૭. અગ્ગિકભારદ્વાજસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ અગ્ગિકભારદ્વાજસુત્તં, ‘‘વસલસુત્ત’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે. કસિભારદ્વાજસુત્તે વુત્તનયેન પચ્છાભત્તકિચ્ચાવસાને બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો અગ્ગિકભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં સરણસિક્ખાપદાનં ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં દિસ્વા ‘‘તત્થ મયિ ગતે કથા પવત્તિસ્સતિ, તતો કથાવસાને ધમ્મદેસનં સુત્વા એસ બ્રાહ્મણો સરણં ગન્ત્વા સિક્ખાપદાનિ સમાદિયિસ્સતી’’તિ ઞત્વા, તત્થ ગન્ત્વા, પવત્તાય કથાય બ્રાહ્મણેન ધમ્મદેસનં યાચિતો ઇમં સુત્તં અભાસિ. તત્થ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિં મઙ્ગલસુત્તવણ્ણનાયં વણ્ણયિસ્સામ, ‘‘અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમય’’ન્તિઆદિ કસિભારદ્વાજસુત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

તેન ખો પન સમયેન અગ્ગિકભારદ્વાજસ્સાતિ યં યં અવુત્તપુબ્બં, તં તદેવ વણ્ણયિસ્સામ. સેય્યથિદં – સો હિ બ્રાહ્મણો અગ્ગિં જુહતિ પરિચરતીતિ કત્વા અગ્ગિકોતિ નામેન પાકટો અહોસિ, ભારદ્વાજોતિ ગોત્તેન. તસ્મા વુત્તં ‘‘અગ્ગિકભારદ્વાજસ્સા’’તિ. નિવેસનેતિ ઘરે. તસ્સ કિર બ્રાહ્મણસ્સ નિવેસનદ્વારે અન્તરવીથિયં અગ્ગિહુતસાલા અહોસિ. તતો ‘‘નિવેસનદ્વારે’’તિ વત્તબ્બે તસ્સપિ પદેસસ્સ નિવેસનેયેવ પરિયાપન્નત્તા ‘‘નિવેસને’’તિ વુત્તં. સમીપત્થે વા ભુમ્મવચનં, નિવેસનસમીપેતિ અત્થો. અગ્ગિ પજ્જલિતો હોતીતિ અગ્ગિયાધાને ઠિતો અગ્ગિ કતબ્ભુદ્ધરણો સમિધાપક્ખેપં બીજનવાતઞ્ચ લભિત્વા જલિતો ઉદ્ધં સમુગ્ગતચ્ચિસમાકુલો હોતિ. આહુતિ પગ્ગહિતાતિ સસીસં ન્હાયિત્વા મહતા સક્કારેન પાયાસસપ્પિમધુફાણિતાદીનિ અભિસઙ્ખતાનિ હોન્તીતિ અત્થો. યઞ્હિ કિઞ્ચિ અગ્ગિમ્હિ જુહિતબ્બં, તં સબ્બં ‘‘આહુતી’’તિ વુચ્ચતિ. સપદાનન્તિ અનુઘરં. ભગવા હિ સબ્બજનાનુગ્ગહત્થાય આહારસન્તુટ્ઠિયા ચ ઉચ્ચનીચકુલં અવોક્કમ્મ પિણ્ડાય ચરતિ. તેન વુત્તં ‘‘સપદાનં પિણ્ડાય ચરમાનો’’તિ.

અથ કિમત્થં સબ્બાકારસમ્પન્નં સમન્તપાસાદિકં ભગવન્તં દિસ્વા બ્રાહ્મણસ્સ ચિત્તં નપ્પસીદતિ? કસ્મા ચ એવં ફરુસેન વચનેન ભગવન્તં સમુદાચરતીતિ? વુચ્ચતે – અયં કિર બ્રાહ્મણો ‘‘મઙ્ગલકિચ્ચેસુ સમણદસ્સનં અવમઙ્ગલ’’ન્તિ એવંદિટ્ઠિકો, તતો ‘‘મહાબ્રહ્મુનો ભુઞ્જનવેલાય કાળકણ્ણી મુણ્ડકસમણકો મમ નિવેસનં ઉપસઙ્કમતી’’તિ મન્ત્વા ચિત્તં નપ્પસાદેસિ, અઞ્ઞદત્થુ દોસવસંયેવ અગમાસિ. અથ કુદ્ધો અનત્તમનો અનત્તમનવાચં નિચ્છારેસિ ‘‘તત્રેવ મુણ્ડકા’’તિઆદિ. તત્રાપિ ચ યસ્મા ‘‘મુણ્ડો અસુદ્ધો હોતી’’તિ બ્રાહ્મણાનં દિટ્ઠિ, તસ્મા ‘‘અયં અસુદ્ધો, તેન દેવબ્રાહ્મણપૂજકો ન હોતી’’તિ જિગુચ્છન્તો ‘‘મુણ્ડકા’’તિ આહ. મુણ્ડકત્તા વા ઉચ્છિટ્ઠો એસ, ન ઇમં પદેસં અરહતિ આગચ્છિતુન્તિ સમણો હુત્વાપિ ઈદિસં કાયકિલેસં ન વણ્ણેતીતિ ચ સમણભાવં જિગુચ્છન્તો ‘‘સમણકા’’તિ આહ. ન કેવલં દોસવસેનેવ, વસલે વા પબ્બાજેત્વા તેહિ સદ્ધિં એકતો સમ્ભોગપરિભોગકરણેન પતિતો અયં વસલતોપિ પાપતરોતિ જિગુચ્છન્તો ‘‘વસલકા’’તિ આહ – ‘‘વસલજાતિકાનં વા આહુતિદસ્સનમત્તસવનેન પાપં હોતી’’તિ મઞ્ઞમાનોપિ એવમાહ.

ભગવા તથા વુત્તોપિ વિપ્પસન્નેનેવ મુખવણ્ણેન મધુરેન સરેન બ્રાહ્મણસ્સ ઉપરિ અનુકમ્પાસીતલેન ચિત્તેન અત્તનો સબ્બસત્તેહિ અસાધારણતાદિભાવં પકાસેન્તો આહ ‘‘જાનાસિ પન, ત્વં બ્રાહ્મણા’’તિ. અથ બ્રાહ્મણો ભગવતો મુખપ્પસાદસૂચિતં તાદિભાવં ઞત્વા અનુકમ્પાસીતલેન ચિત્તેન નિચ્છારિતં મધુરસ્સરં સુત્વા અમતેનેવ અભિસિત્તહદયો અત્તમનો વિપ્પસન્નિન્દ્રિયો નિહતમાનો હુત્વા તં જાતિસભાવં વિસઉગ્ગિરસદિસં સમુદાચારવચનં પહાય ‘‘નૂન યમહં હીનજચ્ચં વસલન્તિ પચ્ચેમિ, ન સો પરમત્થતો વસલો, ન ચ હીનજચ્ચતા એવ વસલકરણો ધમ્મો’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘ન ખ્વાહં, ભો ગોતમા’’તિ આહ. ધમ્મતા હેસા, યં હેતુસમ્પન્નો પચ્ચયાલાભેન ફરુસોપિ સમાનો લદ્ધમત્તે પચ્ચયે મુદુકો હોતીતિ.

તત્થ સાધૂતિ અયં સદ્દો આયાચનસમ્પટિચ્છનસમ્પહંસનસુન્દરદળ્હીકમ્માદીસુ દિસ્સતિ. ‘‘સાધુ મે, ભન્તે, ભગવા સંખિત્તેન ધમ્મં દેસેતૂ’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૯૫; અ. નિ. ૭.૮૩) હિ આયાચને. ‘‘સાધુ, ભન્તેતિ ખો સો ભિક્ખુ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૬) સમ્પટિચ્છને. ‘‘સાધુ, સાધુ, સારિપુત્તા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૪૯) સમ્પહંસને.

‘‘સાધુ ધમ્મરુચી રાજા, સાધુ પઞ્ઞાણવા નરો;

સાધુ મિત્તાનમદ્દુબ્ભો, પાપસ્સાકરણં સુખ’’ન્તિ. (જા. ૨.૧૮.૧૦૧) –

આદીસુ સુન્દરે. ‘‘તં સુણાથ, સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) દળ્હીકમ્મે. ઇધ પન આયાચને.

તેન હીતિ તસ્સાધિપ્પાયનિદસ્સનં, સચે ઞાતુકામોસીતિ વુત્તં હોતિ. કારણવચનં વા, તસ્સ યસ્મા ઞાતુકામોસિ, તસ્મા, બ્રાહ્મણ, સુણાહિ, સાધુકં મનસિ કરોહિ, તથા તે ભાસિસ્સામિ, યથા ત્વં જાનિસ્સસીતિ એવં પરપદેહિ સદ્ધિં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્ર ચ સુણાહીતિ સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપવારણં, સાધુકં મનસિ કરોહીતિ મનસિકારે દળ્હીકમ્મનિયોજનેન મનિન્દ્રિયવિક્ખેપવારણં. પુરિમઞ્ચેત્થ બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં, પચ્છિમં અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં. પુરિમેન ચ ધમ્મસ્સવને નિયોજેતિ, પચ્છિમેન સુતાનં ધમ્માનં ધારણત્થૂપપરિક્ખાદીસુ. પુરિમેન ચ ‘‘સબ્યઞ્જનો અયં ધમ્મો, તસ્મા સવનીયો’’તિ દીપેતિ, પચ્છિમેન ‘‘સાત્થો, તસ્મા મનસિ કાતબ્બો’’તિ. સાધુકપદં વા ઉભયપદેહિ યોજેત્વા ‘‘યસ્મા અયં ધમ્મો ધમ્મગમ્ભીરો ચ દેસનાગમ્ભીરો ચ, તસ્મા સુણાહિ સાધુકં. યસ્મા અત્થગમ્ભીરો પટિવેધગમ્ભીરો ચ, તસ્મા સાધુકં મનસિ કરોહી’’તિ એતમત્થં દીપેન્તો આહ – ‘‘સુણાહિ સાધુકં મનસિ કરોહી’’તિ.

તતો ‘‘એવં ગમ્ભીરે કથમહં પતિટ્ઠં લભિસ્સામી’’તિ વિસીદન્તમિવ તં બ્રાહ્મણં સમુસ્સાહેન્તો આહ – ‘‘ભાસિસ્સામી’’તિ. તત્થ ‘‘યથા ત્વં ઞસ્સસિ, તથા પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ ઉત્તાનેન નયેન ભાસિસ્સામી’’તિ એવમધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. તતો ઉસ્સાહજાતો હુત્વા ‘‘એવં ભો’’તિ ખો અગ્ગિકભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવતો પચ્ચસ્સોસિ, સમ્પટિચ્છિ પટિગ્ગહેસીતિ વુત્તં હોતિ, યથાનુસિટ્ઠં વા પટિપજ્જનેન અભિમુખો અસ્સોસીતિ. અથસ્સ ‘‘ભગવા એતદવોચા’’તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કોધનો ઉપનાહી’’તિ એવમાદિકં.

૧૧૬. તત્થ કોધનોતિ કુજ્ઝનસીલો. ઉપનાહીતિ તસ્સેવ કોધસ્સ દળ્હીકમ્મેન ઉપનાહેન સમન્નાગતો. પરેસં ગુણે મક્ખેતિ પુઞ્છતીતિ મક્ખી, પાપો ચ સો મક્ખી ચાતિ પાપમક્ખી. વિપન્નદિટ્ઠીતિ વિનટ્ઠસમ્માદિટ્ઠિ, વિપન્નાય વા વિરૂપં ગતાય દસવત્થુકાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. માયાવીતિ અત્તનિ વિજ્જમાનદોસપટિચ્છાદનલક્ખણાય માયાય સમન્નાગતો. તં જઞ્ઞા વસલો ઇતીતિ તં એવરૂપં પુગ્ગલં એતેસં હીનધમ્માનં વસ્સનતો સિઞ્ચનતો અન્વાસ્સવનતો ‘‘વસલો’’તિ જાનેય્યાતિ, એતેહિ સબ્બેહિ બ્રાહ્મણમત્થકે જાતો. અયઞ્હિ પરમત્થતો વસલો એવ, અત્તનો હદયતુટ્ઠિમત્તં, ન પરન્તિ. એવમેત્થ ભગવા આદિપદેનેવ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કોધનિગ્ગહં કત્વા ‘‘કોધાદિધમ્મો હીનપુગ્ગલો’’તિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય ચ દેસનાય કોધાદિધમ્મે દેસેન્તો એકેન તાવ પરિયાયેન વસલઞ્ચ વસલકરણે ચ ધમ્મે દેસેસિ. એવં દેસેન્તો ચ ‘‘ત્વં અહ’’ન્તિ પરવમ્ભનં અત્તુક્કંસનઞ્ચ અકત્વા ધમ્મેનેવ સમેન ઞાયેન તં બ્રાહ્મણં વસલભાવે, અત્તાનઞ્ચ બ્રાહ્મણભાવે ઠપેસિ.

૧૧૭. ઇદાનિ યાયં બ્રાહ્મણાનં દિટ્ઠિ ‘‘કદાચિ પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનાદીનિ કરોન્તોપિ બ્રાહ્મણો એવા’’તિ. તં દિટ્ઠિં પટિસેધેન્તો, યે ચ સત્તવિહિંસાદીસુ અકુસલધમ્મેસુ તેહિ તેહિ સમન્નાગતા આદીનવં અપસ્સન્તા તે ધમ્મે ઉપ્પાદેન્તિ, તેસં ‘‘હીના એતે ધમ્મા વસલકરણા’’તિ તત્થ આદીનવઞ્ચ દસ્સેન્તો અપરેહિપિ પરિયાયેહિ વસલઞ્ચ વસલકરણે ચ ધમ્મે દેસેતું ‘‘એકજં વા દ્વિજં વા’’તિ એવમાદિગાથાયો અભાસિ.

તત્થ એકજોતિ ઠપેત્વા અણ્ડજં અવસેસયોનિજો. સો હિ એકદા એવ જાયતિ. દ્વિજોતિ અણ્ડજો. સો હિ માતુકુચ્છિતો અણ્ડકોસતો ચાતિ દ્વિક્ખત્તું જાયતિ. તં એકજં વા દ્વિજં વાપિ. યોધ પાણન્તિ યો ઇધ સત્તં. વિહિંસતીતિ કાયદ્વારિકચેતનાસમુટ્ઠિતેન વા વચીદ્વારિકચેતનાસમુટ્ઠિતેન વા પયોગેન જીવિતા વોરોપેતિ. ‘‘પાણાનિ હિંસતી’’તિપિ પાઠો. તત્થ એકજં વા દ્વિજં વાતિ એવંપભેદાનિ યોધ પાણાનિ હિંસતીતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. યસ્સ પાણે દયા નત્થીતિ એતેન મનસા અનુકમ્પાય અભાવં આહ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ. ઇતો પરાસુ ચ ગાથાસુ, યતો એત્તકમ્પિ અવત્વા ઇતો પરં ઉત્તાનત્થાનિ પદાનિ પરિહરન્તા અવણ્ણિતપદવણ્ણનામત્તમેવ કરિસ્સામ.

૧૧૮. હન્તીતિ હનતિ વિનાસેતિ. પરિરુન્ધતીતિ સેનાય પરિવારેત્વા તિટ્ઠતિ. ગામાનિ નિગમાનિ ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દેન નગરાનીતિપિ વત્તબ્બં. નિગ્ગાહકો સમઞ્ઞાતોતિ ઇમિના હનનપરિરુન્ધનેન ગામનિગમનગરઘાતકોતિ લોકે વિદિતો.

૧૧૯. ગામે વા યદિ વારઞ્ઞેતિ ગામોપિ નિગમોપિ નગરમ્પિ સબ્બોવ ઇધ ગામો સદ્ધિં ઉપચારેન, તં ઠપેત્વા સેસં અરઞ્ઞં. તસ્મિં ગામે વા યદિ વારઞ્ઞે યં પરેસં મમાયિતં, યં પરસત્તાનં પરિગ્ગહિતમપરિચ્ચત્તં સત્તો વા સઙ્ખારો વા. થેય્યા અદિન્નમાદેતીતિ તેહિ અદિન્નં અનનુઞ્ઞાતં થેય્યચિત્તેન આદિયતિ, યેન કેનચિ પયોગેન યેન કેનચિ અવહારેન અત્તનો ગહણં સાધેતિ.

૧૨૦. ઇણમાદાયાતિ અત્તનો સન્તકં કિઞ્ચિ નિક્ખિપિત્વા નિક્ખેપગ્ગહણેન વા, કિઞ્ચિ અનિક્ખિપિત્વા ‘‘એત્તકેન કાલેન એત્તકં વડ્ઢિં દસ્સામી’’તિ વડ્ઢિગ્ગહણેન વા, ‘‘યં ઇતો ઉદયં ભવિસ્સતિ, તં મય્હં મૂલં તવેવ ભવિસ્સતી’’તિ વા ‘‘ઉદયં ઉભિન્નમ્પિ સાધારણ’’ન્તિ વા એવં તંતંઆયોગગ્ગહણેન વા ઇણં ગહેત્વા. ચુજ્જમાનો પલાયતિ ન હિ તે ઇણમત્થીતિ તેન ઇણાયિકેન ‘‘દેહિ મે ઇણ’’ન્તિ ચોદિયમાનો ‘‘ન હિ તે ઇણમત્થિ, મયા ગહિતન્તિ કો સક્ખી’’તિ એવં ભણનેન ઘરે વસન્તોપિ પલાયતિ.

૧૨૧. કિઞ્ચિક્ખકમ્યતાતિ અપ્પમત્તકેપિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ ઇચ્છાય. પન્થસ્મિં વજન્તં જનન્તિ મગ્ગે ગચ્છન્તં યંકિઞ્ચિ ઇત્થિં વા પુરિસં વા. હન્ત્વા કિઞ્ચિક્ખમાદેતીતિ મારેત્વા કોટ્ટેત્વા તં ભણ્ડકં ગણ્હાતિ.

૧૨૨. અત્તહેતૂતિ અત્તનો જીવિતકારણા, તથા પરહેતુ. ધનહેતૂતિ સકધનસ્સ વા પરધનસ્સ વા કારણા. ચ-કારો સબ્બત્થ વિકપ્પનત્થો. સક્ખિપુટ્ઠોતિ યં જાનાસિ, તં વદેહીતિ પુચ્છિતો. મુસા બ્રૂતીતિ જાનન્તો વા ‘‘ન જાનામી’’તિ અજાનન્તો વા ‘‘જાનામી’’તિ ભણતિ, સામિકે અસામિકે, અસામિકે ચ સામિકે કરોતિ.

૧૨૩. ઞાતીનન્તિ સમ્બન્ધીનં. સખીનન્તિ વયસ્સાનં દારેસૂતિ પરપરિગ્ગહિતેસુ. પટિદિસ્સતીતિ પટિકૂલેન દિસ્સતિ, અતિચરન્તો દિસ્સતીતિ અત્થો. સાહસાતિ બલક્કારેન અનિચ્છં. સમ્પિયેનાતિ તેહિ તેસં દારેહિ પત્થિયમાનો સયઞ્ચ પત્થયમાનો, ઉભયસિનેહવસેનાપીતિ વુત્તં હોતિ.

૧૨૪. માતરં પિતરં વાતિ એવં મેત્તાય પદટ્ઠાનભૂતમ્પિ, જિણ્ણકં ગતયોબ્બનન્તિ એવં કરુણાય પદટ્ઠાનભૂતમ્પિ. પહુ સન્તો ન ભરતીતિ અત્થસમ્પન્નો ઉપકરણસમ્પન્નો હુત્વાપિ ન પોસેતિ.

૧૨૫. સસુન્તિ સસ્સું. હન્તીતિ પાણિના વા લેડ્ડુના વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ પહરતિ. રોસેતીતિ કોધમસ્સ સઞ્જનેતિ વાચાય ફરુસવચનેન.

૧૨૬. અત્થન્તિ સન્દિટ્ઠિકસમ્પરાયિકપરમત્થેસુ યંકિઞ્ચિ. પુચ્છિતો સન્તોતિ પુટ્ઠો સમાનો. અનત્થમનુસાસતીતિ તસ્સ અહિતમેવ આચિક્ખતિ. પટિચ્છન્નેન મન્તેતીતિ અત્થં આચિક્ખન્તોપિ યથા સો ન જાનાતિ, તથા અપાકટેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ પટિચ્છન્નેન વચનેન મન્તેતિ, આચરિયમુટ્ઠિં વા કત્વા દીઘરત્તં વસાપેત્વા સાવસેસમેવ મન્તેતિ.

૧૨૭. યો કત્વાતિ એત્થ મયા પુબ્બભાગે પાપિચ્છતા વુત્તા. યા સા ‘‘ઇધેકચ્ચો કાયેન દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, વાચાય દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, મનસા દુચ્ચરિતં ચરિત્વા, તસ્સ પટિચ્છાદનહેતુ પાપિકં ઇચ્છં પણિદહતિ, મા મં જઞ્ઞાતિ ઇચ્છતી’’તિ એવં આગતા. યથા અઞ્ઞે ન જાનન્તિ, તથા કરણેન કતાનઞ્ચ અવિવરણેન પટિચ્છન્ના અસ્સ કમ્મન્તાતિ પટિચ્છન્નકમ્મન્તો.

૧૨૮. પરકુલન્તિ ઞાતિકુલં વા મિત્તકુલં વા. આગતન્તિ યસ્સ તેન કુલે ભુત્તં, તં અત્તનો ગેહમાગતં પાનભોજનાદીહિ નપ્પટિપૂજેતિ, ન વા દેતિ, અવભુત્તં વા દેતીતિ અધિપ્પાયો.

૧૨૯. યો બ્રાહ્મણં વાતિ પરાભવસુત્તે વુત્તનયમેવ.

૧૩૦. ભત્તકાલે ઉપટ્ઠિતેતિ ભોજનકાલે જાતે. ઉપટ્ઠિતન્તિપિ પાઠો, ભત્તકાલે આગતન્તિ અત્થો. રોસેતિ વાચા ન ચ દેતીતિ ‘‘અત્થકામો મે અયં બલક્કારેન મં પુઞ્ઞં કારાપેતું આગતો’’તિ અચિન્તેત્વા અપ્પતિરૂપેન ફરુસવચનેન રોસેતિ, અન્તમસો સમ્મુખભાવમત્તમ્પિ ચસ્સ ન દેતિ, પગેવ ભોજનન્તિ અધિપ્પાયો.

૧૩૧. અસતં યોધ પબ્રૂતીતિ યો ઇધ યથા નિમિત્તાનિ દિસ્સન્તિ ‘‘અસુકદિવસે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ તે ભવિસ્સતી’’તિ એવં અસજ્જનાનં વચનં પબ્રૂતિ. ‘‘અસન્ત’’ન્તિપિ પાઠો, અભૂતન્તિ અત્થો. પબ્રૂતીતિ ભણતિ ‘‘અમુકસ્મિં નામ ગામે મય્હં ઈદિસો ઘરવિભવો, એહિ તત્થ ગચ્છામ, ઘરણી મે ભવિસ્સસિ, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ તે દસ્સામી’’તિ પરભરિયં પરદાસિં વા વઞ્ચેન્તો ધુત્તો વિય. નિજિગીસાનોતિ નિજિગીસમાનો મગ્ગમાનો, તં વઞ્ચેત્વા યંકિઞ્ચિ ગહેત્વા પલાયિતુકામોતિ અધિપ્પાયો.

૧૩૨. યો ચત્તાનન્તિ યો ચ અત્તાનં. સમુક્કંસેતિ જાતિઆદીહિ સમુક્કંસતિ ઉચ્ચટ્ઠાને ઠપેતિ. પરે ચ મવજાનાતીતિ તેહિયેવ પરે અવજાનાતિ, નીચં કરોતિ. મ-કારો પદસન્ધિકરો. નિહીનોતિ ગુણવુડ્ઢિતો પરિહીનો, અધમભાવં વા ગતો. સેન માનેનાતિ તેન ઉક્કંસનાવજાનનસઙ્ખાતેન અત્તનો માનેન.

૧૩૩. રોસકોતિ કાયવાચાહિ પરેસં રોસજનકો. કદરિયોતિ થદ્ધમચ્છરી, યો પરે પરેસં દેન્તે અઞ્ઞં વા પુઞ્ઞં કરોન્તે વારેતિ, તસ્સેતં અધિવચનં. પાપિચ્છોતિ અસન્તગુણસમ્ભાવનિચ્છાય સમન્નાગતો. મચ્છરીતિ આવાસાદિમચ્છરિયયુત્તો. સઠોતિ અસન્તગુણપ્પકાસનલક્ખણેન સાઠેય્યેન સમન્નાગતો, અસમ્માભાસી વા અકાતુકામોપિ ‘‘કરોમી’’તિઆદિવચનેન. નાસ્સ પાપજિગુચ્છનલક્ખણા હિરી, નાસ્સ ઉત્તાસનતો ઉબ્બેગલક્ખણં ઓત્તપ્પન્તિ અહિરિકો અનોત્તપ્પી.

૧૩૪. બુદ્ધન્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધં. પરિભાસતીતિ ‘‘અસબ્બઞ્ઞૂ’’તિઆદીહિ અપવદતિ, સાવકઞ્ચ ‘‘દુપ્પટિપન્નો’’તિઆદીહિ. પરિબ્બાજં ગહટ્ઠં વાતિ સાવકવિસેસનમેવેતં પબ્બજિતં વા તસ્સ સાવકં, ગહટ્ઠં વા પચ્ચયદાયકન્તિ અત્થો. બાહિરકં વા પરિબ્બાજકં યંકિઞ્ચિ ગહટ્ઠં વા અભૂતેન દોસેન પરિભાસતીતિ એવમ્પેત્થ અત્થં ઇચ્છન્તિ પોરાણા.

૧૩૫. અનરહં સન્તોતિ અખીણાસવો સમાનો. અરહં પટિજાનાતીતિ ‘‘અહં અરહા’’તિ પટિજાનાતિ, યથા નં ‘‘અરહા અય’’ન્તિ જાનન્તિ, તથા વાચં નિચ્છારેતિ, કાયેન પરક્કમતિ, ચિત્તેન ઇચ્છતિ અધિવાસેતિ. ચોરોતિ થેનો. સબ્રહ્મકે લોકેતિ ઉક્કટ્ઠવસેન આહ – સબ્બલોકેતિ વુત્તં હોતિ. લોકે હિ સન્ધિચ્છેદનનિલ્લોપહરણએકાગારિકકરણપરિપન્થતિટ્ઠનાદીહિ પરેસં ધનં વિલુમ્પન્તા ચોરાતિ વુચ્ચન્તિ. સાસને પન પરિસસમ્પત્તિઆદીહિ પચ્ચયાદીનિ વિલુમ્પન્તા. યથાહ –

‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, મહાચોરા સન્તો સંવિજ્જમાના લોકસ્મિં. કતમે પઞ્ચ? ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચસ્સ મહાચોરસ્સ એવં હોતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં સતેન વા સહસ્સેન વા પરિવુતો ગામનિગમરાજધાનીસુ આહિણ્ડિસ્સામિ હનન્તો, ઘાતેન્તો, છિન્દન્તો, છેદાપેન્તો, પચન્તો પાચેન્તોતિ, સો અપરેન સમયેન સતેન વા સહસ્સેન વા પરિવુતો ગામનિગમરાજધાનીસુ આહિણ્ડતિ હનન્તો…પે… પાચેન્તો. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચસ્સ પાપભિક્ખુનો એવં હોતિ ‘કુદાસ્સુ નામાહં સતેન વા…પે… રાજધાનીસુ ચારિકં ચરિસ્સામિ સક્કતો, ગરુકતો, માનિતો, પૂજિતો, અપચિતો, ગહટ્ઠાનઞ્ચેવ પબ્બજિતાનઞ્ચ લાભી ચીવર…પે… પરિક્ખારાન’ન્તિ. સો અપરેન સમયેન સતેન વા સહસ્સેન વા પરિવુતો ગામનિગમરાજધાનીસુ ચારિકં ચરતિ સક્કતો…પે… પરિક્ખારાનં. અયં, ભિક્ખવે, પઠમો મહાચોરો સન્તો સંવિજ્જમાનો લોકસ્મિં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પાપભિક્ખુ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં પરિયાપુણિત્વા અત્તનો દહતિ, અયં, ભિક્ખવે, દુતિયો…પે… લોકસ્મિં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો પાપભિક્ખુ સુદ્ધં બ્રહ્મચારિં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તં અમૂલકેન અબ્રહ્મચરિયેન અનુદ્ધંસેતિ. અયં, ભિક્ખવે, તતિયો…પે… લોકસ્મિં.

‘‘પુન ચપરં, ભિક્ખવે, ઇધેકચ્ચો, પાપભિક્ખુ યાનિ તાનિ સઙ્ઘસ્સ ગરુભણ્ડાનિ ગરુપરિક્ખારાનિ, સેય્યથિદં – આરામો, આરામવત્થુ, વિહારો, વિહારવત્થુ, મઞ્ચો, પીઠં, ભિસિ, બિમ્બોહનં, લોહકુમ્ભી, લોહભાણકં, લોહવારકો, લોહકટાહં, વાસિ, ફરસુ, કુઠારી, કુદાલો, નિખાદનં, વલ્લિ, વેળુ, મુઞ્જં, પબ્બજં, તિણં, મત્તિકા, દારુભણ્ડં, મત્તિકાભણ્ડં, તેહિ ગિહિં સઙ્ગણ્હાતિ ઉપલાપેતિ. અયં, ભિક્ખવે, ચતુત્થો…પે… લોકસ્મિં.

‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય અયં અગ્ગો મહાચોરો, યો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતી’’તિ (પારા. ૧૯૫).

તત્થ લોકિયચોરા લોકિયમેવ ધનધઞ્ઞાદિં થેનેન્તિ. સાસને વુત્તચોરેસુ પઠમો તથારૂપમેવ ચીવરાદિપચ્ચયમત્તં, દુતિયો પરિયત્તિધમ્મં, તતિયો પરસ્સ બ્રહ્મચરિયં, ચતુત્થો સઙ્ઘિકગરુભણ્ડં, પઞ્ચમો ઝાનસમાધિસમાપત્તિમગ્ગફલપ્પભેદં લોકિયલોકુત્તરગુણધનં, લોકિયઞ્ચ ચીવરાદિપચ્ચયજાતં. યથાહ – ‘‘થેય્યાય વો, ભિક્ખવે, રટ્ઠપિણ્ડો ભુત્તો’’તિ. તત્થ ય્વાયં પઞ્ચમો મહાચોરો, તં સન્ધાયાહ ભગવા ‘‘ચોરો સબ્રહ્મકે લોકે’’તિ. સો હિ ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… સદેવમનુસ્સાય અયં અગ્ગો મહાચોરો, યો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતી’’તિ (પારા. ૧૯૫) એવં લોકિયલોકુત્તરધનથેનનતો અગ્ગો મહાચોરોતિ વુત્તો, તસ્મા તં ઇધાપિ ‘‘સબ્રહ્મકે લોકે’’તિ ઇમિના ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પકાસેસિ.

એસો ખો વસલાધમોતિ. એત્થ ખોતિ અવધારણત્થો, તેન એસો એવ વસલાધમો. વસલાનં હીનો સબ્બપચ્છિમકોતિ અવધારેતિ. કસ્મા? વિસિટ્ઠવત્થુમ્હિ થેય્યધમ્મવસ્સનતો, યાવ તં પટિઞ્ઞં ન વિસ્સજ્જેતિ, તાવ અવિગતવસલકરણધમ્મતો ચાતિ.

એતે ખો વસલાતિ. ઇદાનિ યે તે પઠમગાથાય આસયવિપત્તિવસેન કોધનાદયો પઞ્ચ, પાપમક્ખિં વા દ્વિધા કત્વા છ, દુતિયગાથાય પયોગવિપત્તિવસેન પાણહિંસકો એકો, તતિયાય પયોગવિપત્તિવસેનેવ ગામનિગમનિગ્ગાહકો એકો, ચતુત્થાય થેય્યાવહારવસેન એકો, પઞ્ચમાય ઇણવઞ્ચનવસેન એકો, છટ્ઠાય પસય્હાવહારવસેન પન્થદૂસકો એકો, સત્તમાય કૂટસક્ખિવસેન એકો, અટ્ઠમાય મિત્તદુબ્ભિવસેન એકો, નવમાય અકતઞ્ઞુવસેન એકો, દસમાય કતનાસનવિહેસનવસેન એકો, એકાદસમાય હદયવઞ્ચનવસેન એકો, દ્વાદસમાય પટિચ્છન્નકમ્મન્તવસેન દ્વે, તેરસમાય અકતઞ્ઞુવસેન એકો, ચુદ્દસમાય વઞ્ચનવસેન એકો, પન્નરસમાય વિહેસનવસેન એકો, સોળસમાય વઞ્ચનવસેન એકો, સત્તરસમાય અત્તુક્કંસનપરવમ્ભનવસેન દ્વે, અટ્ઠારસમાય પયોગાસયવિપત્તિવસેન રોસકાદયો સત્ત, એકૂનવીસતિમાય પરિભાસનવસેન દ્વે, વીસતિમાય અગ્ગમહાચોરવસેન એકોતિ એવં તેત્તિંસ ચતુત્તિંસ વા વસલા વુત્તા. તે નિદ્દિસન્તો આહ ‘‘એતે ખો વસલા વુત્તા, મયા યે તે પકાસિતા’’તિ. તસ્સત્થો – યે તે મયા પુબ્બે ‘‘જાનાસિ પન ત્વં, બ્રાહ્મણ, વસલ’’ન્તિ એવં સઙ્ખેપતો વસલા વુત્તા, તે વિત્થારતો એતે ખો પકાસિતાતિ. અથ વા યે તે મયા પુગ્ગલવસેન વુત્તા, તે ધમ્મવસેનાપિ એતે ખો પકાસિતા. અથ વા એતે ખો વસલા વુત્તા અરિયેહિ કમ્મવસેન, ન જાતિવસેન, મયા યે તે પકાસિતા ‘‘કોધનો ઉપનાહી’’તિઆદિના નયેન.

૧૩૬. એવં ભગવા વસલં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્મા બ્રાહ્મણો સકાય દિટ્ઠિયા અતીવ અભિનિવિટ્ઠો હોતિ, તસ્મા તં દિટ્ઠિં પટિસેધેન્તો આહ ‘‘ન જચ્ચા વસલો હોતી’’તિ. તસ્સત્થો – પરમત્થતો હિ ન જચ્ચા વસલો હોતિ, ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો, અપિચ ખો કમ્મુના વસલો હોતિ, કમ્મુના હોતિ બ્રાહ્મણો, અપરિસુદ્ધકમ્મવસ્સનતો વસલો હોતિ, પરિસુદ્ધેન કમ્મુના અપરિસુદ્ધવાહનતો બ્રાહ્મણો હોતિ. યસ્મા વા તુમ્હે હીનં વસલં ઉક્કટ્ઠં બ્રાહ્મણં મઞ્ઞિત્થ, તસ્મા હીનેન કમ્મુના વસલો હોતિ, ઉક્કટ્ઠેન કમ્મુના બ્રાહ્મણો હોતીતિ એવમ્પિ અત્થં ઞાપેન્તો એવમાહ.

૧૩૭-૧૩૯. ઇદાનિ તમેવત્થં નિદસ્સનેન સાધેતું ‘‘તદમિનાપિ જાનાથા’’તિઆદિકા તિસ્સો ગાથાયો આહ. તાસુ દ્વે ચતુપ્પાદા, એકા છપ્પાદા, તાસં અત્થો – યં મયા વુત્તં ‘‘ન જચ્ચા વસલો હોતી’’તિઆદિ, તદમિનાપિ જાનાથ, યથા મેદં નિદસ્સનં, તં ઇમિનાપિ પકારેન જાનાથ, યેન મે પકારેન યેન સામઞ્ઞેન ઇદં નિદસ્સનન્તિ વુત્તં હોતિ. કતમં નિદસ્સનન્તિ ચે? ચણ્ડાલપુત્તો સોપાકો…પે… બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયાતિ.

ચણ્ડાલસ્સ પુત્તો ચણ્ડાલપુત્તો. અત્તનો ખાદનત્થાય મતે સુનખે લભિત્વા પચતીતિ સોપાકો. માતઙ્ગોતિ એવંનામો વિસ્સુતોતિ એવં હીનાય જાતિયા ચ જીવિકાય ચ નામેન ચ પાકટો.

સોતિ પુરિમપદેન સમ્બન્ધિત્વા સો માતઙ્ગો યસં પરમં પત્તો, અબ્ભુતં ઉત્તમં અતિવિસિટ્ઠં યસં કિત્તિં પસંસં પત્તો. યં સુદુલ્લભન્તિ યં ઉળારકુલૂપપન્નેનાપિ દુલ્લભં, હીનકુલૂપપન્નેન સુદુલ્લભં. એવં યસપ્પત્તસ્સ ચ આગચ્છું તસ્સુપટ્ઠાનં, ખત્તિયા બ્રાહ્મણા બહૂ, તસ્સ માતઙ્ગસ્સ પારિચરિયત્થં ખત્તિયા ચ બ્રાહ્મણા ચ અઞ્ઞે ચ બહૂ વેસ્સસુદ્દાદયો જમ્બુદીપમનુસ્સા યેભુય્યેન ઉપટ્ઠાનં આગમિંસૂતિ અત્થો.

એવં ઉપટ્ઠાનસમ્પન્નો સો માતઙ્ગો વિગતકિલેસરજત્તા વિરજં, મહન્તેહિ બુદ્ધાદીહિ પટિપન્નત્તા મહાપથં, બ્રહ્મલોકસઙ્ખાતં દેવલોકં યાપેતું સમત્થત્તા દેવલોકયાનસઞ્ઞિતં અટ્ઠસમાપત્તિયાનં અભિરુય્હ, તાય પટિપત્તિયા કામરાગં વિરાજેત્વા, કાયસ્સ ભેદા બ્રહ્મલોકૂપગો અહુ, સા તથા હીનાપિ ન નં જાતિ નિવારેસિ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા, બ્રહ્મલોકૂપપત્તિતોતિ વુત્તં હોતિ.

અયં પનત્થો એવં વેદિતબ્બો – અતીતે કિર મહાપુરિસો તેન તેનુપાયેન સત્તહિતં કરોન્તો સોપાકજીવિકે ચણ્ડાલકુલે ઉપ્પજ્જિ. સો નામેન માતઙ્ગો, રૂપેન દુદ્દસિકો હુત્વા બહિનગરે ચમ્મકુટિકાય વસતિ, અન્તોનગરે ભિક્ખં ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેતિ. અથેકદિવસં તસ્મિં નગરે સુરાનક્ખત્તે ઘોસિતે ધુત્તા યથાસકેન પરિવારેન કીળન્તિ. અઞ્ઞતરાપિ બ્રાહ્મણમહાસાલધીતા પન્નરસસોળસવસ્સુદ્દેસિકા દેવકઞ્ઞા વિય રૂપેન દસ્સનીયા પાસાદિકા ‘‘અત્તનો કુલવંસાનુરૂપં કીળિસ્સામી’’તિ પહૂતં ખજ્જભોજ્જાદિકીળનસમ્ભારં સકટેસુ આરોપેત્વા સબ્બસેતવળવયુત્તં યાનમારુય્હ મહાપરિવારેન ઉય્યાનભૂમિં ગચ્છતિ દિટ્ઠમઙ્ગલિકાતિ નામેન. સા કિર ‘‘દુસ્સણ્ઠિતં રૂપં અવમઙ્ગલ’’ન્તિ દટ્ઠું ન ઇચ્છતિ, તેનસ્સા દિટ્ઠમઙ્ગલિકાત્વેવ સઙ્ખા ઉદપાદિ.

તદા સો માતઙ્ગો કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય પટપિલોતિકં નિવાસેત્વા, કંસતાળં હત્થે બન્ધિત્વા, ભાજનહત્થો નગરં પવિસતિ, મનુસ્સે દિસ્વા દૂરતો એવ કંસતાળં આકોટેન્તો. અથ દિટ્ઠમઙ્ગલિકા ‘‘ઉસ્સરથ, ઉસ્સરથા’’તિ પુરતો પુરતો હીનજનં અપનેન્તેહિ પુરિસેહિ નીયમાના નગરદ્વારમજ્ઝે માતઙ્ગં દિસ્વા ‘‘કો એસો’’તિ આહ. અહં માતઙ્ગચણ્ડાલોતિ. સા ‘‘ઈદિસં દિસ્વા ગતાનં કુતો વુડ્ઢી’’તિ યાનં નિવત્તાપેસિ. મનુસ્સા ‘‘યં મયં ઉય્યાનં ગન્ત્વા ખજ્જભોજ્જાદિં લભેય્યામ, તસ્સ નો માતઙ્ગેન અન્તરાયો કતો’’તિ કુપિતા ‘‘ગણ્હથ ચણ્ડાલ’’ન્તિ લેડ્ડૂહિ પહરિત્વા ‘‘મતો’’તિ પાદે ગહેત્વા એકમન્તે છડ્ડેત્વા કચવરેન પટિચ્છાદેત્વા અગમંસુ. સો સતિં પટિલભિત્વા ઉટ્ઠાય મનુસ્સે પુચ્છિ – ‘‘કિં, અય્યા, દ્વારં નામ સબ્બસાધારણં, ઉદાહુ બ્રાહ્મણાનંયેવ કત’’ન્તિ? મનુસ્સા આહંસુ – ‘‘સબ્બેસં સાધારણ’’ન્તિ. ‘‘એવં સબ્બસાધારણદ્વારેન પવિસિત્વા ભિક્ખાહારેન યાપેન્તં મં દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય મનુસ્સા ઇમં અનયબ્યસનં પાપેસુ’’ન્તિ રથિકાય રથિકં આહિણ્ડન્તો મનુસ્સાનં આરોચેત્વા બ્રાહ્મણસ્સ ઘરદ્વારે નિપજ્જિ – ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકં અલદ્ધા ન વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ.

બ્રાહ્મણો ‘‘ઘરદ્વારે માતઙ્ગો નિપન્નો’’તિ સુત્વા ‘‘તસ્સ કાકણિકં દેથ, તેલેન અઙ્ગં મક્ખેત્વા ગચ્છતૂ’’તિ આહ. સો તં ન ઇચ્છતિ, ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકં અલદ્ધા ન વુટ્ઠહિસ્સામિ’’ચ્ચેવ આહ. તતો બ્રાહ્મણો ‘‘દ્વે કાકણિકાયો દેથ, કાકણિકાય પૂવં ખાદતુ, કાકણિકાય તેલેન અઙ્ગં મક્ખેત્વા ગચ્છતૂ’’તિ આહ. સો તં ન ઇચ્છતિ, તથેવ વદતિ. બ્રાહ્મણો સુત્વા ‘‘માસકં દેથ, પાદં, ઉપડ્ઢકહાપણં, કહાપણં દ્વે તીણી’’તિ યાવ સતં આણાપેસિ. સો ન ઇચ્છતિ, તથેવ વદતિ. એવં યાચન્તાનંયેવ સૂરિયો અત્થઙ્ગતો. અથ બ્રાહ્મણી પાસાદા ઓરુય્હ સાણિપાકારં પરિક્ખિપાપેત્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિ – ‘‘તાત માતઙ્ગ, દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય અપરાધં ખમ, સહસ્સં ગણ્હાહિ, દ્વે તીણી’’તિ યાવ ‘‘સતસહસ્સં ગણ્હાહી’’તિ આહ. સો તુણ્હીભૂતો નિપજ્જિયેવ.

એવં ચતૂહપઞ્ચાહે વીતિવત્તે બહુમ્પિ પણ્ણાકારં દત્વા દિટ્ઠમઙ્ગલિકં અલભન્તા ખત્તિયકુમારાદયો માતઙ્ગસ્સ ઉપકણ્ણકે આરોચાપેસું – ‘‘પુરિસા નામ અનેકાનિપિ સંવચ્છરાનિ વીરિયં કત્વા ઇચ્છિતત્થં પાપુણન્તિ, મા ખો ત્વં નિબ્બિજ્જિ, અદ્ધા દ્વીહતીહચ્ચયેન દિટ્ઠમઙ્ગલિકં લચ્છસી’’તિ. સો તુણ્હીભૂતો નિપજ્જિયેવ. અથ સત્તમે દિવસે સમન્તા પટિવિસ્સકા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘તુમ્હે માતઙ્ગં વા ઉટ્ઠાપેથ, દારિકં વા દેથ, મા અમ્હે સબ્બે નાસયિત્થા’’તિ આહંસુ. તેસં કિર અયં દિટ્ઠિ ‘‘યસ્સ ઘરદ્વારે એવં નિપન્નો ચણ્ડાલો મરતિ, તસ્સ ઘરેન સહ સમન્તા સત્તસત્તઘરવાસિનો ચણ્ડાલા હોન્તી’’તિ. તતો દિટ્ઠમઙ્ગલિકં નીલપટપિલોતિકં નિવાસાપેત્વા ઉળુઙ્કકળોપિકાદીનિ દત્વા પરિદેવમાનં તસ્સ સન્તિકં નેત્વા ‘‘ગણ્હ દારિકં, ઉટ્ઠાય ગચ્છાહી’’તિ અદંસુ. સા પસ્સે ઠત્વા ‘‘ઉટ્ઠાહી’’તિ આહ, સો ‘‘હત્થેન મં ગહેત્વા ઉટ્ઠાપેહી’’તિ આહ. સા નં ઉટ્ઠાપેસિ. સો નિસીદિત્વા આહ – ‘‘મયં અન્તોનગરે વસિતું ન લભામ, એહિ મં બહિનગરે ચમ્મકુટિં નેહી’’તિ. સા નં હત્થે ગહેત્વા તત્થ નેસિ. ‘‘પિટ્ઠિયં આરોપેત્વા’’તિ જાતકભાણકા. નેત્વા ચસ્સ સરીરં તેલેન મક્ખેત્વા, ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા, યાગું પચિત્વા અદાસિ. સો ‘‘બ્રાહ્મણકઞ્ઞા અયં મા વિનસ્સી’’તિ જાતિસમ્ભેદં અકત્વાવ અડ્ઢમાસમત્તં બલં ગહેત્વા ‘‘અહં વનં ગચ્છામિ, ‘અતિચિરાયતી’તિ મા ત્વં ઉક્કણ્ઠી’’તિ વત્વા ઘરમાનુસકાનિ ચ ‘‘ઇમં મા પમજ્જિત્થા’’તિ આણાપેત્વા ઘરા નિક્ખમ્મ તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા, કસિણપરિકમ્મં કત્વા, કતિપાહેનેવ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેત્વા ‘‘ઇદાનાહં દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય મનાપો ભવિસ્સામી’’તિ આકાસેનાગન્ત્વા નગરદ્વારે ઓરોહિત્વા દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય સન્તિકં પેસેસિ.

સા સુત્વા ‘‘કોચિ મઞ્ઞે મમ ઞાતકો પબ્બજિતો મં દુક્ખિતં ઞત્વા દટ્ઠું આગતો ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તયમાના ગન્ત્વા, તં ઞત્વા, પાદેસુ નિપતિત્વા ‘‘કિસ્સ મં અનાથં તુમ્હે અકત્થા’’તિ આહ. મહાપુરિસો ‘‘મા ત્વં દિટ્ઠમઙ્ગલિકે દુક્ખિની અહોસિ, સકલજમ્બુદીપવાસીહિ તે સક્કારં કારેસ્સામી’’તિ વત્વા એતદવોચ – ‘‘ગચ્છ ત્વં ઘોસનં કરોહિ – ‘મહાબ્રહ્મા મમ સામિકો ન માતઙ્ગો, સો ચન્દવિમાનં ભિન્દિત્વા સત્તમે દિવસે મમ સન્તિકં આગમિસ્સતી’’’તિ. સા આહ – ‘‘અહં, ભન્તે, બ્રાહ્મણમહાસાલધીતા હુત્વા અત્તનો પાપકમ્મેન ઇમં ચણ્ડાલભાવં પત્તા, ન સક્કોમિ એવં વત્તુ’’ન્તિ. મહાપુરિસો ‘‘ન ત્વં માતઙ્ગસ્સ આનુભાવં જાનાસી’’તિ વત્વા યથા સા સદ્દહતિ, તથા અનેકાનિ પાટિહારિયાનિ દસ્સેત્વા તથેવ તં આણાપેત્વા અત્તનો વસતિં અગમાસિ. સા તથા અકાસિ.

મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ હસન્તિ – ‘‘કથઞ્હિ નામાયં અત્તનો પાપકમ્મેન ચણ્ડાલભાવં પત્વા પુન તં મહાબ્રહ્માનં કરિસ્સતી’’તિ. સા અધિમાના એવ હુત્વા દિવસે દિવસે ઘોસન્તી નગરં આહિણ્ડતિ ‘‘ઇતો છટ્ઠે દિવસે, પઞ્ચમે, ચતુત્થે, તતિયે, સુવે, અજ્જ આગમિસ્સતી’’તિ. મનુસ્સા તસ્સા વિસ્સત્થવાચં સુત્વા ‘‘કદાચિ એવમ્પિ સિયા’’તિ અત્તનો અત્તનો ઘરદ્વારેસુ મણ્ડપં કારાપેત્વા, સાણિપાકારં સજ્જેત્વા, વયપ્પત્તા દારિકાયો અલઙ્કરિત્વા ‘‘મહાબ્રહ્મનિ આગતે કઞ્ઞાદાનં દસ્સામા’’તિ આકાસં ઉલ્લોકેન્તા નિસીદિંસુ. અથ મહાપુરિસો પુણ્ણમદિવસે ગગનતલં ઉપારૂળ્હે ચન્દે ચન્દવિમાનં ફાલેત્વા પસ્સતો મહાજનસ્સ મહાબ્રહ્મરૂપેન નિગ્ગચ્છિ. મહાજનો ‘‘દ્વે ચન્દા જાતા’’તિ અતિમઞ્ઞિ. તતો અનુક્કમેન આગતં દિસ્વા ‘‘સચ્ચં દિટ્ઠમઙ્ગલિકા આહ, મહાબ્રહ્માવ અયં દિટ્ઠમઙ્ગલિકં દમેતું પુબ્બે માતઙ્ગવેસેનાગચ્છી’’તિ નિટ્ઠં અગમાસિ. એવં સો મહાજનેન દિસ્સમાનો દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય વસનટ્ઠાને એવ ઓતરિ. સા ચ તદા ઉતુની અહોસિ. સો તસ્સા નાભિં અઙ્ગુટ્ઠકેન પરામસિ. તેન ફસ્સેન ગબ્ભો પતિટ્ઠાસિ. તતો નં ‘‘ગબ્ભો તે સણ્ઠિતો, પુત્તમ્હિ જાતે તં નિસ્સાય જીવાહી’’તિ વત્વા પસ્સતો મહાજનસ્સ પુન ચન્દવિમાનં પાવિસિ.

બ્રાહ્મણા ‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકા મહાબ્રહ્મુનો પજાપતિ અમ્હાકં માતા જાતા’’તિ વત્વા તતો તતો આગચ્છન્તિ. તં સક્કારં કાતુકામાનં મનુસ્સાનં સમ્પીળનેન નગરદ્વારાનિ અનોકાસાનિ અહેસું. તે દિટ્ઠમઙ્ગલિકં હિરઞ્ઞરાસિમ્હિ ઠપેત્વા, ન્હાપેત્વા, મણ્ડેત્વા, રથં આરોપેત્વા, મહાસક્કારેન નગરં પદક્ખિણં કારાપેત્વા, નગરમજ્ઝે મણ્ડપં કારાપેત્વા, તત્ર નં ‘‘મહાબ્રહ્મુનો પજાપતી’’તિ દિટ્ઠટ્ઠાને ઠપેત્વા વસાપેન્તિ ‘‘યાવસ્સા પતિરૂપં વસનોકાસં કરોમ, તાવ ઇધેવ વસતૂ’’તિ. સા મણ્ડપે એવ પુત્તં વિજાયિ. તં વિસુદ્ધદિવસે સદ્ધિં પુત્તેન સસીસં ન્હાપેત્વા મણ્ડપે જાતોતિ દારકસ્સ ‘‘મણ્ડબ્યકુમારો’’તિ નામં અકંસુ. તતો પભુતિ ચ નં બ્રાહ્મણા ‘‘મહાબ્રહ્મુનો પુત્તો’’તિ પરિવારેત્વા ચરન્તિ. તતો અનેકસતસહસ્સપ્પકારા પણ્ણાકારા આગચ્છન્તિ, તે બ્રાહ્મણા કુમારસ્સારક્ખં ઠપેસું, આગતા લહું કુમારં દટ્ઠું ન લભન્તિ.

કુમારો અનુપુબ્બેન વુડ્ઢિમન્વાય દાનં દાતું આરદ્ધો. સો સાલાય સમ્પત્તાનં કપણદ્ધિકાનં અદત્વા બ્રાહ્મણાનંયેવ દેતિ. મહાપુરિસો ‘‘કિં મમ પુત્તો દાનં દેતી’’તિ આવજ્જેત્વા બ્રાહ્મણાનંયેવ દાનં દેન્તં દિસ્વા ‘‘યથા સબ્બેસં દસ્સતિ, તથા કરિસ્સામી’’તિ ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં ગહેત્વા આકાસેન આગમ્મ પુત્તસ્સ ઘરદ્વારે અટ્ઠાસિ. કુમારો તં દિસ્વા ‘‘કુતો અયં એવં વિરૂપવેસો વસલો આગતો’’તિ કુદ્ધો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘કુતો નુ આગચ્છસિ દુમ્મવાસી, ઓતલ્લકો પંસુપિસાચકોવ;

સઙ્કારચોળં પટિમુઞ્ચ કણ્ઠે, કો રે તુવં હોસિ અદક્ખિણેય્યો’’તિ.

બ્રાહ્મણા ‘‘ગણ્હથ ગણ્હથા’’તિ તં ગહેત્વા આકોટેત્વા અનયબ્યસનં પાપેસું. સો આકાસેન ગન્ત્વા બહિનગરે પચ્ચટ્ઠાસિ. દેવતા કુપિતા કુમારં ગલે ગહેત્વા ઉદ્ધંપાદં અધોસિરં ઠપેસું. સો અક્ખીહિ નિગ્ગતેહિ મુખેન ખેળં પગ્ઘરન્તેન ઘરુઘરુપસ્સાસી દુક્ખં વેદયતિ. દિટ્ઠમઙ્ગલિકા સુત્વા ‘‘કોચિ આગતો અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, પબ્બજિતો આગચ્છી’’તિ. ‘‘કુહિં ગતો’’તિ? ‘‘એવં ગતો’’તિ. સા તત્થ ગન્ત્વા ‘‘ખમથ, ભન્તે, અત્તનો દાસસ્સા’’તિ યાચન્તી તસ્સ પાદમૂલે ભૂમિયા નિપજ્જિ. તેન ચ સમયેન મહાપુરિસો પિણ્ડાય ચરિત્વા, યાગું લભિત્વા, તં પિવન્તો તત્થ નિસિન્નો હોતિ, સો અવસિટ્ઠં થોકં યાગું દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય અદાસિ. ‘‘ગચ્છ ઇમં યાગું ઉદકકુમ્ભિયા આલોલેત્વા યેસં ભૂતવિકારો અત્થિ, તેસં અક્ખિમુખકણ્ણનાસાબિલેસુ આસિઞ્ચ, સરીરઞ્ચ પરિપ્ફોસેહિ, એવં નિબ્બિકારા ભવિસ્સન્તી’’તિ. સા તથા અકાસિ. તતો કુમારે પકતિસરીરે જાતે ‘‘એહિ, તાત મણ્ડબ્ય, તં ખમાપેસ્સામા’’તિ પુત્તઞ્ચ સબ્બે બ્રાહ્મણે ચ તસ્સ પાદમૂલે નિક્કુજ્જિત્વા નિપજ્જાપેત્વા ખમાપેસિ.

સો ‘‘સબ્બજનસ્સ દાનં દાતબ્બ’’ન્તિ ઓવદિત્વા, ધમ્મકથં કત્વા, અત્તનો વસનટ્ઠાનંયેવ ગન્ત્વા, ચિન્તેસિ ‘‘ઇત્થીસુ પાકટા દિટ્ઠમઙ્ગલિકા દમિતા, પુરિસેસુ પાકટો મણ્ડબ્યકુમારો, ઇદાનિ કો દમેતબ્બો’’તિ. તતો જાતિમન્તતાપસં અદ્દસ બન્ધુમતીનગરં નિસ્સાય કુમ્ભવતીનદીતીરે વિહરન્તં. સો ‘‘અહં જાતિયા વિસિટ્ઠો, અઞ્ઞેહિ પરિભુત્તોદકં ન પરિભુઞ્જામી’’તિ ઉપરિનદિયા વસતિ. મહાપુરિસો તસ્સ ઉપરિભાગે વાસં કપ્પેત્વા તસ્સ ઉદકપરિભોગવેલાયં દન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા ઉદકે પક્ખિપિ. તાપસો તં ઉદકેન વુય્હમાનં દિસ્વા ‘‘કેનિદં ખિત્ત’’ન્તિ પટિસોતં ગન્ત્વા મહાપુરિસં દિસ્વા ‘‘કો એત્થા’’તિ આહ. ‘‘માતઙ્ગચણ્ડાલો, આચરિયા’’તિ. ‘‘અપેહિ, ચણ્ડાલ, મા ઉપરિનદિયા વસી’’તિ. મહાપુરિસો ‘‘સાધુ, આચરિયા’’તિ હેટ્ઠાનદિયા વસતિ, પટિસોતમ્પિ દન્તકટ્ઠં તાપસસ્સ સન્તિકં આગચ્છતિ. તાપસો પુન ગન્ત્વા ‘‘અપેહિ, ચણ્ડાલ, મા હેટ્ઠાનદિયં વસ, ઉપરિનદિયાયેવ વસા’’તિ આહ. મહાપુરિસો ‘‘સાધુ, આચરિયા’’તિ તથા અકાસિ, પુનપિ તથેવ અહોસિ. તાપસો પુનપિ ‘‘તથા કરોતી’’તિ દુટ્ઠો મહાપુરિસં સપિ ‘‘સૂરિયસ્સ તે ઉગ્ગમનવેલાય સત્તધા મુદ્ધા ફલતૂ’’તિ. મહાપુરિસોપિ ‘‘સાધુ, આચરિય, અહં પન સૂરિયુટ્ઠાનં ન દેમી’’તિ વત્વા સૂરિયુટ્ઠાનં નિવારેસિ. તતો રત્તિ ન વિભાયતિ, અન્ધકારો જાતો, ભીતા બન્ધુમતીવાસિનો તાપસસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો, આચરિય, અમ્હાકં સોત્થિભાવો’’તિ પુચ્છિંસુ. તે હિ તં ‘‘અરહા’’તિ મઞ્ઞન્તિ. સો તેસં સબ્બમાચિક્ખિ. તે મહાપુરિસં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘સૂરિયં, ભન્તે, મુઞ્ચથા’’તિ યાચિંસુ. મહાપુરિસો ‘‘યદિ તુમ્હાકં અરહા આગન્ત્વા મં ખમાપેતિ, મુઞ્ચામી’’તિ આહ.

મનુસ્સા ગન્ત્વા તાપસં આહંસુ – ‘‘એહિ, ભન્તે, માતઙ્ગપણ્ડિતં ખમાપેહિ, મા તુમ્હાકં કલહકારણા મયં નસ્સિમ્હા’’તિ. સો ‘‘નાહં ચણ્ડાલં ખમાપેમી’’તિ આહ. મનુસ્સા ‘‘અમ્હે ત્વં નાસેસી’’તિ તં હત્થપાદેસુ ગહેત્વા મહાપુરિસસ્સ સન્તિકં નેસું. મહાપુરિસો ‘‘મમ પાદમૂલે કુચ્છિયા નિપજ્જિત્વા ખમાપેન્તે ખમામી’’તિ આહ. મનુસ્સા ‘‘એવં કરોહી’’તિ આહંસુ. તાપસો ‘‘નાહં ચણ્ડાલં વન્દામી’’તિ. મનુસ્સા ‘‘તવ છન્દેન ન વન્દિસ્સસી’’તિ હત્થપાદમસ્સુગીવાદીસુ ગહેત્વા મહાપુરિસસ્સ પાદમૂલે સયાપેસું. સો ‘‘ખમામહં ઇમસ્સ, અપિચાહં તસ્સેવાનુકમ્પાય સૂરિયં ન મુઞ્ચામિ, સૂરિયે હિ ઉગ્ગતમત્તે મુદ્ધા અસ્સ સત્તધા ફલિસ્સતી’’તિ આહ. મનુસ્સા ‘‘ઇદાનિ, ભન્તે, કિં કાતબ્બ’’ન્તિ આહંસુ. મહાપુરિસો ‘‘તેન હિ ઇમં ગલપ્પમાણે ઉદકે ઠપેત્વા મત્તિકાપિણ્ડેનસ્સ સીસં પટિચ્છાદેથ, સૂરિયરસ્મીહિ ફુટ્ઠો મત્તિકાપિણ્ડો સત્તધા ફલિસ્સતિ. તસ્મિં ફલિતે એસ અઞ્ઞત્ર ગચ્છતૂ’’તિ આહ. તે તાપસં હત્થપાદાદીસુ ગહેત્વા તથા અકંસુ. સૂરિયે મુઞ્ચિતમત્તે મત્તિકાપિણ્ડો સત્તધા ફલિત્વા પતિ, તાપસો ભીતો પલાયિ. મનુસ્સા દિસ્વા ‘‘પસ્સથ, ભો, સમણસ્સ આનુભાવ’’ન્તિ દન્તકટ્ઠપક્ખિપનમાદિં કત્વા સબ્બં વિત્થારેત્વા ‘‘નત્થિ ઈદિસો સમણો’’તિ તસ્મિં પસીદિંસુ. તતો પભુતિ સકલજમ્બુદીપે ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો ગહટ્ઠપબ્બજિતા માતઙ્ગપણ્ડિતસ્સ ઉપટ્ઠાનં અગમંસુ. સો યાવતાયુકં ઠત્વા કાયસ્સ ભેદા બ્રહ્મલોકે ઉપ્પજ્જિ. તેનાહ ભગવા ‘‘તદમિનાપિ જાનાથ…પે… બ્રહ્મલોકૂપપત્તિયા’’તિ.

૧૪૦-૧૪૧. એવં ‘‘ન જચ્ચા વસલો હોતિ, કમ્મુના વસલો હોતી’’તિ સાધેત્વા ઇદાનિ ‘‘ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો, કમ્મુના હોતિ બ્રાહ્મણો’’તિ એતં સાધેતું આહ ‘‘અજ્ઝાયકકુલે જાતા …પે… દુગ્ગત્યા ગરહાયવા’’તિ. તત્થ અજ્ઝાયકકુલે જાતાતિ મન્તજ્ઝાયકે બ્રાહ્મણકુલે જાતા. ‘‘અજ્ઝાયકાકુળે જાતા’’તિપિ પાઠો. મન્તાનં અજ્ઝાયકે અનુપકુટ્ઠે ચ બ્રાહ્મણકુલે જાતાતિ અત્થો. મન્તા બન્ધવા એતેસન્તિ મન્તબન્ધવા. વેદબન્ધૂ વેદપટિસ્સરણાતિ વુત્તં હોતિ. તે ચ પાપેસુ કમ્મેસુ અભિણ્હમુપદિસ્સરેતિ તે એવં કુલે જાતા મન્તબન્ધવા ચ સમાનાપિ યદિ પાણાતિપાતાદીસુ પાપકમ્મેસુ પુનપ્પુનં ઉપદિસ્સન્તિ, અથ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ગારય્હા સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતિ તે એવમુપદિસ્સમાના ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે માતાપિતૂહિપિ ‘‘નયિમે અમ્હાકં પુત્તા, દુજ્જાતા એતે કુલસ્સ અઙ્ગારભૂતા, નિક્કડ્ઢથ ને’’તિ, બ્રાહ્મણેહિપિ ‘‘ગહપતિકા એતે, ન એતે બ્રાહ્મણા, મા નેસં સદ્ધયઞ્ઞથાલિપાકાદીસુ પવેસં દેથ, મા નેહિ સદ્ધિં સલ્લપથા’’તિ, અઞ્ઞેહિપિ મનુસ્સેહિ ‘‘પાપકમ્મન્તા એતે, ન એતે બ્રાહ્મણા’’તિ એવં ગારય્હા હોન્તિ. સમ્પરાયે ચ નેસં દુગ્ગતિ નિરયાદિભેદા, દુગ્ગતિ એતેસં પરલોકે હોતીતિ અત્થો. સમ્પરાયે વાતિપિ પાઠો. પરલોકે એતેસં દુક્ખસ્સ ગતિ દુગ્ગતિ, દુક્ખપ્પત્તિયેવ હોતીતિ અત્થો. ન ને જાતિ નિવારેતિ, દુગ્ગત્યા ગરહાય વાતિ સા તથા ઉક્કટ્ઠાપિ યં ત્વં સારતો પચ્ચેસિ, જાતિ એતે પાપકમ્મેસુ પદિસ્સન્તે બ્રાહ્મણે ‘‘સમ્પરાયે ચ દુગ્ગતી’’તિ એત્થ વુત્તપ્પકારાય દુગ્ગતિયા વા, ‘‘દિટ્ઠેવ ધમ્મે ગારય્હા’’તિ એત્થ વુત્તપ્પકારાય ગરહાય વા ન નિવારેતિ.

૧૪૨. એવં ભગવા અજ્ઝાયકકુલે જાતાનમ્પિ બ્રાહ્મણાનં ગારય્હાદિકમ્મવસેન દિટ્ઠેવ ધમ્મે પતિતભાવં દીપેન્તો દુગ્ગતિગમનેન ચ સમ્પરાયે બ્રાહ્મણજાતિયા અભાવં દીપેન્તો ‘‘ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો, કમ્મુના હોતિ બ્રાહ્મણો’’તિ એતમ્પિ અત્થં સાધેત્વા ઇદાનિ દુવિધમ્પિ અત્થં નિગમેન્તો આહ, એવં બ્રાહ્મણ –

‘‘ન જચ્ચા વસલો હોતિ, ન જચ્ચા હોતિ બ્રાહ્મણો;

કમ્મુના વસલો હોતિ, કમ્મુના હોતિ બ્રાહ્મણો’’તિ.

સેસં કસિભારદ્વાજસુત્તે વુત્તનયમેવ. વિસેસતો વા એત્થ નિક્કુજ્જિતં વાતિઆદીનં એવં યોજના વેદિતબ્બા – યથા કોચિ નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય, એવં મં કમ્મવિમુખં જાતિવાદે પતિતં ‘‘જાતિયા બ્રાહ્મણવસલભાવો હોતી’’તિ દિટ્ઠિતો વુટ્ઠાપેન્તેન, યથા પટિચ્છન્નં વિવરેય્ય, એવં જાતિવાદપટિચ્છન્નં કમ્મવાદં વિવરન્તેન, યથા મૂળ્હસ્સ મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, એવં બ્રાહ્મણવસલભાવસ્સ અસમ્ભિન્નઉજુમગ્ગં આચિક્ખન્તેન, યથા અન્ધકારે વા તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, એવં માતઙ્ગાદિનિદસ્સનપજ્જોતધારણેન મય્હં ભોતા ગોતમેન એતેહિ પરિયાયેહિ પકાસિતત્તા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતોતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય અગ્ગિકભારદ્વાજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.