ગન્ત્વા ‘‘સબ્બં વિનયધરાનં સન્તિકે નિટ્ઠિત’’ન્તિ તં ધમ્મવાદિં સુટ્ઠુતરં અવમઞ્ઞન્તો ફરુસેન સમુદાચરતિ. ધમ્મવાદી ‘‘નિસ્સઙ્કો અયં જાતો’’તિ તાવદેવ નિક્ખમિત્વા થેરાનં પરિવારં ભિક્ખુસહસ્સં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘નનુ, આવુસો, ઓસટં વત્થુ યથાધમ્મં વિનિચ્છિનિતબ્બં, અનોસરાપેત્વા એવ વા અઞ્ઞમઞ્ઞં અચ્ચયં દેસાપેત્વા સામગ્ગી કાતબ્બા. ઇમે પન થેરા નેવ વત્થું વિનિચ્છિનિંસુ, ન સામગ્ગિં અકંસુ. કિં નામેત’’ન્તિ? તેપિ સુત્વા તુણ્હી અહેસું – ‘‘નૂન કિઞ્ચિ આચરિયેહિ ઞાત’’ન્તિ. તતો અધમ્મવાદી ઓકાસં લભિત્વા ‘‘ત્વં પુબ્બે ‘વિનયધરા જાનિસ્સન્તી’તિ ભણસિ. ઇદાનિ તેસં વિનયધરાનં આરોચેહિ તં વત્થુ’’ન્તિ ધમ્મવાદિં પીળેત્વા ‘‘અજ્જતગ્ગે પરાજિતો ત્વં, મા તં આવાસં આગચ્છી’’તિ વત્વા પક્કામિ. તતો ધમ્મવાદી થેરે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હે સાસનં અનપેક્ખિત્વા ‘અમ્હે ઉપટ્ઠેસિ પરિતોસેસી’તિ પુગ્ગલમેવ અપેક્ખિત્થ, સાસનં અરક્ખિત્વા પુગ્ગલં રક્ખિત્થ, અજ્જતગ્ગે દાનિ તુમ્હાકં વિનિચ્છયં વિનિચ્છિનિતું ન વટ્ટતિ, અજ્જ પરિનિબ્બુતો કસ્સપો ભગવા’’તિ મહાસદ્દેન કન્દિત્વા ‘‘નટ્ઠં સત્થુ સાસન’’ન્તિ પરિદેવમાનો પક્કામિ.

અથ ખો તે ભિક્ખૂ સંવિગ્ગમાનસા ‘‘મયં પુગ્ગલમનુરક્ખન્તા સાસનરતનં સોબ્ભે પક્ખિપિમ્હા’’તિ કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેસું. તે તેનેવ કુક્કુચ્ચેન ઉપહતાસયત્તા કાલં કત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિતુમસક્કોન્તા એકાચરિયો હિમવતિ હેમવતે પબ્બતે નિબ્બત્તિ હેમવતો યક્ખોતિ નામેન. દુતિયાચરિયો મજ્ઝિમદેસે સાતપબ્બતે સાતાગિરોતિ નામેન. તેપિ નેસં પરિવારા ભિક્ખૂ તેસંયેવ અનુવત્તિત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તિતુમસક્કોન્તા તેસં પરિવારા યક્ખાવ હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ. તેસં પન પચ્ચયદાયકા ગહટ્ઠા દેવલોકે નિબ્બતિંસુ. હેમવતસાતાગિરા અટ્ઠવીસતિયક્ખસેનાપતીનમબ્ભન્તરા મહાનુભાવા યક્ખરાજાનો અહેસું.

યક્ખસેનાપતીનઞ્ચ અયં ધમ્મતા – માસે માસે અટ્ઠ દિવસાનિ ધમ્મવિનિચ્છયત્થં હિમવતિ મનોસિલાતલે નાગવતિમણ્ડપે દેવતાનં સન્નિપાતો હોતિ, તત્થ સન્નિપતિતબ્બન્તિ. અથ સાતાગિરહેમવતા તસ્મિં સમાગમે અઞ્ઞમઞ્ઞં દિસ્વા સઞ્જાનિંસુ – ‘‘ત્વં, સમ્મ, કુહિં ઉપ્પન્નો, ત્વં કુહિ’’ન્તિ અત્તનો અત્તનો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનઞ્ચ પુચ્છિત્વા વિપ્પટિસારિનો અહેસું. ‘‘નટ્ઠા મયં, સમ્મ, પુબ્બે વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કત્વા એકં પાપસહાયં નિસ્સાય યક્ખયોનિયં ઉપ્પન્ના, અમ્હાકં પન પચ્ચયદાયકા કામાવચરદેવેસુ નિબ્બત્તા’’તિ. અથ સાતાગિરો આહ – ‘‘મારિસ, હિમવા નામ અચ્છરિયબ્ભુતસમ્મતો, કિઞ્ચિ અચ્છરિયં દિસ્વા વા સુત્વા વા મમાપિ આરોચેય્યાસી’’તિ. હેમવતોપિ આહ – ‘‘મારિસ, મજ્ઝિમદેસો નામ અચ્છરિયબ્ભુતસમ્મતો, કિઞ્ચિ અચ્છરિયં દિસ્વા વા સુત્વા વા મમાપિ આરોચેય્યાસી’’તિ. એવં તેસુ દ્વીસુ સહાયેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં કતિકં કત્વા, તમેવ ઉપ્પત્તિં અવિવજ્જેત્વા વસમાનેસુ એકં બુદ્ધન્તરં વીતિવત્તં, મહાપથવી એકયોજનતિગાવુતમત્તં ઉસ્સદા.

અથમ્હાકં બોધિસત્તો દીપઙ્કરપાદમૂલે કતપણિધાનો યાવ વેસ્સન્તરજાતકં, તાવ પારમિયો પૂરેત્વા, તુસિતભવને ઉપ્પજ્જિત્વા, તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા, ધમ્મપદનિદાને વુત્તનયેન દેવતાહિ આયાચિતો પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેત્વા, દેવતાનં આરોચેત્વા, દ્વત્તિંસાય પુબ્બનિમિત્તેસુ વત્તમાનેસુ ઇધ પટિસન્ધિં અગ્ગહેસિ દસસહસ્સિલોકધાતું કમ્પેત્વા. તાનિ દિસ્વાપિ ઇમે રાજયક્ખા ‘‘ઇમિના કારણેન નિબ્બત્તાની’’તિ ન જાનિંસુ. ‘‘ખિડ્ડાપસુતત્તા નેવાદ્દસંસૂ’’તિ એકે. એસ નયો જાતિયં અભિનિક્ખમને બોધિયઞ્ચ. ધમ્મચક્કપ્પવત્તને પન પઞ્ચવગ્ગિયે આમન્તેત્વા ભગવતિ તિપરિવટ્ટં દ્વાદસાકારં વરધમ્મચક્કં પવત્તેન્તે મહાભૂમિચાલં પુબ્બનિમિત્તં પાટિહારિયાનિ ચ એતેસં એકો સાતાગિરોયેવ પઠમં અદ્દસ. નિબ્બત્તિકારણઞ્ચ તેસં ઞત્વા સપરિસો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ ધમ્મદેસનં અસ્સોસિ, ન ચ કિઞ્ચિ વિસેસં અધિગચ્છિ. કસ્મા? સો હિ ધમ્મં સુણન્તો હેમવતં અનુસ્સરિત્વા ‘‘આગતો નુ ખો મે સહાયકો, નો’’તિ પરિસં ઓલોકેત્વા તં અપસ્સન્તો ‘‘વઞ્ચિતો મે સહાયો, યો એવં વિચિત્રપટિભાનં ભગવતો ધમ્મદેસનં ન સુણાતી’’તિ વિક્ખિત્તચિત્તો અહોસિ. ભગવા ચ અત્થઙ્ગતેપિ ચ સૂરિયે દેસનં ન નિટ્ઠાપેસિ.

અથ સાતાગિરો ‘‘સહાયં ગહેત્વા તેન સહાગમ્મ ધમ્મદેસનં સોસ્સામી’’તિ હત્થિયાનઅસ્સયાનગરુળયાનાદીનિ માપેત્વા પઞ્ચહિ યક્ખસતેહિ પરિવુતો હિમવન્તાભિમુખો પાયાસિ, તદા હેમવતોપિ. યસ્મા પટિસન્ધિજાતિ-અભિનિક્ખમન-બોધિપરિનિબ્બાનેસ્વેવ દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ હુત્વાવ પતિવિગચ્છન્તિ, ન ચિરટ્ઠિતિકાનિ હોન્તિ, ધમ્મચક્કપવત્તને પન તાનિ સવિસેસાનિ હુત્વા, ચિરતરં ઠત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તસ્મા હિમવતિ તં અચ્છરિયપાતુભાવં દિસ્વા ‘‘યતો અહં જાતો, ન કદાચિ અયં પબ્બતો એવં અભિરામો ભૂતપુબ્બો, હન્દ દાનિ મમ સહાયં ગહેત્વા આગમ્મ તેન સહ ઇમં પુપ્ફસિરિં અનુભવિસ્સામી’’તિ તથેવ મજ્ઝિમદેસાભિમુખો આગચ્છતિ. તે ઉભોપિ રાજગહસ્સ ઉપરિ સમાગન્ત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આગમનકારણં પુચ્છિંસુ. હેમવતો આહ – ‘‘યતો અહં, મારિસ, જાતો, નાયં પબ્બતો એવં અકાલકુસુમિતેહિ રુક્ખેહિ અભિરામો ભૂતપુબ્બો, તસ્મા એતં પુપ્ફસિરિં તયા સદ્ધિં અનુભવિસ્સામીતિ આગતોમ્હી’’તિ. સાતાગિરો આહ – ‘‘જાનાસિ, પન, ત્વં મારિસ, યેન કારણેન ઇમં અકાલપુપ્ફપાટિહારિયં જાત’’ન્તિ? ‘‘ન જાનામિ, મારિસા’’તિ. ‘‘ઇમં, મારિસ, પાટિહારિયં ન કેવલ હિમવન્તેયેવ, અપિચ ખો પન દસસહસ્સિલોકધાતૂસુ નિબ્બત્તં, સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, અજ્જ ધમ્મચક્કં પવત્તેસિ, તેન કારણેના’’તિ. એવં સાતાગિરો હેમવતસ્સ બુદ્ધુપ્પાદં કથેત્વા, તં ભગવતો સન્તિકં આનેતુકામો ઇમં ગાથમાહ. કેચિ પન ગોતમકે ચેતિયે વિહરન્તે ભગવતિ અયમેવમાહાતિ ભણન્તિ ‘‘અજ્જ પન્નરસો’’તિ.

૧૫૩. તત્થ અજ્જાતિ અયં રત્તિન્દિવો પક્ખગણનતો પન્નરસો, ઉપવસિતબ્બતો ઉપોસથો. તીસુ વા ઉપોસથેસુ અજ્જ પન્નરસો ઉપોસથો, ન ચાતુદ્દસી ઉપોસથો, ન સામગ્ગીઉપોસથો. યસ્મા વા પાતિમોક્ખુદ્દેસઅટ્ઠઙ્ગઉપવાસપઞ્ઞત્તિદિવસાદીસુ સમ્બહુલેસુ અત્થેસુ ઉપોસથસદ્દો વત્તતિ. ‘‘આયામાવુસો, કપ્પિન, ઉપોસથં ગમિસ્સામા’’તિઆદીસુ હિ પાતિમોક્ખુદ્દેસે ઉપોસથસદ્દો. ‘‘એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ખો વિસાખે ઉપોસથો ઉપવુત્થો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૪૩) પાણાતિપાતા વેરમણિઆદિકેસુ અટ્ઠઙ્ગેસુ. ‘‘સુદ્ધસ્સ વે સદા ફગ્ગુ, સુદ્ધસ્સુપોસથો સદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૯) ઉપવાસે. ‘‘ઉપોસથો નામ નાગરાજા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૪૬; મ. નિ. ૩.૨૫૮) પઞ્ઞત્તિયં. ‘‘તદહુપોસથે પન્નરસે સીસંન્હાતસ્સા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૫; મ. નિ. ૩.૨૫૬) દિવસે. તસ્મા અવસેસત્થં પટિક્ખિપિત્વા આસાળ્હીપુણ્ણમદિવસંયેવ નિયામેન્તો આહ – ‘‘અજ્જ પન્નરસો ઉપોસથો’’તિ. પાટિપદો દુતિયોતિ એવં ગણિયમાને અજ્જ પન્નરસો દિવસોતિ અત્થો.

દિવિ ભવાનિ દિબ્બાનિ, દિબ્બાનિ એત્થ અત્થીતિ દિબ્બા. કાનિ તાનિ? રૂપાનિ. તઞ્હિ રત્તિં દેવાનં દસસહસ્સિલોકધાતુતો સન્નિપતિતાનં સરીરવત્થાભરણવિમાનપ્પભાહિ અબ્ભાદિઉપક્કિલેસવિરહિતાય ચન્દપ્પભાય ચ સકલજમ્બુદીપો અલઙ્કતો અહોસિ. વિસેસાલઙ્કતો ચ પરમવિસુદ્ધિદેવસ્સ ભગવતો સરીરપ્પભાય. તેનાહ ‘‘દિબ્બા રત્તિ ઉપટ્ઠિતા’’તિ.

એવં રત્તિગુણવણ્ણનાપદેસેનાપિ સહાયસ્સ ચિત્તપ્પસાદં જનેન્તો બુદ્ધુપ્પાદં કથેત્વા આહ ‘‘અનોમનામં સત્થારં, હન્દ પસ્સામ ગોતમ’’ન્તિ. તત્થ અનોમેહિ અલામકેહિ સબ્બાકારપરિપૂરેહિ ગુણેહિ નામં અસ્સાતિ અનોમનામો. તથા હિસ્સ ‘‘બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો, બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૨; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૯૭; પટિ. મ. ૧.૧૬૨) નયેન બુદ્ધોતિ અનોમેહિ ગુણેહિ નામં, ‘‘ભગ્ગરાગોતિ ભગવા, ભગ્ગદોસોતિ ભગવા’’તિઆદિના (મહાનિ. ૮૪) નયેન ચ અનોમેહિ ગુણેહિ નામં. એસ નયો ‘‘અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો’’તિઆદીસુ. દિટ્ઠધમ્મિકાદીસુ અત્થેસુ દેવમનુસ્સે અનુસાસતિ ‘‘ઇમં પજહથ, ઇમં સમાદાય વત્તથા’’તિ સત્થા. અપિચ ‘‘સત્થા ભગવા સત્થવાહો, યથા સત્થવાહો સત્તે કન્તારં તારેતી’’તિઆદિના (મહાનિ. ૧૯૦) નિદ્દેસે વુત્તનયેનાપિ સત્થા. તં અનોમનામં સત્થારં. હન્દાતિ બ્યવસાનત્થે નિપાતો. પસ્સામાતિ તેન અત્તાનં સહ સઙ્ગહેત્વા પચ્ચુપ્પન્નવચનં. ગોતમન્તિ ગોતમગોત્તં. કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘સત્થા, ન સત્થા’’તિ મા વિમતિં અકાસિ, એકન્તબ્યવસિતો હુત્વાવ એહિ પસ્સામ ગોતમન્તિ.

૧૫૪. એવં વુત્તે હેમવતો ‘‘અયં સાતાગિરો ‘અનોમનામં સત્થાર’ન્તિ ભણન્તો તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતં પકાસેતિ, સબ્બઞ્ઞુનો ચ દુલ્લભા લોકે, સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞેહિ પૂરણાદિસદિસેહેવ લોકો ઉપદ્દુતો. સો પન યદિ સબ્બઞ્ઞૂ, અદ્ધા તાદિલક્ખણપ્પત્તો ભવિસ્સતિ, તેન તં એવં પરિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તાદિલક્ખણં પુચ્છન્તો આહ – ‘‘કચ્ચિ મનો’’તિ.

તત્થ કચ્ચીતિ પુચ્છા. મનોતિ ચિત્તં. સુપણિહિતોતિ સુટ્ઠુ ઠપિતો, અચલો અસમ્પવેધી. સબ્બેસુ ભૂતેસુ સબ્બભૂતેસુ. તાદિનોતિ તાદિલક્ખણપ્પત્તસ્સેવ સતો. પુચ્છા એવ વા અયં ‘‘સો તે સત્થા સબ્બભૂતેસુ તાદી, ઉદાહુ નો’’તિ. ઇટ્ઠે અનિટ્ઠે ચાતિ એવરૂપે આરમ્મણે. સઙ્કપ્પાતિ વિતક્કા. વસીકતાતિ વસં ગમિતા. કિં વુત્તં હોતિ? યં ત્વં સત્થારં વદસિ, તસ્સ તે સત્થુનો કચ્ચિ તાદિલક્ખણપ્પત્તસ્સ સતો સબ્બભૂતેસુ મનો સુપણિહિતો, ઉદાહુ યાવ ચલનપચ્ચયં ન લભતિ, તાવ સુપણિહિતો વિય ખાયતિ. સો વા તે સત્થા કચ્ચિ સબ્બભૂતેસુ સમચિત્તેન તાદી, ઉદાહુ નો, યે ચ ખો ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ આરમ્મણેસુ રાગદોસવસેન સઙ્કપ્પા ઉપ્પજ્જેય્યું, ત્યાસ્સ કચ્ચિ વસીકતા, ઉદાહુ કદાચિ તેસમ્પિ વસેન વત્તતીતિ.

૧૫૫. તતો સાતાગિરો ભગવતો સબ્બઞ્ઞુભાવે બ્યવસિતત્તા સબ્બે સબ્બઞ્ઞુગુણે અનુજાનન્તો આહ ‘‘મનો ચસ્સ સુપણિહિતો’’તિઆદિ. તત્થ સુપણિહિતોતિ સુટ્ઠુ ઠપિતો, પથવીસમો અવિરુજ્ઝનટ્ઠેન, સિનેરુસમો સુપ્પતિટ્ઠિતાચલનટ્ઠેન, ઇન્દખીલસમો ચતુબ્બિધમારપરવાદિગણેહિ અકમ્પિયટ્ઠેન. અનચ્છરિયઞ્ચેતં, ભગવતો ઇદાનિ સબ્બાકારસમ્પન્નત્તા સબ્બઞ્ઞુભાવે ઠિતસ્સ મનો સુપણિહિતો અચલો ભવેય્ય. યસ્સ તિરચ્છાનભૂતસ્સાપિ સરાગાદિકાલે છદ્દન્તનાગકુલે ઉપ્પન્નસ્સ સવિસેન સલ્લેન વિદ્ધસ્સ અચલો અહોસિ, વધકેપિ તસ્મિં નપ્પદુસ્સિ, અઞ્ઞદત્થુ તસ્સેવ અત્તનો દન્તે છેત્વા અદાસિ; તથા મહાકપિભૂતસ્સ મહતિયા સિલાય સીસે પહટસ્સાપિ તસ્સેવ ચ મગ્ગં દસ્સેસિ; તથા વિધુરપણ્ડિતભૂતસ્સ પાદેસુ ગહેત્વા સટ્ઠિયોજને કાળપબ્બતપપાતે પક્ખિત્તસ્સાપિ અઞ્ઞદત્થુ તસ્સેવ યક્ખસ્સત્થાય ધમ્મં દેસેસિ. તસ્મા સમ્મદેવ આહ સાતાગિરો – ‘‘મનો ચસ્સ સુપણિહિતો’’તિ.

સબ્બભૂતેસુ તાદિનોતિ સબ્બસત્તેસુ તાદિલક્ખણપ્પત્તસ્સેવ સતો મનો સુપણિહિતો, ન યાવ પચ્ચયં ન લભતીતિ અત્થો. તત્થ ભગવતો તાદિલક્ખણં પઞ્ચધા વેદિતબ્બં. યથાહ –

‘‘ભગવા પઞ્ચહાકારેહિ તાદી, ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી, ચત્તાવીતિ તાદી, મુત્તાવીતિ તાદી, તિણ્ણાવીતિ તાદી, તન્નિદ્દેસાતિ તાદી. કથં ભગવા ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી? ભગવા લાભેપિ તાદી’’તિ (મહાનિ. ૩૮).

એવમાદિ સબ્બં નિદ્દેસે વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં. લાભાદયો ચ તસ્સ મહાઅટ્ઠકથાયં વિત્થારિતનયેન વેદિતબ્બા. ‘‘પુચ્છા એવ વા અયં. સો તે સત્થા સબ્બભૂતેસુ તાદી, ઉદાહુ નો’’તિ ઇમસ્મિમ્પિ વિકપ્પે સબ્બભૂતેસુ સમચિત્તતાય તાદી અમ્હાકં સત્થાતિ અત્થો. અયઞ્હિ ભગવા સુખૂપસંહારકામતાય દુક્ખાપનયનકામતાય ચ સબ્બસત્તેસુ સમચિત્તો, યાદિસો અત્તનિ, તાદિસો પરેસુ, યાદિસો માતરિ મહામાયાય, તાદિસો ચિઞ્ચમાણવિકાય, યાદિસો પિતરિ સુદ્ધોદને, તાદિસો સુપ્પબુદ્ધે, યાદિસો પુત્તે રાહુલે, તાદિસો વધકેસુ દેવદત્તધનપાલકઅઙ્ગુલિમાલાદીસુ. સદેવકે લોકેપિ તાદી. તસ્મા સમ્મદેવાહ સાતાગિરો – ‘‘સબ્બભૂતેસુ તાદિનો’’તિ.

અથો ઇટ્ઠે અનિટ્ઠે ચાતિ. એત્થ પન એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો – યં કિઞ્ચિ ઇટ્ઠં વા અનિટ્ઠં વા આરમ્મણં, સબ્બપ્પકારેહિ તત્થ યે રાગદોસવસેન સઙ્કપ્પા ઉપ્પજ્જેય્યું, ત્યાસ્સ અનુત્તરેન મગ્ગેન રાગાદીનં પહીનત્તા વસીકતા, ન કદાચિ તેસં વસે વત્તતિ. સો હિ ભગવા અનાવિલસઙ્કપ્પો સુવિમુત્તચિત્તો સુવિમુત્તપઞ્ઞોતિ. એત્થ ચ સુપણિહિતમનતાય અયોનિસોમનસિકારાભાવો વુત્તો. સબ્બભૂતેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠેહિ સો યત્થ ભવેય્ય, તં સત્તસઙ્ખારભેદતો દુવિધમારમ્મણં વુત્તં. સઙ્કપ્પવસીભાવેન તસ્મિં આરમ્મણે તસ્સ મનસિકારાભાવતો કિલેસપ્પહાનં વુત્તં. સુપણિહિતમનતાય ચ મનોસમાચારસુદ્ધિ, સબ્બભૂતેસુ તાદિતાય કાયસમાચારસુદ્ધિ, સઙ્કપ્પવસીભાવેન વિતક્કમૂલકત્તા વાચાય વચીસમાચારસુદ્ધિ. તથા સુપણિહિતમનતાય લોભાદિસબ્બદોસાભાવો, સબ્બભૂતેસુ તાદિતાય મેત્તાદિગુણસબ્ભાવો, સઙ્કપ્પવસીભાવેન પટિકૂલે અપ્પટિકૂલસઞ્ઞિતાદિભેદા અરિયિદ્ધિ, તાય ચસ્સ સબ્બઞ્ઞુભાવો વુત્તો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

૧૫૬. એવં હેમવતો પુબ્બે મનોદ્વારવસેનેવ તાદિભાવં પુચ્છિત્વા તઞ્ચ પટિજાનન્તમિમં સુત્વા દળ્હીકમ્મત્થં ઇદાનિ દ્વારત્તયવસેનાપિ, પુબ્બે વા સઙ્ખેપેન કાયવચીમનોદ્વારસુદ્ધિં પુચ્છિત્વા તઞ્ચ પટિજાનન્તમિમં સુત્વા દળ્હીકમ્મત્થમેવ વિત્થારેનાપિ પુચ્છન્તો આહ ‘‘કચ્ચિ અદિન્ન’’ન્તિ. તત્થ ગાથાબન્ધસુખત્થાય પઠમં અદિન્નાદાનવિરતિં પુચ્છતિ. આરા પમાદમ્હાતિ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ચિત્તવોસ્સગ્ગતો દૂરીભાવેન અબ્રહ્મચરિયવિરતિં પુચ્છતિ. ‘‘આરા પમદમ્હા’’તિપિ પઠન્તિ, આરા માતુગામાતિ વુત્તં હોતિ. ઝાનં ન રિઞ્ચતીતિ ઇમિના પન તસ્સાયેવ તિવિધાય કાયદુચ્ચરિતવિરતિયા બલવભાવં પુચ્છતિ. ઝાનયુત્તસ્સ હિ વિરતિ બલવતી હોતીતિ.

૧૫૭. અથ સાતાગિરો યસ્મા ભગવા ન કેવલં એતરહિ, અતીતેપિ અદ્ધાને દીઘરત્તં અદિન્નાદાનાદીહિ પટિવિરતો, તસ્સા તસ્સાયેવ ચ વિરતિયા આનુભાવેન તં તં મહાપુરિસલક્ખણં પટિલભિ, સદેવકો ચસ્સ લોકો ‘‘અદિન્નાદાના પટિવિરતો સમણો ગોતમો’’તિઆદિના નયેન વણ્ણં ભાસતિ. તસ્મા વિસ્સટ્ઠાય વાચાય સીહનાદં નદન્તો આહ ‘‘ન સો અદિન્નં આદિયતી’’તિ. તં અત્થતો પાકટમેવ. ઇમિસ્સાપિ ગાથાય તતિયપાદે ‘‘પમાદમ્હા પમદમ્હા’’તિ દ્વિધા પાઠો. ચતુત્થપાદે ચ ઝાનં ન રિઞ્ચતીતિ ઝાનં રિત્તકં સુઞ્ઞકં ન કરોતિ, ન પરિચ્ચજતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૫૮. એવં કાયદ્વારે સુદ્ધિં સુત્વા ઇદાનિ વચીદ્વારે સુદ્ધિં પુચ્છન્તો આહ – ‘‘કચ્ચિ મુસા ન ભણતી’’તિ. એત્થ ખીણાતીતિ ખીણો, વિહિંસતિ બધતીતિ અત્થો. વાચાય પથો બ્યપ્પથો, ખીણો બ્યપ્પથો અસ્સાતિ ખીણબ્યપ્પથો. તં ન-કારેન પટિસેધેત્વા પુચ્છતિ ‘‘ન ખીણબ્યપ્પથો’’તિ, ન ફરુસવાચોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘નાખીણબ્યપ્પથો’’તિપિ પાઠો, ન અખીણવચનોતિ અત્થો. ફરુસવચનઞ્હિ પરેસં હદયે અખીયમાનં તિટ્ઠતિ. તાદિસવચનો કચ્ચિ ન સોતિ વુત્તં હોતિ. વિભૂતીતિ વિનાસો, વિભૂતિં કાસતિ કરોતિ વાતિ વિભૂતિકં, વિભૂતિકમેવ વેભૂતિકં, વેભૂતિયન્તિપિ વુચ્ચતિ, પેસુઞ્ઞસ્સેતં અધિવચનં. તઞ્હિ સત્તાનં અઞ્ઞમઞ્ઞતો ભેદનેન વિનાસં કરોતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૧૫૯. અથ સાતાગિરો યસ્મા ભગવા ન કેવલં એતરહિ, અતીતેપિ અદ્ધાને દીઘરત્તં મુસાવાદાદીહિ પટિવિરતો, તસ્સા તસ્સાયેવ ચ વિરતિયા આનુભાવેન તં તં મહાપુરિસલક્ખણં પટિલભિ, સદેવકો ચસ્સ લોકો ‘‘મુસાવાદા પટિવિરતો સમણો ગોતમો’’તિ વણ્ણં ભાસતિ. તસ્મા વિસ્સટ્ઠાય વાચાય સીહનાદં નદન્તો આહ, ‘‘મુસા ચ સો ન ભણતી’’તિ. તત્થ મુસાતિ વિનિધાય દિટ્ઠાદીનિ પરવિસંવાદનવચનં. તં સો ન ભણતિ. દુતિયપાદે પન પઠમત્થવસેન ન ખીણબ્યપ્પથોતિ, દુતિયત્થવસેન નાખીણબ્યપ્પથોતિ પાઠો. ચતુત્થપાદે મન્તાતિ પઞ્ઞા વુચ્ચતિ. ભગવા યસ્મા તાય મન્તાય પરિચ્છિન્દિત્વા અત્થમેવ ભાસતિ અત્થતો અનપેતવચનં, ન સમ્ફં. અઞ્ઞાણપુરેક્ખારઞ્હિ નિરત્થકવચનં બુદ્ધાનં નત્થિ. તસ્મા આહ – ‘‘મન્તા અત્થં સો ભાસતી’’તિ. સેસમેત્થ પાકટમેવ.

૧૬૦. એવં વચીદ્વારસુદ્ધિમ્પિ સુત્વા ઇદાનિ મનોદ્વારસુદ્ધિં પુચ્છન્તો આહ ‘‘કચ્ચિ ન રજ્જતિ કામેસૂ’’તિ. તત્થ કામાતિ વત્થુકામા. તેસુ કિલેસકામેન ન રજ્જતીતિ પુચ્છન્તો અનભિજ્ઝાલુતં પુચ્છતિ. અનાવિલન્તિ પુચ્છન્તો બ્યાપાદેન આવિલભાવં સન્ધાય અબ્યાપાદતં પુચ્છતિ. મોહં અતિક્કન્તોતિ પુચ્છન્તો યેન મોહેન મૂળ્હો મિચ્છાદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ, તસ્સાતિક્કમેન સમ્માદિટ્ઠિતં પુચ્છતિ. ધમ્મેસુ ચક્ખુમાતિ પુચ્છન્તો સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતસ્સ ઞાણચક્ખુનો, પઞ્ચચક્ખુવિસયેસુ વા ધમ્મેસુ પઞ્ચન્નમ્પિ ચક્ખૂનં વસેન સબ્બઞ્ઞુતં પુચ્છતિ ‘‘દ્વારત્તયપારિસુદ્ધિયાપિ સબ્બઞ્ઞૂ ન હોતી’’તિ ચિન્તેત્વા.

૧૬૧. અથ સાતાગિરો યસ્મા ભગવા અપ્પત્વાવ અરહત્તં અનાગામિમગ્ગેન કામરાગબ્યાપાદાનં પહીનત્તા નેવ કામેસુ રજ્જતિ, ન બ્યાપાદેન આવિલચિત્તો, સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ ચ મિચ્છાદિટ્ઠિપચ્ચયસ્સ સચ્ચપટિચ્છાદકમોહસ્સ પહીનત્તા મોહં અતિક્કન્તો, સામઞ્ચ સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા બુદ્ધોતિ વિમોક્ખન્તિકં નામં યથાવુત્તાનિ ચ ચક્ખૂનિ પટિલભિ, તસ્મા તસ્સ મનોદ્વારસુદ્ધિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ચ ઉગ્ઘોસેન્તો આહ ‘‘ન સો રજ્જતિ કામેસૂ’’તિ.

૧૬૨. એવં હેમવતો ભગવતો દ્વારત્તયપારિસુદ્ધિં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ચ સુત્વા હટ્ઠો ઉદગ્ગો અતીતજાતિયં બાહુસચ્ચવિસદાય પઞ્ઞાય અસજ્જમાનવચનપ્પથો હુત્વા અચ્છરિયબ્ભુતરૂપે સબ્બઞ્ઞુગુણે સોતુકામો આહ ‘‘કચ્ચિ વિજ્જાય સમ્પન્નો’’તિ. તત્થ વિજ્જાય સમ્પન્નોતિ ઇમિના દસ્સનસમ્પત્તિં પુચ્છતિ, સંસુદ્ધચારણોતિ ઇમિના ગમનસમ્પત્તિં. છન્દવસેન ચેત્થ દીઘં કત્વા ચાકારમાહ, સંસુદ્ધચરણોતિ અત્થો. આસવા ખીણાતિ ઇમિના એતાય દસ્સનગમનસમ્પત્તિયા પત્તબ્બાય આસવક્ખયસઞ્ઞિતાય પઠમનિબ્બાનધાતુયા પત્તિં પુચ્છતિ, નત્થિ પુનબ્ભવોતિ ઇમિના દુતિયનિબ્બાનધાતુપત્તિસમત્થતં, પચ્ચવેક્ખણઞાણેન વા પરમસ્સાસપ્પત્તિં ઞત્વા ઠિતભાવં.

૧૬૩. તતો યા એસા ‘‘સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૫૨) નયેન ભયભેરવાદીસુ તિવિધા, ‘‘સો એવં સમાહિતે ચિત્તે…પે… આનેઞ્જપ્પત્તે ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૭૯) નયેન અમ્બટ્ઠાદીસુ અટ્ઠવિધા વિજ્જા વુત્તા, તાય યસ્મા સબ્બાયપિ સબ્બાકારસમ્પન્નાય ભગવા ઉપેતો. યઞ્ચેતં ‘‘ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો સીલસમ્પન્નો હોતિ, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો હોતિ, ભોજને મત્તઞ્ઞૂ હોતિ, જાગરિયં અનુયુત્તો હોતિ, સત્તહિ સદ્ધમ્મેહિ સમન્નાગતો હોતિ, ચતુન્નં ઝાનાનં આભિચેતસિકાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનં નિકામલાભી હોતી’’તિ એવં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘કથઞ્ચ, મહાનામ, અરિયસાવકો સીલસમ્પન્નો હોતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૨૪) નયેન સેખસુત્તે નિદ્દિટ્ઠં પન્નરસપ્પભેદં ચરણં. તઞ્ચ યસ્મા સબ્બૂપક્કિલેસપ્પહાનેન ભગવતો અતિવિય સંસુદ્ધં. યેપિમે કામાસવાદયો ચત્તારો આસવા, તેપિ યસ્મા સબ્બે સપરિવારા સવાસના ભગવતો ખીણા. યસ્મા ચ ઇમાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય ખીણાસવો હુત્વા તદા ભગવા ‘‘નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા ઠિતો, તસ્મા સાતાગિરો ભગવતો સબ્બઞ્ઞુભાવે બ્યવસાયેન સમુસ્સાહિતહદયો સબ્બેપિ ગુણે અનુજાનન્તો આહ ‘‘વિજ્જાય ચેવ સમ્પન્નો’’તિ.

૧૬૪. તતો હેમવતો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિ ભગવતિ નિક્કઙ્ખો હુત્વા આકાસે ઠિતોયેવ ભગવન્તં પસંસન્તો સાતાગિરઞ્ચ આરાધેન્તો આહ ‘‘સમ્પન્નં મુનિનો ચિત્ત’’ન્તિ. તસ્સત્થો – સમ્પન્નં મુનિનો ચિત્તં, ‘‘મનો ચસ્સ સુપણિહિતો’’તિ એત્થ વુત્તતાદિભાવેન પુણ્ણં સમ્પુણ્ણં, ‘‘ન સો અદિન્નં આદિયતી’’તિ એત્થ વુત્તકાયકમ્મુના, ‘‘ન સો રજ્જતિ કામેસૂ’’તિ એત્થ વુત્તમનોકમ્મુના ચ પુણ્ણં સમ્પુણ્ણં, ‘‘મુસા ચ સો ન ભણતી’’તિ એત્થ વુત્તબ્યપ્પથેન ચ વચીકમ્મુનાતિ વુત્તં હોતિ. એવં સમ્પન્નચિત્તઞ્ચ અનુત્તરાય વિજ્જાચરણસમ્પદાય સમ્પન્નત્તા વિજ્જાચરણસમ્પન્નઞ્ચ ઇમેહિ ગુણેહિ ‘‘મનો ચસ્સ સુપણિહિતો’’તિઆદિના નયેન ધમ્મતો નં પસંસસિ, સભાવતો તચ્છતો ભૂતતો એવ નં પસંસસિ, ન કેવલં સદ્ધામત્તકેનાતિ દસ્સેતિ.

૧૬૫-૧૬૬. તતો સાતાગિરોપિ ‘‘એવમેતં, મારિસ, સુટ્ઠુ તયા ઞાતઞ્ચ અનુમોદિતઞ્ચા’’તિ અધિપ્પાયેન તમેવ સંરાધેન્તો આહ – ‘‘સમ્પન્નં મુનિનો…પે… ધમ્મતો અનુમોદસી’’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા પુન ભગવતો દસ્સને તં અભિત્થવયમાનો આહ ‘‘સમ્પન્નં…પે… હન્દ પસ્સામ ગોતમ’’ન્તિ.

૧૬૭. અથ હેમવતો અત્તનો અભિરુચિતગુણેહિ પુરિમજાતિબાહુસચ્ચબલેન ભગવન્તં અભિત્થુનન્તો સાતાગિરં આહ – ‘‘એણિજઙ્ઘં…પે… એહિ પસ્સામ ગોતમ’’ન્તિ. તસ્સત્થો – એણિમિગસ્સેવ જઙ્ઘા અસ્સાતિ એણિજઙ્ઘો. બુદ્ધાનઞ્હિ એણિમિગસ્સેવ અનુપુબ્બવટ્ટા જઙ્ઘા હોન્તિ, ન પુરતો નિમ્મંસા પચ્છતો સુસુમારકુચ્છિ વિય ઉદ્ધુમાતા. કિસા ચ બુદ્ધા હોન્તિ દીઘરસ્સસમવટ્ટિતયુત્તટ્ઠાનેસુ તથારૂપાય અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમ્પત્તિયા, ન વઠરપુરિસા વિય થૂલા. પઞ્ઞાય વિલિખિતકિલેસત્તા વા કિસા. અજ્ઝત્તિકબાહિરસપત્તવિદ્ધંસનતો વીરા. એકાસનભોજિતાય પરિમિતભોજિતાય ચ અપ્પાહારા, ન દ્વત્તિમત્તાલોપભોજિતાય. યથાહ –

‘‘અહં ખો પન, ઉદાયિ, અપ્પેકદા ઇમિના પત્તેન સમતિત્તિકમ્પિ ભુઞ્જામિ, ભિય્યોપિ ભુઞ્જામિ. ‘અપ્પાહારો સમણો ગોતમો અપ્પાહારતાય ચ વણ્ણવાદી’તિ ઇતિ ચે મં, ઉદાયિ, સાવકા સક્કરેય્યું, ગરું કરેય્યું, માનેય્યું, પૂજેય્યું, સક્કત્વા, ગરું કત્વા, ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યું. યે તે, ઉદાયિ, મમ સાવકા કોસકાહારાપિ અડ્ઢકોસકાહારાપિ બેલુવાહારાપિ અડ્ઢબેલુવાહારાપિ, ન મં તે ઇમિના ધમ્મેન સક્કરેય્યું…પે… ઉપનિસ્સાય વિહરેય્યુ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૪૨).

આહારે છન્દરાગાભાવેન અલોલુપા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં આહારં આહારેન્તિ મોનેય્યસમ્પત્તિયા મુનિનો. અનગારિકતાય વિવેકનિન્નમાનસતાય ચ વને ઝાયન્તિ. તેનાહ હેમવતો યક્ખો ‘‘એણિજઙ્ઘં…પે… એહિ પસ્સામ ગોતમ’’ન્તિ.

૧૬૮. એવઞ્ચ વત્વા પુન તસ્સ ભગવતો સન્તિકે ધમ્મં સોતુકામતાય ‘‘સીહંવેકચર’’ન્તિ ઇમં ગાથમાહ. તસ્સત્થો – સીહંવાતિ દુરાસદટ્ઠેન ખમનટ્ઠેન નિબ્ભયટ્ઠેન ચ કેસરસીહસદિસં. યાય તણ્હાય ‘‘તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સા અભાવેન એકચરં, એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વિન્નં બુદ્ધાનં અનુપ્પત્તિતોપિ એકચરં. ખગ્ગવિસાણસુત્તે વુત્તનયેનાપિ ચેત્થ તં તં અત્થો દટ્ઠબ્બો. નાગન્તિ પુનબ્ભવં નેવ ગન્તારં નાગન્તારં. અથ વા આગું ન કરોતીતિપિ નાગો. બલવાતિપિ નાગો. તં નાગં. કામેસુ અનપેક્ખિનન્તિ દ્વીસુપિ કામેસુ છન્દરાગાભાવેન અનપેક્ખિનં. ઉપસઙ્કમ્મ પુચ્છામ, મચ્ચુપાસપ્પમોચનન્તિ તં એવરૂપં મહેસિં ઉપસઙ્કમિત્વા તેભૂમકવટ્ટસ્સ મચ્ચુપાસસ્સ પમોચનં વિવટ્ટં નિબ્બાનં પુચ્છામ. યેન વા ઉપાયેન દુક્ખસમુદયસઙ્ખાતા મચ્ચુપાસા પમુચ્ચતિ, તં મચ્ચુપાસપ્પમોચનં પુચ્છામાતિ. ઇમં ગાથં હેમવતો સાતાગિરઞ્ચ સાતાગિરપરિસઞ્ચ અત્તનો પરિસઞ્ચ સન્ધાય આહ.

તેન ખો પન સમયેન આસાળ્હીનક્ખત્તં ઘોસિતં અહોસિ. અથ સમન્તતો અલઙ્કતપટિયત્તે દેવનગરે સિરિં પચ્ચનુભોન્તી વિય રાજગહે કાળી નામ કુરરઘરિકા ઉપાસિકા પાસાદમારુય્હ સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા ગબ્ભપરિસ્સમં વિનોદેન્તી સવાતપ્પદેસે ઉતુગ્ગહણત્થં ઠિતા તેસં યક્ખસેનાપતીનં તં બુદ્ધગુણપટિસંયુત્તં કથં આદિમજ્ઝપરિયોસાનતો અસ્સોસિ. સુત્વા ચ ‘‘એવં વિવિધગુણસમન્નાગતા બુદ્ધા’’તિ બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ઉપ્પાદેત્વા તાય નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભેત્વા તત્થેવ ઠિતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. તતો એવ ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવિકાનં ઉપાસિકાનં અનુસ્સવપ્પસન્નાનં, યદિદં કાળી ઉપાસિકા કુરરઘરિકા’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૬૭) એતદગ્ગે ઠપિતા.

૧૬૯. તેપિ યક્ખસેનાપતયો સહસ્સયક્ખપરિવારા મજ્ઝિમયામસમયે ઇસિપતનં પત્વા, ધમ્મચક્કપ્પવત્તિતપલ્લઙ્કેનેવ નિસિન્નં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમ્મ વન્દિત્વા, ઇમાય ગાથાય ભગવન્તં અભિત્થવિત્વા ઓકાસમકારયિંસુ ‘‘અક્ખાતારં પવત્તાર’’ન્તિ. તસ્સત્થો – ઠપેત્વા તણ્હં તેભૂમકે ધમ્મે ‘‘ઇદં ખો પન, ભિક્ખવે, દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૪) નયેન સચ્ચાનં વવત્થાનકથાય અક્ખાતારં, ‘‘‘તં ખો પનિદં દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્ય’ન્તિ મે ભિક્ખવે’’તિઆદિના નયેન તેસુ કિચ્ચઞાણકતઞાણપ્પવત્તનેન પવત્તારં. યે વા ધમ્મા યથા વોહરિતબ્બા, તેસુ તથા વોહારકથનેન અક્ખાતારં, તેસંયેવ ધમ્માનં સત્તાનુરૂપતો પવત્તારં. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુવિપઞ્ચિતઞ્ઞૂનં વા દેસનાય અક્ખાતારં, નેય્યાનં પટિપાદનેન પવત્તારં. ઉદ્દેસેન વા અક્ખાતારં, વિભઙ્ગેન તેહિ તેહિ પકારેહિ વચનતો પવત્તારં. બોધિપક્ખિયાનં વા સલક્ખણકથનેન અક્ખાતારં, સત્તાનં ચિત્તસન્તાને પવત્તનેન પવત્તારં. સઙ્ખેપતો વા તીહિ પરિવટ્ટેહિ સચ્ચાનં કથનેન અક્ખાતારં, વિત્થારતો પવત્તારં. ‘‘સદ્ધિન્દ્રિયં ધમ્મો, તં ધમ્મં પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્ક’’ન્તિ (પટિ. મ. ૨.૪૦) એવમાદિના પટિસમ્ભિદાનયેન વિત્થારિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ પવત્તનતો પવત્તારં.

સબ્બધમ્માનન્તિ ચતુભૂમકધમ્માનં. પારગુન્તિ છહાકારેહિ પારં ગતં અભિઞ્ઞાય, પરિઞ્ઞાય, પહાનેન, ભાવનાય, સચ્છિકિરિયાય, સમાપત્તિયા. સો હિ ભગવા સબ્બધમ્મે અભિજાનન્તો ગતોતિ અભિઞ્ઞાપારગૂ, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે પરિજાનન્તો ગતોતિ પરિઞ્ઞાપારગૂ, સબ્બકિલેસે પજહન્તો ગતોતિ પહાનપારગૂ, ચત્તારો મગ્ગે ભાવેન્તો ગતોતિ ભાવનાપારગૂ, નિરોધં સચ્છિકરોન્તો ગતોતિ સચ્છિકિરિયાપારગૂ, સબ્બા સમાપત્તિયો સમાપજ્જન્તો ગતોતિ સમાપત્તિપારગૂ. એવં સબ્બધમ્માનં પારગું. બુદ્ધં વેરભયાતીતન્તિ અઞ્ઞાણસયનતો પટિબુદ્ધત્તા બુદ્ધં, સબ્બેન વા સરણવણ્ણનાયં વુત્તેનત્થેન બુદ્ધં, પઞ્ચવેરભયાનં અતીતત્તા વેરભયાતીતં. એવં ભગવન્તં અતિત્થવન્તા ‘‘મયં પુચ્છામ ગોતમ’’ન્તિ ઓકાસમકારયિંસુ.

૧૭૦. અથ નેસં યક્ખાનં તેજેન ચ પઞ્ઞાય ચ અગ્ગો હેમવતો યથાધિપ્પેતં પુચ્છિતબ્બં પુચ્છન્તો ‘‘કિસ્મિં લોકો’’તિ ઇમં ગાથમાહ. તસ્સાદિપાદે કિસ્મિન્તિ ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મવચનં, કિસ્મિં ઉપ્પન્ને લોકો સમુપ્પન્નો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. સત્તલોકસઙ્ખારલોકે સન્ધાય પુચ્છતિ. કિસ્મિં કુબ્બતિ સન્થવન્તિ અહન્તિ વા મમન્તિ વા તણ્હાદિટ્ઠિસન્થવં કિસ્મિં કુબ્બતિ, અધિકરણત્થે ભુમ્મવચનં. કિસ્સ લોકોતિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, કિં ઉપાદાય લોકોતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતીતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. કિસ્મિં લોકોતિ ભાવેનભાવલક્ખણકારણત્થેસુ ભુમ્મવચનં. કિસ્મિં સતિ કેન કારણેન લોકો વિહઞ્ઞતિ પીળીયતિ બાધીયતીતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો.

૧૭૧. અથ ભગવા યસ્મા છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ ઉપ્પન્નેસુ સત્તલોકો ચ ધનધઞ્ઞાદિવસેન સઙ્ખારલોકો ચ ઉપ્પન્નો હોતિ, યસ્મા ચેત્થ સત્તલોકો તેસ્વેવ છસુ દુવિધમ્પિ સન્થવં કરોતિ. ચક્ખાયતનં વા હિ ‘‘અહં મમ’’ન્તિ ગણ્હાતિ અવસેસેસુ વા અઞ્ઞતરં. યથાહ – ‘‘ચક્ખુ અત્તાતિ યો વદેય્ય, તં ન ઉપપજ્જતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૪૨૨). યસ્મા ચ એતાનિયેવ છ ઉપાદાય દુવિધોપિ લોકોતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, યસ્મા ચ તેસ્વેવ છસુ સતિ સત્તલોકો દુક્ખપાતુભાવેન વિહઞ્ઞતિ. યથાહ –

‘‘હત્થેસુ, ભિક્ખવે, સતિ આદાનનિક્ખેપનં હોતિ, પાદેસુ સતિ અભિક્કમપટિક્કમો હોતિ, પબ્બેસુ સતિ સમિઞ્જનપસારણં હોતિ, કુચ્છિસ્મિં સતિ જિઘચ્છાપિપાસા હોતિ; એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુસ્મિં સતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૨૩૭).

તથા તેસુ આધારભૂતેસુ પટિહતો સઙ્ખારલોકો વિહઞ્ઞતિ. યથાહ –

‘‘ચક્ખુસ્મિં અનિદસ્સને સપ્પટિઘે પટિહઞ્ઞિ વા’’ઇતિ (ધ. સ. ૫૯૭-૮) ચ.

‘‘ચક્ખુ, ભિક્ખવે, પટિહઞ્ઞતિ મનાપામનાપેસુ રૂપેસૂ’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮) એવમાદિ.

તથા તેહિયેવ કારણભૂતેહિ દુવિધોપિ લોકો વિહઞ્ઞતિ. યથાહ –

‘‘ચક્ખુ વિહઞ્ઞતિ મનાપામનાપેસુ રૂપેસૂ’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮) ચ.

‘‘ચક્ખુ, ભિક્ખવે, આદિત્તં, રૂપા આદિત્તા. કેન આદિત્તં? રાગગ્ગિના’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૮; મહાવ. ૫૪) એવમાદિ.

તસ્મા છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનવસેન તં પુચ્છં વિસ્સજ્જેન્તો આહ ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો’’તિ.

૧૭૨. અથ સો યક્ખો અત્તના વટ્ટવસેન પુટ્ઠપઞ્હં ભગવતા દ્વાદસાયતનવસેન સઙ્ખિપિત્વા વિસ્સજ્જિતં ન સુટ્ઠુ ઉપલક્ખેત્વા તઞ્ચ અત્થં તપ્પટિપક્ખઞ્ચ ઞાતુકામો સઙ્ખેપેનેવ વટ્ટવિવટ્ટં પુચ્છન્તો આહ ‘‘કતમં ત’’ન્તિ. તત્થ ઉપાદાતબ્બટ્ઠેન ઉપાદાનં, દુક્ખસચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. યત્થ લોકો વિહઞ્ઞતીતિ ‘‘છસુ લોકો વિહઞ્ઞતી’’તિ એવં ભગવતા યત્થ છબ્બિધે ઉપાદાને લોકો વિહઞ્ઞતીતિ વુત્તો, તં કતમં ઉપાદાનન્તિ? એવં ઉપડ્ઢગાથાય સરૂપેનેવ દુક્ખસચ્ચં પુચ્છિ. સમુદયસચ્ચં પન તસ્સ કારણભાવેન ગહિતમેવ હોતિ. નિય્યાનં પુચ્છિતોતિ ઇમાય પન ઉપડ્ઢગાથાય મગ્ગસચ્ચં પુચ્છિ. મગ્ગસચ્ચેન હિ અરિયસાવકો દુક્ખં પરિજાનન્તો, સમુદયં પજહન્તો, નિરોધં સચ્છિકરોન્તો, મગ્ગં ભાવેન્તો લોકમ્હા નિય્યાતિ, તસ્મા નિય્યાનન્તિ વુચ્ચતિ. કથન્તિ કેન પકારેન. દુક્ખા પમુચ્ચતીતિ ‘‘ઉપાદાન’’ન્તિ વુત્તા વટ્ટદુક્ખા પમોક્ખં પાપુણાતિ. એવમેત્થ સરૂપેનેવ મગ્ગસચ્ચં પુચ્છિ, નિરોધસચ્ચં પન તસ્સ વિસયભાવેન ગહિતમેવ હોતિ.

૧૭૩. એવં યક્ખેન સરૂપેન દસ્સેત્વા ચ અદસ્સેત્વા ચ ચતુસચ્ચવસેન પઞ્હં પુટ્ઠો ભગવા તેનેવ નયેન વિસ્સજ્જેન્તો આહ ‘‘પઞ્ચ કામગુણા’’તિ. તત્થ પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતગોચરગ્ગહણેન તગ્ગોચરાનિ પઞ્ચાયતનાનિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. મનો છટ્ઠો એતેસન્તિ મનોછટ્ઠા. પવેદિતાતિ પકાસિતા. એત્થ અજ્ઝત્તિકેસુ છટ્ઠસ્સ મનાયતનસ્સ ગહણેન તસ્સ વિસયભૂતં ધમ્માયતનં ગહિતમેવ હોતિ. એવં ‘‘કતમં તં ઉપાદાન’’ન્તિ ઇમં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો પુનપિ દ્વાદસાયતનાનં વસેનેવ દુક્ખસચ્ચં પકાસેસિ. મનોગહણેન વા સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં ગહિતત્તા તાસુ પુરિમપઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન તાસં વત્થૂનિ પઞ્ચ ચક્ખાદીનિ આયતનાનિ, મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન તાસં વત્થુગોચરભેદં ધમ્માયતનં ગહિતમેવાતિ એવમ્પિ દ્વાદસાયતનવસેન દુક્ખસચ્ચં પકાસેસિ. લોકુત્તરમનાયતનધમ્માયતનેકદેસો પનેત્થ યત્થ લોકો વિહઞ્ઞતિ, તં સન્ધાય નિદ્દિટ્ઠત્તા ન સઙ્ગય્હતિ.

એત્થ છન્દં વિરાજેત્વાતિ એત્થ દ્વાદસાયતનભેદે દુક્ખસચ્ચે તાનેવાયતનાનિ ખન્ધતો ધાતુતો નામરૂપતોતિ તથા તથા વવત્થપેત્વા, તિલક્ખણં આરોપેત્વા, વિપસ્સન્તો અરહત્તમગ્ગપરિયોસાનાય વિપસ્સનાય તણ્હાસઙ્ખાતં છન્દં સબ્બસો વિરાજેત્વા વિનેત્વા વિદ્ધંસેત્વાતિ અત્થો. એવં દુક્ખા પમુચ્ચતીતિ ઇમિના પકારેન એતસ્મા વટ્ટદુક્ખા પમુચ્ચતીતિ. એવમિમાય ઉપડ્ઢગાથાય ‘‘નિય્યાનં પુચ્છિતો બ્રૂહિ, કથં દુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ અયં પઞ્હો વિસ્સજ્જિતો હોતિ, મગ્ગસચ્ચઞ્ચ પકાસિતં સમુદયનિરોધસચ્ચાનિ પનેત્થ પુરિમનયેનેવ સઙ્ગહિતત્તા પકાસિતાનેવ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ. ઉપડ્ઢગાથાય વા દુક્ખસચ્ચં, છન્દેન સમુદયસચ્ચં, ‘‘વિરાજેત્વા’’તિ એત્થ વિરાગેન નિરોધસચ્ચં, ‘‘વિરાગાવિમુચ્ચતી’’તિ વચનતો વા મગ્ગસચ્ચં. ‘‘એવ’’ન્તિ ઉપાયનિદસ્સનેન મગ્ગસચ્ચં, દુક્ખનિરોધન્તિ વચનતો વા. ‘‘દુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ દુક્ખપમોક્ખેન નિરોધસચ્ચન્તિ એવમેત્થ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસિતાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૧૭૪. એવં ચતુસચ્ચગબ્ભાય ગાથાય લક્ખણતો નિય્યાનં પકાસેત્વા પુન તદેવ સકેન નિરુત્તાભિલાપેન નિગમેન્તો આહ ‘‘એતં લોકસ્સ નિય્યાન’’ન્તિ. એત્થ એતન્તિ પુબ્બે વુત્તસ્સ નિદ્દેસો, લોકસ્સાતિ તેધાતુકલોકસ્સ. યથાતથન્તિ અવિપરીતં. એતં વો અહમક્ખામીતિ સચેપિ મં સહસ્સક્ખત્તું પુચ્છેય્યાથ, એતં વો અહમક્ખામિ, ન અઞ્ઞં. કસ્મા? યસ્મા એવં દુક્ખા પમુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞથાતિ અધિપ્પાયો. અથ વા એતેન નિય્યાનેન એકદ્વત્તિક્ખતું નિગ્ગતાનમ્પિ એતં વો અહમક્ખામિ, ઉપરિવિસેસાધિગમાયપિ એતદેવ અહમક્ખામીતિ અત્થો. કસ્મા? યસ્મા એવં દુક્ખા પમુચ્ચતિ અસેસનિસ્સેસાતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને દ્વેપિ યક્ખસેનાપતયો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ સદ્ધિં યક્ખસહસ્સેન.

૧૭૫. અથ હેમવતો પકતિયાપિ ધમ્મગરુ ઇદાનિ અરિયભૂમિયં પતિટ્ઠાય સુટ્ઠુતરં અતિત્તો ભગવતો વિચિત્રપટિભાનાય દેસનાય ભગવન્તં સેક્ખાસેક્ખભૂમિં પુચ્છન્તો ‘‘કો સૂધ તરતી’’તિ ગાથમભાસિ. તત્થ કો સૂધ તરતિ ઓઘન્તિ ઇમિના ચતુરોઘં કો તરતીતિ સેક્ખભૂમિં પુચ્છતિ અવિસેસેન. યસ્મા અણ્ણવન્તિ ન વિત્થતમત્તં નાપિ ગમ્ભીરમત્તં અપિચ પન યં વિત્થતતરઞ્ચ ગમ્ભીરતરઞ્ચ, તં વુચ્ચતિ. તાદિસો ચ સંસારણ્ણવો. અયઞ્હિ સમન્તતો પરિયન્તાભાવેન વિત્થતો, હેટ્ઠા પતિટ્ઠાભાવેન ઉપરિ આલમ્બનાભાવેન ચ ગમ્ભીરો, તસ્મા ‘‘કો ઇધ તરતિ અણ્ણવં, તસ્મિઞ્ચ અપ્પતિટ્ઠે અનાલમ્બે ગમ્ભીરે અણ્ણવે કો ન સીદતી’’તિ અસેક્ખભૂમિં પુચ્છતિ.

૧૭૬. અથ ભગવા યો ભિક્ખુ જીવિતહેતુપિ વીતિક્કમં અકરોન્તો સબ્બદા સીલસમ્પન્નો લોકિયલોકુત્તરાય ચ પઞ્ઞાય પઞ્ઞવા, ઉપચારપ્પનાસમાધિના ઇરિયાપથહેટ્ઠિમમગ્ગફલેહિ ચ સુસમાહિતો, તિલક્ખણં આરોપેત્વા વિપસ્સનાય નિયકજ્ઝત્તચિન્તનસીલો, સાતચ્ચકિરિયાવહાય અપ્પમાદસતિયા ચ સમન્નાગતો. યસ્મા સો ચતુત્થેન મગ્ગેન ઇમં સુદુત્તરં ઓઘં અનવસેસં તરતિ, તસ્મા સેક્ખભૂમિં વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘સબ્બદા સીલસમ્પન્નો’’તિ ઇમં તિસિક્ખાગબ્ભં ગાથમાહ. એત્થ હિ સીલસમ્પદાય અધિસીલસિક્ખા, સતિસમાધીહિ અધિચિત્તસિક્ખા, અજ્ઝત્તચિન્તિતાપઞ્ઞાહિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખાતિ તિસ્સો સિક્ખા સઉપકારા સાનિસંસા ચ વુત્તા. ઉપકારો હિ સિક્ખાનં લોકિયપઞ્ઞા સતિ ચ, અનિસંસો સામઞ્ઞફલાનીતિ.

૧૭૭. એવં પઠમગાથાય સેક્ખભૂમિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અસેક્ખભૂમિં દસ્સેન્તો દુતિયગાથમાહ. તસ્સત્થો વિરતો કામસઞ્ઞાયાતિ યા કાચિ કામસઞ્ઞા, તતો સબ્બતો ચતુત્થમગ્ગસમ્પયુત્તાય સમુચ્છેદવિરતિયા વિરતો. ‘‘વિરત્તો’’તિપિ પાઠો. તદા ‘‘કામસઞ્ઞાયા’’તિ ભુમ્મવચનં હોતિ, સગાથાવગ્ગે પન ‘‘કામસઞ્ઞાસૂ’’તિપિ (સં. નિ. ૧.૯૬) પાઠો. ચતૂહિપિ મગ્ગેહિ દસન્નં સંયોજનાનં અતીતત્તા સબ્બસંયોજનાતિગો, ચતુત્થેનેવ વા ઉદ્ધમ્ભાગિયસબ્બસંયોજનાતિગો, તત્રતત્રાભિનન્દિનીતણ્હાસઙ્ખાતાય નન્દિયા તિણ્ણઞ્ચ ભવાનં પરિક્ખીણત્તા નન્દીભવપરિક્ખીણો સો તાદિસો ખીણાસવો ભિક્ખુ ગમ્ભીરે સંસારણ્ણવે ન સીદતિ નન્દીપરિક્ખયેન સઉપાદિસેસં, ભવપરિક્ખયેન ચ અનુપાદિસેસં નિબ્બાનથલં સમાપજ્જ પરમસ્સાસપ્પત્તિયાતિ.

૧૭૮. અથ હેમવતો સહાયઞ્ચ યક્ખપરિસઞ્ચ ઓલોકેત્વા પીતિસોમનસ્સજાતો ‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞ’’ન્તિ એવમાદીહિ ગાથાહિ ભગવન્તં અભિત્થવિત્વા સબ્બાવતિયા પરિસાય સહાયેન ચ સદ્ધિં અભિવાદેત્વા, પદક્ખિણં કત્વા, અત્તનો વસનટ્ઠાનં અગમાસિ.

તાસં પન ગાથાનં અયં અત્થવણ્ણના – ગમ્ભીરપઞ્ઞન્તિ ગમ્ભીરાય પઞ્ઞાય સમન્નાગતં. તત્થ પટિસમ્ભિદાયં વુત્તનયેન ગમ્ભીરપઞ્ઞા વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘ગમ્ભીરેસુ ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ ગમ્ભીરપઞ્ઞા’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૩.૪). નિપુણત્થદસ્સિન્તિ નિપુણેહિ ખત્તિયપણ્ડિતાદીહિ અભિસઙ્ખતાનં પઞ્હાનં અત્થદસ્સિં અત્થાનં વા યાનિ નિપુણાનિ કારણાનિ દુપ્પટિવિજ્ઝાનિ અઞ્ઞેહિ તેસં દસ્સનેન નિપુણત્થદસ્સિં. રાગાદિકિઞ્ચનાભાવેન અકિઞ્ચનં. દુવિધે કામે તિવિધે ચે ભવે અલગ્ગનેન કામભવે અસત્તં. ખન્ધાદિભેદેસુ સબ્બારમ્મણેસુ છન્દરાગબન્ધનાભાવેન સબ્બધિ વિપ્પમુત્તં. દિબ્બે પથે કમમાનન્તિ અટ્ઠસમાપત્તિભેદે દિબ્બે પથે સમાપજ્જનવસેન ચઙ્કમન્તં. તત્થ કિઞ્ચાપિ ન તાય વેલાય ભગવા દિબ્બે પથે કમતિ, અપિચ ખો પુબ્બે કમનં ઉપાદાય કમનસત્તિસબ્ભાવેન તત્થ લદ્ધવસીભાવતાય એવં વુચ્ચતિ. અથ વા યે તે વિસુદ્ધિદેવા અરહન્તો, તેસં પથે સન્તવિહારે કમનેનાપેતં વુત્તં. મહન્તાનં ગુણાનં એસનેન મહેસિં.

૧૭૯. દુતિયગાથાય અપરેન પરિયાયેન થુતિ આરદ્ધાતિ કત્વા પુન નિપુણત્થદસ્સિગ્ગહણં નિદસ્સેતિ. અથ વા નિપુણત્થે દસ્સેતારન્તિ અત્થો. પઞ્ઞાદદન્તિ પઞ્ઞાપટિલાભસંવત્તનિકાય પટિપત્તિયા કથનેન પઞ્ઞાદાયકં. કામાલયે અસત્તન્તિ ય્વાયંકામેસુ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન દુવિધો આલયો, તત્થ અસત્તં. સબ્બવિદુન્તિ સબ્બધમ્મવિદું, સબ્બઞ્ઞુન્તિ વુત્તં હોતિ. સુમેધન્તિ તસ્સ સબ્બઞ્ઞુભાવસ્સ મગ્ગભૂતાય પારમીપઞ્ઞાસઙ્ખાતાય મેધાય સમન્નાગતં. અરિયે પથેતિ અટ્ઠઙ્ગિકે મગ્ગે, ફલસમાપત્તિયં વા. કમમાનન્તિ પઞ્ઞાય અજ્ઝોગાહમાનં મગ્ગલક્ખણં ઞત્વા દેસનતો, પવિસમાનં વા ખણે ખણે ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનતો, ચતુબ્બિધમગ્ગભાવનાસઙ્ખાતાય કમનસત્તિયા કમિતપુબ્બં વા.

૧૮૦. સુદિટ્ઠં વત નો અજ્જાતિ. અજ્જ અમ્હેહિ સુન્દરં દિટ્ઠં, અજ્જ વા અમ્હાકં સુન્દરં દિટ્ઠં, દસ્સનન્તિ અત્થો. સુપ્પભાતં સુહુટ્ઠિતન્તિ અજ્જ અમ્હાકં સુટ્ઠુ પભાતં સોભનં વા પભાતં અહોસિ. અજ્જ ચ નો સુન્દરં ઉટ્ઠિતં અહોસિ, અનુપરોધેન સયનતો ઉટ્ઠિતં. કિં કારણં? યં અદ્દસામ સમ્બુદ્ધં, યસ્મા સમ્બુદ્ધં અદ્દસામાતિ અત્તનો લાભસમ્પત્તિં આરબ્ભ પામોજ્જં પવેદેતિ.

૧૮૧. ઇદ્ધિમન્તોતિ કમ્મવિપાકજિદ્ધિયા સમન્નાગતા. યસસ્સિનોતિ લાભગ્ગપરિવારગ્ગસમ્પન્ના. સરણં યન્તીતિ કિઞ્ચાપિ મગ્ગેનેવ ગતા, તથાપિ સોતાપન્નભાવપરિદીપનત્થં પસાદદસ્સનત્થઞ્ચ વાચં ભિન્દતિ.

૧૮૨. ગામા ગામન્તિ દેવગામા દેવગામં. નગા નગન્તિ દેવપબ્બતા દેવપબ્બતં. નમસ્સમાના સમ્બુદ્ધં, ધમ્મસ્સ ચ સુધમ્મતન્તિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત ભગવા, સ્વાક્ખાતો વત ભગવતો ધમ્મો’’તિઆદિના નયેન બુદ્ધસુબોધિતઞ્ચ ધમ્મસુધમ્મતઞ્ચ. ‘‘સુપ્પટિપન્નો વત ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિના સઙ્ઘ-સુપ્પટિપત્તિઞ્ચ અભિત્થવિત્વા અભિત્થવિત્વા નમસ્સમાના ધમ્મઘોસકા હુત્વા વિચરિસ્સામાતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય હેમવતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.