૪. કસિભારદ્વાજસુત્તવણ્ણના

એવં મે સુતન્તિ કસિભારદ્વાજસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા મગધેસુ વિહરન્તો દક્ખિણાગિરિસ્મિં એકનાલાયં બ્રાહ્મણગામે પુરેભત્તકિચ્ચં પચ્છાભત્તકિચ્ચન્તિ ઇમેસુ દ્વીસુ બુદ્ધકિચ્ચેસુ પુરેભત્તકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા પચ્છાભત્તકિચ્ચાવસાને બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો કસિભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં દિસ્વા ‘‘તત્થ મયિ ગતે યથા પવત્તિસ્સતિ, તતો કથાવસાને ધમ્મદેસનં સુત્વા એસ બ્રાહ્મણો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ ચ ઞત્વા, તત્થ ગન્ત્વા, કથં સમુટ્ઠાપેત્વા, ઇમં સુત્તં અભાસિ.

તત્થ સિયા ‘‘કતમં બુદ્ધાનં પુરેભત્તકિચ્ચં, કતમં પચ્છાભત્તકિચ્ચ’’ન્તિ? વુચ્ચતે – બુદ્ધો ભગવા પાતો એવ ઉટ્ઠાય ઉપટ્ઠાકાનુગ્ગહત્થં સરીરફાસુકત્થઞ્ચ મુખધોવનાદિસરીરપરિકમ્મં કત્વા યાવ ભિક્ખાચારવેલા, તાવ વિવિત્તાસને વીતિનામેત્વા, ભિક્ખાચારવેલાય નિવાસેત્વા, કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા, ચીવરં પારુપિત્વા, પત્તમાદાય કદાચિ એકકોવ કદાચિ ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો ગામં વા નિગમં વા પિણ્ડાય પવિસતિ, કદાચિ પકતિયા, કદાચિ અનેકેહિ પાટિહારિયેહિ વત્તમાનેહિ. સેય્યથિદં – પિણ્ડાય પવિસતો લોકનાથસ્સ પુરતો પુરતો ગન્ત્વા મુદુગતિયો વાતા પથવિં સોધેન્તિ; વલાહકા ઉદકફુસિતાનિ મુઞ્ચન્તા મગ્ગે રેણું વૂપસમેત્વા ઉપરિ વિતાનં હુત્વા તિટ્ઠન્તિ. અપરે વાતા પુપ્ફાનિ ઉપસંહરિત્વા મગ્ગે ઓકિરન્તિ, ઉન્નતા ભૂમિપ્પદેસા ઓનમન્તિ, ઓનતા ઉન્નમન્તિ, પાદનિક્ખેપસમયે સમાવ ભૂમિ હોતિ, સુખસમ્ફસ્સાનિ રથચક્કમત્તાનિ પદુમપુપ્ફાનિ વા પાદે સમ્પટિચ્છન્તિ, ઇન્દખીલસ્સ અન્તો ઠપિતમત્તે દક્ખિણપાદે સરીરા છબ્બણ્ણરસ્મિયો નિચ્છરિત્વા સુવણ્ણરસપિઞ્જરાનિ વિય ચિત્રપટપરિક્ખિત્તાનિ વિય ચ પાસાદકૂટાગારાદીનિ કરોન્તિયો ઇતો ચિતો ચ વિધાવન્તિ, હત્થિઅસ્સવિહઙ્ગાદયો સકસકટ્ઠાનેસુ ઠિતાયેવ મધુરેનાકારેન સદ્દં કરોન્તિ, તથા ભેરિવીણાદીનિ તૂરિયાનિ મનુસ્સાનં કાયૂપગાનિ ચ આભરણાનિ, તેન સઞ્ઞાણેન મનુસ્સા જાનન્તિ ‘‘અજ્જ ભગવા ઇધ પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ. તે સુનિવત્થા સુપારુતા ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય ઘરા નિક્ખમિત્વા અન્તરવીથિં પટિપજ્જિત્વા ભગવન્તં ગન્ધપુપ્ફાદીહિ સક્કચ્ચં પૂજેત્વા વન્દિત્વા – ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, દસ ભિક્ખૂ, અમ્હાકં વીસતિ, અમ્હાકં ભિક્ખુસતં દેથા’’તિ યાચિત્વા ભગવતોપિ પત્તં ગહેત્વા, આસનં પઞ્ઞાપેત્વા સક્કચ્ચં પિણ્ડપાતેન પટિમાનેન્તિ.

ભગવા કતભત્તકિચ્ચો તેસં સન્તાનાનિ ઓલોકેત્વા તથા ધમ્મં દેસેતિ, યથા કેચિ સરણગમને પતિટ્ઠહન્તિ, કેચિ પઞ્ચસુ સીલેસુ, કેચિ સોતાપત્તિસકદાગામિઅનાગામિફલાનં અઞ્ઞતરસ્મિં, કેચિ પબ્બજિત્વા અગ્ગફલે અરહત્તેતિ. એવં તથા તથા જનં અનુગ્ગહેત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગચ્છતિ. તત્થ મણ્ડલમાળે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસીદતિ ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાનં આગમયમાનો. તતો ભિક્ખૂનં ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને ઉપટ્ઠાકો ભગવતો નિવેદેતિ. અથ ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસતિ. ઇદં તાવ પુરેભત્તકિચ્ચં. યઞ્ચેત્થ ન વુત્તં, તં બ્રહ્માયુસુત્તે વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં.

અથ ભગવા એવં કતપુરેભત્તકિચ્ચો ગન્ધકુટિયા ઉપટ્ઠાને નિસીદિત્વા, પાદે પક્ખાલેત્વા, પાદપીઠે ઠત્વા, ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓવદતિ – ‘‘ભિક્ખવે, અપ્પમાદેન સમ્પાદેથ, બુદ્ધુપ્પાદો દુલ્લભો લોકસ્મિં, મનુસ્સપટિલાભો દુલ્લભો, સદ્ધાસમ્પત્તિ દુલ્લભા, પબ્બજ્જા દુલ્લભા, સદ્ધમ્મસ્સવનં દુલ્લભં લોકસ્મિ’’ન્તિ. તતો ભિક્ખૂ ભગવન્તં વન્દિત્વા કમ્મટ્ઠાનં પુચ્છન્તિ. અથ ભગવા ભિક્ખૂનં ચરિયવસેન કમ્મટ્ઠાનં દેતિ. તે કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેત્વા, ભગવન્તં અભિવાદેત્વા, અત્તનો અત્તનો વસનટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ; કેચિ અરઞ્ઞં, કેચિ રુક્ખમૂલં, કેચિ પબ્બતાદીનં અઞ્ઞતરં, કેચિ ચાતુમહારાજિકભવનં…પે… કેચિ વસવત્તિભવનન્તિ. તતો ભગવા ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા સચે આકઙ્ખતિ, દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો મુહુત્તં સીહસેય્યં કપ્પેતિ. અથ સમસ્સાસિતકાયો ઉટ્ઠહિત્વા દુતિયભાગે લોકં વોલોકેતિ. તતિયભાગે યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, તત્થ જનો પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં સુનિવત્થો સુપારુતો ગન્ધપુપ્ફાદીનિ આદાય વિહારે સન્નિપતતિ. તતો ભગવા સમ્પત્તપરિસાય અનુરૂપેન પાટિહારિયેન ગન્ત્વા ધમ્મસભાયં પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસજ્જ ધમ્મં દેસેતિ કાલયુત્તં પમાણયુત્તં. અથ કાલં વિદિત્વા પરિસં ઉય્યોજેતિ.

તતો સચે ગત્તાનિ ઓસિઞ્ચિતુકામો હોતિ. અથ બુદ્ધાસના ઉટ્ઠાય ઉપટ્ઠાકેન ઉદકપટિયાદિતોકાસં ગન્ત્વા, ઉપટ્ઠાકહત્થતો ઉદકસાટિકં ગહેત્વા, ન્હાનકોટ્ઠકં પવિસતિ. ઉપટ્ઠાકોપિ બુદ્ધાસનં આનેત્વા ગન્ધકુટિપરિવેણે પઞ્ઞાપેતિ. ભગવા ગત્તાનિ ઓસિઞ્ચિત્વા, સુરત્તદુપટ્ટં નિવાસેત્વા, કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા, ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા, તત્થ આગન્ત્વા, નિસીદતિ એકકોવ મુહુત્તં પટિસલ્લીનો. અથ ભિક્ખૂ તતો તતો આગમ્મ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તિ. તત્થ એકચ્ચે પઞ્હં પુચ્છન્તિ, એકચ્ચે કમ્મટ્ઠાનં, એકચ્ચે ધમ્મસ્સવનં યાચન્તિ. ભગવા તેસં અધિપ્પાયં સમ્પાદેન્તો પઠમં યામં વીતિનામેતિ.

મજ્ઝિમયામે સકલદસસહસ્સિલોકધાતુદેવતાયો ઓકાસં લભમાના ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તિ યથાભિસઙ્ખતં અન્તમસો ચતુરક્ખરમ્પિ. ભગવા તાસં દેવતાનં પઞ્હં વિસ્સજ્જેન્તો મજ્ઝિમયામં વીતિનામેતિ. તતો પચ્છિમયામં ચત્તારો ભાગે કત્વા એકં ભાગં ચઙ્કમં અધિટ્ઠાતિ, દુતિયભાગં ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન સતો સમ્પજાનો સીહસેય્યં કપ્પેતિ, તતિયભાગં ફલસમાપત્તિયા વીતિનામેતિ, ચતુત્થભાગં મહાકરુણાસમાપત્તિં પવિસિત્વા બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેતિ અપ્પરજક્ખમહારજક્ખાદિસત્તદસ્સનત્થં. ઇદં પચ્છાભત્તકિચ્ચં.

એવમિમસ્સ પચ્છાભત્તકિચ્ચસ્સ લોકવોલોકનસઙ્ખાતે ચતુત્થભાગાવસાને બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘેસુ દાનસીલઉપોસથકમ્માદીસુ ચ અકતાધિકારે કતાધિકારે ચ અનુપનિસ્સયસમ્પન્ને ઉપનિસ્સયસમ્પન્ને ચ સત્તે પસ્સિતું બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો કસિભારદ્વાજં બ્રાહ્મણં અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નં દિસ્વા ‘‘તત્થ મયિ ગતે કથા પવત્તિસ્સતિ, તતો કથાવસાને ધમ્મદેસનં સુત્વા એસ બ્રાહ્મણો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ ચ ઞત્વા, તત્થ ગન્ત્વા, કથં સમુટ્ઠાપેત્વા ઇમં સુત્તમભાસિ.

તત્થ એવં મે સુતન્તિઆદિ આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે ધમ્મસઙ્ગીતિં કરોન્તેન આયસ્મતા મહાકસ્સપત્થેરેન પુટ્ઠેન પઞ્ચન્નં અરહન્તસતાનં વુત્તં, ‘‘અહં, ખો, સમણ કસામિ ચ વપામિ ચા’’તિ કસિભારદ્વાજેન વુત્તં, ‘‘અહમ્પિ ખો બ્રાહ્મણ કસામિ ચ વપામિ ચા’’તિઆદિ ભગવતા વુત્તં. તદેતં સબ્બમ્પિ સમોધાનેત્વા ‘‘કસિભારદ્વાજસુત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

તત્થ એવન્તિ અયં આકારનિદસ્સનાવધારણત્થો એવં-સદ્દો. આકારત્થેન હિ એતેન એતમત્થં દીપેતિ – નાનાનયનિપુણમનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં વિવિધપાટિહારિયં ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધગમ્ભીરં સબ્બસત્તેહિ સકસકભાસાનુરૂપમુપલક્ખણિયસભાવં તસ્સ ભગવતો વચનં, તં સબ્બાકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતું; અથ, ખો, ‘‘એવં મે સુતં, મયાપિ એકેનાકારેન સુત’’ન્તિ. નિદસ્સનત્થેન ‘‘નાહં સયમ્ભૂ, ન મયા ઇદં સચ્છિકત’’ન્તિ અત્તાનં પરિમોચેન્તો ‘‘એવં મે સુતં, મયા એવં સુત’’ન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં સકલસુત્તં નિદસ્સેતિ. અવધારણત્થેન ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં બહુસ્સુતાનં યદિદં આનન્દો, ગતિમન્તાનં, સતિમન્તાનં, ધિતિમન્તાનં, ઉપટ્ઠાકાનં યદિદં આનન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯-૨૨૩) એવં ભગવતા પસત્થભાવાનુરૂપં અત્તનો ધારણબલં દસ્સેન્તો સત્તાનં સોતુકમ્યતં જનેતિ ‘‘એવં મે સુતં તઞ્ચ અત્થતો વા બ્યઞ્જનતો વા અનૂનમનધિકં, એવમેવ, ન અઞ્ઞથા દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. મે સુતન્તિ એત્થ મયાસદ્દત્થો મે-સદ્દો, સોતદ્વારવિઞ્ઞાણત્થો સુતસદ્દો. તસ્મા એવં મે સુતન્તિ એવં મયા સોતવિઞ્ઞાણપુબ્બઙ્ગમાય વિઞ્ઞાણવીથિયા ઉપધારિતન્તિ વુત્તં હોતિ.

એકં સમયન્તિ એકં કાલં. ભગવાતિ ભાગ્યવા, ભગ્ગવા, ભત્તવાતિ વુત્તં હોતિ. મગધેસુ વિહરતીતિ મગધા નામ જનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીસદ્દેન ‘‘મગધા’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં મગધેસુ જનપદે. કેચિ પન ‘‘યસ્મા ચેતિયરાજા મુસાવાદં ભણિત્વા ભૂમિં પવિસન્તો ‘મા ગધં પવિસા’તિ વુત્તો, યસ્મા વા તં રાજાનં મગ્ગન્તા ભૂમિં ખનન્તા પુરિસા ‘મા ગધં કરોથા’તિ વુત્તા, તસ્મા મગધા’’તિ એવમાદીહિ નયેહિ બહુધા પપઞ્ચેન્તિ. યં રુચ્ચતિ, તં ગહેતબ્બન્તિ. વિહરતીતિ એકં ઇરિયાપથબાધનં અપરેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા અપરિપતન્તં અત્તભાવં હરતિ, પવત્તેતીતિ વુત્તં હોતિ. દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેહિ વા સત્તાનં વિવિધં હિતં હરતીતિ વિહરતિ. હરતીતિ ઉપસંહરતિ, ઉપનેતિ, જનેતિ, ઉપ્પાદેતીતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ યદા સત્તા કામેસુ વિપ્પટિપજ્જન્તિ, તદા કિર ભગવા દિબ્બેન વિહારેન વિહરતિ તેસં અલોભકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં – ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા એત્થ રુચિં ઉપ્પાદેત્વા કામેસુ વિરજ્જેય્યુ’’ન્તિ. યદા પન ઇસ્સરિયત્થં સત્તેસુ વિપ્પટિપજ્જન્તિ, તદા બ્રહ્મવિહારેન વિહરતિ તેસં અદોસકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં – ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા એત્થ રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અદોસેન દોસં વૂપસમેય્યુ’’ન્તિ. યદા પન પબ્બજિતા ધમ્માધિકરણં વિવદન્તિ, તદા અરિયવિહારેન વિહરતિ તેસં અમોહકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં – ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા એત્થ રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અમોહેન મોહં વૂપસમેય્યુ’’ન્તિ. ઇરિયાપથવિહારેન પન ન કદાચિ ન વિહરતિ તં વિના અત્તભાવપરિહરણાભાવતોતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારં પન મઙ્ગલસુત્તવણ્ણનાયં વક્ખામ.

દક્ખિણાગિરિસ્મિન્તિ યો સો રાજગહં પરિવારેત્વા ઠિતો ગિરિ, તસ્સ દક્ખિણપસ્સે જનપદો ‘‘દક્ખિણાગિરી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં જનપદેતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ વિહારસ્સાપિ તદેવ નામં. એકનાળાયં બ્રાહ્મણગામેતિ એકનાળાતિ તસ્સ ગામસ્સ નામં. બ્રાહ્મણા ચેત્થ સમ્બહુલા પટિવસન્તિ, બ્રાહ્મણભોગો વા સો, તસ્મા ‘‘બ્રાહ્મણગામો’’તિ વુચ્ચતિ.

તેન ખો પન સમયેનાતિ યં સમયં ભગવા અપરાજિતપલ્લઙ્કં આભુજિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો મગધરટ્ઠે એકનાળં બ્રાહ્મણગામં ઉપનિસ્સાય દક્ખિણાગિરિમહાવિહારે બ્રાહ્મણસ્સ ઇન્દ્રિયપરિપાકં આગમયમાનો વિહરતિ, તેન સમયેન કરણભૂતેનાતિ વુત્તં હોતિ. ખો પનાતિ ઇદં પનેત્થ નિપાતદ્વયં પદપૂરણમત્તં, અધિકારન્તરદસ્સનત્થં વાતિ દટ્ઠબ્બં. કસિભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સાતિ સો બ્રાહ્મણો કસિયા જીવતિ, ભારદ્વાજોતિ ચસ્સ ગોત્તં, તસ્મા એવં વુચ્ચતિ. પઞ્ચમત્તાનીતિ યથા – ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞૂ’’તિ એત્થ મત્તસદ્દો પમાણે વત્તતિ, એવમિધાપિ, તસ્મા પઞ્ચપમાણાનિ અનૂનાનિ અનધિકાનિ, પઞ્ચનઙ્ગલસતાનીતિ વુત્તં હોતિ. પયુત્તાનીતિ પયોજિતાનિ, બલિબદ્દાનં ખન્ધેસુ ઠપેત્વા યુગે યોત્તેહિ યોજિતાનિ હોન્તીતિ અત્થો.

વપ્પકાલેતિ વપનકાલે, બીજનિક્ખિપકાલેતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ દ્વે વપ્પાનિ કલલવપ્પઞ્ચ, પંસુવપ્પઞ્ચ. પંસુવપ્પં ઇધ અધિપ્પેતં. તઞ્ચ ખો પઠમદિવસે મઙ્ગલવપ્પં. તત્થાયં ઉપકરણસમ્પદા – તીણિ બલિબદ્દસહસ્સાનિ ઉપટ્ઠાપિતાનિ હોન્તિ, સબ્બેસં સુવણ્ણમયાનિ સિઙ્ગાનિ પટિમુક્કાનિ, રજતમયા ખુરા, સબ્બે સેતમાલાહિ સબ્બગન્ધસુગન્ધેહિ પઞ્ચઙ્ગુલિકેહિ ચ અલઙ્કતા પરિપુણ્ણઙ્ગપચ્ચઙ્ગા સબ્બલક્ખણસમ્પન્ના, એકચ્ચે કાળા અઞ્જનવણ્ણાયેવ, એકચ્ચે સેતા ફલિકવણ્ણા, એકચ્ચે રત્તા પવાળવણ્ણા, એકચ્ચે કમ્માસા મસારગલ્લવણ્ણા. પઞ્ચસતા કસ્સકપુરિસા સબ્બે અહતસેતવત્થનિવત્થા માલાલઙ્કતા દક્ખિણઅંસકૂટેસુ ઠપિતપુપ્ફચુમ્બટકા હરિતાલમનોસિલાલઞ્છનુજ્જલિતગત્તભાગા દસ દસ નઙ્ગલા એકેકગુમ્બા હુત્વા ગચ્છન્તિ. નઙ્ગલાનં સીસઞ્ચ યુગઞ્ચ પતોદા ચ સુવણ્ણવિનદ્ધા. પઠમનઙ્ગલે અટ્ઠ બલિબદ્દા યુત્તા, સેસેસુ ચત્તારો ચત્તારો, અવસેસા કિલન્તપરિવત્તનત્થં આનીતા. એકેકગુમ્બે એકમેકં બીજસકટં એકેકો કસતિ, એકેકો વપતિ.

બ્રાહ્મણો પન પગેવ મસ્સુકમ્મં કારાપેત્વા ન્હત્વા સુગન્ધગન્ધેહિ વિલિત્તો પઞ્ચસતગ્ઘનકં વત્થં નિવાસેત્વા સહસ્સગ્ઘનકં એકંસં કરિત્વા એકમેકિસ્સા અઙ્ગુલિયા દ્વે દ્વે કત્વા વીસતિ અઙ્ગુલિમુદ્દિકાયો, કણ્ણેસુ સીહકુણ્ડલાનિ, સીસે ચ બ્રહ્મવેઠનં પટિમુઞ્ચિત્વા સુવણ્ણમાલં કણ્ઠે કત્વા બ્રાહ્મણગણપરિવુતો કમ્મન્તં વોસાસતિ. અથસ્સ બ્રાહ્મણી અનેકસતભાજનેસુ પાયાસં પચાપેત્વા મહાસકટેસુ આરોપેત્વા ગન્ધોદકેન ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતા બ્રાહ્મણીગણપરિવુતા કમ્મન્તં અગમાસિ. ગેહમ્પિસ્સ સબ્બત્થ ગન્ધેહિ સુવિલિત્તં પુપ્ફેહિ સુકતબલિકમ્મં, ખેત્તઞ્ચ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ સમુસ્સિતપટાકં અહોસિ. પરિજનકમ્મકારેહિ સહ કમ્મન્તં ઓસટપરિસા અડ્ઢતેય્યસહસ્સા અહોસિ. સબ્બે અહતવત્થનિવત્થા, સબ્બેસઞ્ચ પાયાસભોજનં પટિયત્તં અહોસિ.

અથ બ્રાહ્મણો યત્થ સામં ભુઞ્જતિ, તં સુવણ્ણપાતિં ધોવાપેત્વા પાયાસસ્સ પૂરેત્વા સપ્પિમધુફાણિતાદીનિ અભિસઙ્ખરિત્વા નઙ્ગલબલિકમ્મં કારાપેસિ. બ્રાહ્મણી પઞ્ચ કસ્સકસતાનિ સુવણ્ણરજતકંસતમ્બમયાનિ ભાજનાનિ ગહેત્વા નિસિન્નાનિ સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા પાયાસેન પરિવિસન્તી ગચ્છતિ. બ્રાહ્મણો પન બલિકમ્મં કારાપેત્વા રત્તસુવણ્ણબન્ધૂપાહનાયો આરોહિત્વા રત્તસુવણ્ણદણ્ડં ગહેત્વા ‘‘ઇધ પાયાસં દેથ, ઇધ સપ્પિં, ઇધ સક્ખરં દેથા’’તિ વોસાસમાનો વિચરતિ. અથ ભગવા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ બ્રાહ્મણસ્સ પરિવેસનં વત્તમાનં ઞત્વા ‘‘અયં કાલો બ્રાહ્મણં દમેતુ’’ન્તિ નિવાસેત્વા, કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા, સઙ્ઘાટિં પારુપિત્વા, પત્તં ગહેત્વા, ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિ યથા તં અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ. તેનાહ આયસ્મા આનન્દો ‘‘અથ ખો ભગવા પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા’’તિ.

તત્થ અથ ઇતિ નિપાતો અઞ્ઞાધિકારવચનારમ્ભે ખોતિ પદપૂરણે. ભગવાતિ વુત્તનયમેવ. પુબ્બણ્હસમયન્તિ દિવસસ્સ પુબ્બભાગસમયં, પુબ્બણ્હસમયેતિ અત્થો, પુબ્બણ્હે વા સમયં પુબ્બણ્હસમયં, પુબ્બણ્હે એકં ખણન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં લબ્ભતિ. નિવાસેત્વાતિ પરિદહિત્વા, વિહારનિવાસનપરિવત્તનવસેનેતં વેદિતબ્બં. ન હિ ભગવા તતો પુબ્બે અનિવત્થો આસિ. પત્તચીવરમાદાયાતિ પત્તં હત્થેહિ, ચીવરં કાયેન આદિયિત્વા, સમ્પટિચ્છિત્વા ધારેત્વાતિ અત્થો. ભગવતો કિર પિણ્ડાય પવિસિતુકામસ્સ ભમરો વિય વિકસિતપદુમદ્વયમજ્ઝં, ઇન્દનીલમણિવણ્ણં સેલમયં પત્તં હત્થદ્વયમજ્ઝં આગચ્છતિ. તસ્મા એવમાગતં પત્તં હત્થેહિ સમ્પટિચ્છિત્વા ચીવરઞ્ચ પરિમણ્ડલં પારુતં કાયેન ધારેત્વાતિ એવમસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. યેન વા તેન વા હિ પકારેન ગણ્હન્તો આદાય ઇચ્ચેવ વુચ્ચતિ યથા ‘‘સમાદાયેવ પક્કમતી’’તિ.

યેનાતિ યેન મગ્ગેન. કમ્મન્તોતિ કમ્મકરણોકાસો. તેનાતિ તેન મગ્ગેન. ઉપસઙ્કમીતિ ગતો, યેન મગ્ગેન કસિભારદ્વાજસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કમ્મન્તો ગમ્મતિ, તેન મગ્ગેન ગતોતિ વુત્તં હોતિ. અથ કસ્મા, ભિક્ખૂ, ભગવન્તં નાનુબન્ધિંસૂતિ? વુચ્ચતે – યદા ભગવા એકકોવ કત્થચિ ઉપસઙ્કમિતુકામો હોતિ, ભિક્ખાચારવેલાયં દ્વારં પિદહિત્વા અન્તોગન્ધકુટિં પવિસતિ. તતો ભિક્ખૂ તાય સઞ્ઞાય જાનન્તિ – ‘‘અજ્જ ભગવા એકકોવ ગામં પવિસિતુકામો, અદ્ધા કઞ્ચિ એવ વિનેતબ્બપુગ્ગલં અદ્દસા’’તિ. તે અત્તનો પત્તચીવરં ગહેત્વા, ગન્ધકુટિં પદક્ખિણં કત્વા, ભિક્ખાચારં ગચ્છન્તિ. તદા ચ ભગવા એવમકાસિ. તસ્મા ભિક્ખૂ ભગવન્તં નાનુબન્ધિંસૂતિ.

તેન ખો પન સમયેનાતિ યેન સમયેન ભગવા કમ્મન્તં ઉપસઙ્કમિ, તેન સમયેન તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પરિવેસના વત્તતિ, ભત્તવિસ્સગ્ગો વત્તતીતિ અત્થો. યં પુબ્બે અવોચુમ્હ – ‘‘બ્રાહ્મણી પઞ્ચ કસ્સકસતાનિ સુવણ્ણરજતકંસતમ્બમયાનિ ભાજનાનિ ગહેત્વા નિસિન્નાનિ સુવણ્ણકટચ્છું ગહેત્વા પાયાસેન પરિવિસન્તી ગચ્છતી’’તિ. અથ ખો ભગવા યેન પરિવેસના તેનુપસઙ્કમિ. કિં કારણાતિ? બ્રાહ્મણસ્સ અનુગ્ગહકરણત્થં. ન હિ ભગવા કપણપુરિસો વિય ભોત્તુકામતાય પરિવેસનં ઉપસઙ્કમતિ. ભગવતો હિ દ્વે અસીતિસહસ્સસઙ્ખ્યા સક્યકોલિયરાજાનો ઞાતયો, તે અત્તનો સમ્પત્તિયા નિબદ્ધભત્તં દાતું ઉસ્સહન્તિ. ન પન ભગવા ભત્તત્થાય પબ્બજિતો, અપિચ ખો પન ‘‘અનેકાનિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજન્તો પારમિયો પૂરેત્વા મુત્તો મોચેસ્સામિ, દન્તો દમેસ્સામિ; સન્તો સમેસ્સામિ, પરિનિબ્બુતો પરિનિબ્બાપેસ્સામી’’તિ પબ્બજિતો. તસ્મા અત્તનો મુત્તત્તા…પે… પરિનિબ્બુતત્તા ચ પરં મોચેન્તો…પે… પરિનિબ્બાપેન્તો ચ લોકે વિચરન્તો બ્રાહ્મણસ્સ અનુગ્ગહકરણત્થં યેન પરિવેસના તેનુપસઙ્કમીતિ વેદિતબ્બં.

ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસીતિ એવં ઉપસઙ્કમિત્વા ચ એકમન્તં અટ્ઠાસિ. એકમન્તન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, એકોકાસં એકપસ્સન્તિ વુત્તં હોતિ. ભુમ્મત્થે વા ઉપયોગવચનં, તસ્સ દસ્સનૂપચારે કથાસવનટ્ઠાને, યત્થ ઠિતં બ્રાહ્મણો પસ્સતિ, તત્થ ઉચ્ચટ્ઠાને અટ્ઠાસિ. ઠત્વા ચ સુવણ્ણરસપિઞ્જરં સહસ્સચન્દસૂરિયોભાસાતિભાસયમાનં સરીરાભં મુઞ્ચિ સમન્તતો અસીતિહત્થપરિમાણં, યાય અજ્ઝોત્થરિતત્તા બ્રાહ્મણસ્સ કમ્મન્તસાલાભિત્તિરુક્ખકસિતમત્તિકાપિણ્ડાદયો સુવણ્ણમયા વિય અહેસું. અથ મનુસ્સા પાયાસં ભુત્તા અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપરિવારદ્વત્તિંસવરલક્ખણપટિમણ્ડિતસરીરં બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપવિભૂસિતબાહુયુગળં કેતુમાલાસમુજ્જલિતસસ્સિરિકદસ્સનં જઙ્ગમમિવ પદુમસ્સરં, રંસિજાલુજ્જલિતતારાગણમિવ ગગનતલં, આદિત્તમિવ ચ કનકગિરિસિખરં સિરિયા જલમાનં સમ્માસમ્બુદ્ધં એકમન્તં ઠિતં દિસ્વા હત્થપાદે ધોવિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સમ્પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ. એવં તેહિ સમ્પરિવારિતં અદ્દસ ખો કસિભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં પિણ્ડાય ઠિતં. દિસ્વાન ભગવન્તં એતદવોચ ‘‘અહં ખો, સમણ, કસામિ ચ વપામિ ચા’’તિ.

કસ્મા પનાયં એવમાહ? કિં સમન્તપાસાદિકે પસાદનીયે ઉત્તમદમથસમથમનુપ્પત્તેપિ ભગવતિ અપ્પસાદેન, ઉદાહુ અડ્ઢતેય્યાનં જનસહસ્સાનં પાયાસં પટિયાદેત્વાપિ કટચ્છુભિક્ખાય મચ્છેરેનાતિ? ઉભયથાપિ નો, અપિચ ખ્વાસ્સ ભગવતો દસ્સનેન અતિત્તં નિક્ખિત્તકમ્મન્તં જનં દિસ્વા ‘‘કમ્મભઙ્ગં મે કાતું આગતો’’તિ અનત્તમનતા અહોસિ. તસ્મા એવમાહ. ભગવતો ચ લક્ખણસમ્પત્તિં દિસ્વા ‘‘સચાયં કમ્મન્તે પયોજયિસ્સ, સકલજમ્બુદીપે મનુસ્સાનં સીસે ચૂળામણિ વિય અભવિસ્સ, કો નામસ્સ અત્થો ન સમ્પજ્જિસ્સ, એવમેવં અલસતાય કમ્મન્તે અપ્પયોજેત્વા વપ્પમઙ્ગલાદીસુ પિણ્ડાય ચરિત્વા ભુઞ્જન્તો કાયદળ્હીબહુલો વિચરતી’’તિપિસ્સ અહોસિ. તેનાહ – ‘‘અહં ખો, સમણ, કસામિ ચ વપામિ ચ, કસિત્વા ચ વપિત્વા ચ ભુઞ્જામી’’તિ. ન મે કમ્મન્તા બ્યાપજ્જન્તિ, ન ચમ્હિ યથા ત્વં એવં લક્ખણસમ્પન્નોતિ અધિપ્પાયો. ત્વમ્પિ સમણ…પે… ભુઞ્જસ્સુ, કો તે અત્થો ન સમ્પજ્જેય્ય એવં લક્ખણસમ્પન્નસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

અપિચાયં અસ્સોસિ – ‘‘સક્યરાજકુલે કિર કુમારો ઉપ્પન્નો, સો ચક્કવત્તિરજ્જં પહાય પબ્બજિતો’’તિ. તસ્મા ‘‘ઇદાનિ અયં સો’’તિ ઞત્વા ‘‘ચક્કવત્તિરજ્જં કિર પહાય કિલન્તોસી’’તિ ઉપારમ્ભં કરોન્તો આહ ‘‘અહં ખો સમણા’’તિ. અપિચાયં તિક્ખપઞ્ઞો બ્રાહ્મણો, ન ભગવન્તં અવક્ખિપન્તો ભણતિ, ભગવતો પન રૂપસમ્પત્તિં દિસ્વા પઞ્ઞાસમ્પત્તિં સમ્ભાવયમાનો કથાપવત્તનત્થમ્પિ એવમાહ – ‘‘અહં ખો સમણા’’તિ. તતો ભગવા વેનેય્યવસેન સદેવકે લોકે અગ્ગકસ્સકવપ્પકભાવં અત્તનો દસ્સેન્તો આહ ‘‘અહમ્પિ ખો બ્રાહ્મણા’’તિ.

અથ બ્રાહ્મણસ્સ ચિન્તા ઉદપાદિ – ‘‘અયં સમણો ‘કસામિ ચ વપામિ ચા’તિ આહ. ન ચસ્સ ઓળારિકાનિ યુગનઙ્ગલાદીનિ કસિભણ્ડાનિ પસ્સામિ, સો મુસા નુ ખો ભણતિ, નો’’તિ ભગવન્તં પાદતલા પટ્ઠાય યાવ ઉપરિ કેસન્તા સમ્માલોકયમાનો અઙ્ગવિજ્જાય કતાધિકારત્તા દ્વત્તિંસવરલક્ખણસમ્પત્તિમસ્સ ઞત્વા ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં એવરૂપો મુસા ભણેય્યા’’તિ તાવદેવ સઞ્જાતબહુમાનો ભગવતિ સમણવાદં પહાય ગોત્તેન ભગવન્તં સમુદાચરમાનો આહ ‘‘ન ખો પન મયં પસ્સામ ભોતો ગોતમસ્સા’’તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા તિક્ખપઞ્ઞો બ્રાહ્મણો ‘‘ગમ્ભીરત્થં સન્ધાય ઇમિના એતં વુત્ત’’ન્તિ ઞત્વા પુચ્છિત્વા તમત્થં ઞાતુકામો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસિ. તેનાહ આયસ્મા આનન્દો ‘‘અથ ખો કસિભારદ્વાજો બ્રાહ્મણો ભગવન્તં ગાથાય અજ્ઝભાસી’’તિ. તત્થ ગાથાયાતિ અક્ખરપદનિયમિતેન વચનેન. અજ્ઝભાસીતિ અભાસિ.

૭૬-૭૭. તત્થ બ્રાહ્મણો ‘‘કસિ’’ન્તિ યુગનઙ્ગલાદિકસિસમ્ભારસમાયોગં વદતિ. ભગવા પન યસ્મા પુબ્બધમ્મસભાગેન રોપેત્વા કથનં નામ બુદ્ધાનં આનુભાવો, તસ્મા બુદ્ધાનુભાવં દીપેન્તો પુબ્બધમ્મસભાગેન રોપેન્તો આહ – ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ. કો પનેત્થ પુબ્બધમ્મસભાગો, નનુ બ્રાહ્મણેન ભગવા યુગનઙ્ગલાદિકસિસમ્ભારસમાયોગં પુચ્છિતો અથ ચ પન અપુચ્છિતસ્સ બીજસ્સ સભાગેન રોપેન્તો આહ – ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ, એવઞ્ચ સતિ અનનુસન્ધિકાવ અયં કથા હોતીતિ? વુચ્ચતે – ન બુદ્ધાનં અનનુસન્ધિકા નામ કથા અત્થિ, નાપિ બુદ્ધા પુબ્બધમ્મસભાગં અનારોપેત્વા કથેન્તિ. એવઞ્ચેત્થ અનુસન્ધિ વેદિતબ્બા – અનેન હિ બ્રાહ્મણેન ભગવા યુગનઙ્ગલાદિકસિસમ્ભારવસેન કસિં પુચ્છિતો. સો તસ્સ અનુકમ્પાય ‘‘ઇદં અપુચ્છિત’’ન્તિ અપરિહાપેત્વા સમૂલં સઉપકારં સસમ્ભારં સફલં કસિં ઞાપેતું મૂલતો પટ્ઠાય કસિં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ. બીજઞ્હિ કસિયા મૂલં તસ્મિં સતિ કત્તબ્બતો, અસતિ અકત્તબ્બતો, તપ્પમાણેન ચ કત્તબ્બતો. બીજે હિ સતિ કસિં કરોન્તિ, અસતિ ન કરોન્તિ. બીજપ્પમાણેન ચ કુસલા કસ્સકા ખેત્તં કસન્તિ, ન ઊનં ‘‘મા નો સસ્સં પરિહાયી’’તિ, ન અધિકં ‘‘મા નો મોઘો વાયામો અહોસી’’તિ. યસ્મા ચ બીજમેવ મૂલં, તસ્મા ભગવા મૂલતો પટ્ઠાય કસિં દસ્સેન્તો તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કસિયા પુબ્બધમ્મસ્સ બીજસ્સ સભાગેન અત્તનો કસિયા પુબ્બધમ્મં રોપેન્તો આહ – ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ. એવમેત્થ પુબ્બધમ્મસભાગો વેદિતબ્બો.

પુચ્છિતંયેવ વત્વા અપુચ્છિતં પચ્છા કિં ન વુત્તન્તિ ચે? તસ્સ ઉપકારભાવતો ધમ્મસમ્બન્ધસમત્થભાવતો ચ. અયઞ્હિ બ્રાહ્મણો પઞ્ઞવા, મિચ્છાદિટ્ઠિકુલે પન જાતત્તા સદ્ધાવિરહિતો. સદ્ધાવિરહિતો ચ પઞ્ઞવા પરેસં સદ્ધાય અત્તનો વિસયે અપટિપજ્જમાનો વિસેસં નાધિગચ્છતિ, કિલેસકાલુસ્સિયભાવાપગમપ્પસાદમત્તલક્ખણાપિ ચસ્સ દુબ્બલા સદ્ધા બલવતિયા પઞ્ઞાય સહ વત્તમાના અત્થસિદ્ધિં ન કરોતિ, હત્થિના સહ એકધુરે યુત્તગોણો વિય. તસ્મા તસ્સ સદ્ધા ઉપકારિકા. એવં તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સઉપકારભાવતો તં બ્રાહ્મણં સદ્ધાય પતિટ્ઠાપેન્તેન પચ્છાપિ વત્તબ્બો અયમત્થો પુબ્બે વુત્તો દેસનાકુસલતાય યથા અઞ્ઞત્રાપિ ‘‘સદ્ધા બન્ધતિ પાથેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૯) ચ, ‘‘સદ્ધા દુતિયા પુરિસસ્સ હોતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૫૯) ચ, ‘‘સદ્ધીધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૩, ૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪) ચ, ‘‘સદ્ધાય તરતિ ઓઘ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬) ચ, ‘‘સદ્ધાહત્થો મહાનાગો’’તિ (અ. નિ. ૬.૪૩; થેરગા. ૬૯૪) ચ, ‘‘સદ્ધેસિકો ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકોતિ ચા’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭). બીજસ્સ ચ ઉપકારિકા વુટ્ઠિ, સા તદનન્તરઞ્ઞેવ વુચ્ચમાના સમત્થા હોતિ. એવં ધમ્મસમ્બન્ધસમત્થભાવતો પચ્છાપિ વત્તબ્બો અયમત્થો પુબ્બે વુત્તો, અઞ્ઞો ચ એવંવિધો ઈસાયોત્તાદિ.

તત્થ સમ્પસાદનલક્ખણા સદ્ધા, ઓકપ્પનલક્ખણા વા, પક્ખન્દનરસા, અધિમુત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના, અકાલુસ્સિયપચ્ચુપટ્ઠાના વા, સોતાપત્તિયઙ્ગપદટ્ઠાના, સદ્દહિતબ્બધમ્મપદટ્ઠાના વા, આદાસજલતલાદીનં પસાદો વિય ચેતસો પસાદભૂતા, ઉદકપ્પસાદકમણિ વિય ઉદકસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનં પસાદિકા. બીજન્તિ પઞ્ચવિધં – મૂલબીજં, ખન્ધબીજં, ફલુબીજં, અગ્ગબીજં, બીજબીજમેવ પઞ્ચમન્તિ. તં સબ્બમ્પિ વિરુહનટ્ઠેન બીજંત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. યથાહ – ‘‘બીજઞ્ચેતં વિરુહનટ્ઠેના’’તિ.

તત્થ યથા બ્રાહ્મણસ્સ કસિયા મૂલભૂતં બીજં દ્વે કિચ્ચાનિ કરોતિ, હેટ્ઠા મૂલેન પતિટ્ઠાતિ, ઉપરિ અઙ્કુરં ઉટ્ઠાપેતિ; એવં ભગવતો કસિયા મૂલભૂતા સદ્ધા હેટ્ઠા સીલમૂલેન પતિટ્ઠાતિ, ઉપરિ સમથવિપસ્સનઙ્કુરં ઉટ્ઠાપેતિ. યથા ચ તં મૂલેન પથવિરસં આપોરસં ગહેત્વા નાળેન ધઞ્ઞપરિપાકગહણત્થં વડ્ઢતિ; એવમયં સીલમૂલેન સમથવિપસ્સનારસં ગહેત્વા અરિયમગ્ગનાળેન અરિયફલધઞ્ઞપરિપાકગહણત્થં વડ્ઢતિ. યથા ચ તં સુભૂમિયં પતિટ્ઠહિત્વા મૂલઙ્કુરપણ્ણનાળકણ્ડપ્પસવેહિ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પત્વા, ખીરં જનેત્વા, અનેકસાલિફલભરિતં સાલિસીસં નિપ્ફાદેતિ; એવમયં ચિત્તસન્તાને પતિટ્ઠહિત્વા સીલચિત્તદિટ્ઠિકઙ્ખાવિતરણમગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનપટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીહિ વુડ્ઢિં વિરૂળ્હિં વેપુલ્લં પત્વા ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિખીરં જનેત્વા અનેકપટિસમ્ભિદાભિઞ્ઞાભરિતં અરહત્તફલં નિપ્ફાદેતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘સદ્ધા બીજ’’ન્તિ.

તત્થ સિયા ‘‘પરોપઞ્ઞાસકુસલધમ્મેસુ એકતો ઉપ્પજ્જમાનેસુ કસ્મા સદ્ધાવ બીજન્તિ વુત્તા’’તિ? વુચ્ચતે – બીજકિચ્ચકરણતો. યથા હિ તેસુ વિઞ્ઞાણંયેવ વિજાનનકિચ્ચં કરોતિ, એવં સદ્ધા બીજકિચ્ચં, સા ચ સબ્બકુસલાનં મૂલભૂતા. યથાહ –

‘‘સદ્ધાજાતો ઉપસઙ્કમતિ, ઉપસઙ્કમન્તો પયિરુપાસતિ, પયિરુપાસન્તો સોતં ઓદહતિ, ઓહિતસોતો ધમ્મં સુણાતિ, સુત્વા ધમ્મં ધારેતિ, ધતાનં ધમ્માનં અત્થં ઉપપરિક્ખતિ, અત્થં ઉપપરિક્ખતો ધમ્મા નિજ્ઝાનં ખમન્તિ, ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા સતિ છન્દો જાયતિ, છન્દજાતો ઉસ્સહતિ, ઉસ્સાહેત્વા તુલયતિ, તુલયિત્વા પદહતિ, પહિતત્તો સમાનો કાયેન ચેવ પરમસચ્ચં સચ્છિકરોતિ, પઞ્ઞાય ચ નં અતિવિજ્ઝપસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૩, ૪૩૨).

તપતિ અકુસલે ધમ્મે કાયઞ્ચાતિ તપો; ઇન્દ્રિયસંવરવીરિયધુતઙ્ગદુક્કરકારિકાનં એતં અધિવચનં. ઇધ પન ઇન્દ્રિયસંવરો અધિપ્પેતો. વુટ્ઠીતિ વસ્સવુટ્ઠિવાતવુટ્ઠીતિઆદિના અનેકવિધા. ઇધ વસ્સવુટ્ઠિ અધિપ્પેતા. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ વસ્સવુટ્ઠિસમનુગ્ગહિતં બીજં બીજમૂલકઞ્ચ સસ્સં વિરુહતિ ન મિલાયતિ નિપ્ફત્તિં ગચ્છતિ, એવં ભગવતો ઇન્દ્રિયસંવરસમનુગ્ગહિતા સદ્ધા સદ્ધામૂલા ચ સીલાદયો ધમ્મા વિરુહન્તિ ન મિલાયન્તિ નિપ્ફત્તિં ગચ્છન્તિ. તેનાહ – ‘‘તપો વુટ્ઠી’’તિ. ‘‘પઞ્ઞા મે’’તિ એત્થ ચ વુત્તો મે-સદ્દો ઇમેસુપિ પદેસુ યોજેતબ્બો ‘‘સદ્ધા મે બીજં, તપો મે વુટ્ઠી’’તિ. તેન કિં દીપેતિ? યથા, બ્રાહ્મણ, તયા વપિતે બીજે સચે વુટ્ઠિ અત્થિ, સાધુ, નો ચે અત્થિ, ઉદકમ્પિ દાતબ્બં હોતિ, તથા મયા હિરિ-ઈસે પઞ્ઞાયુગનઙ્ગલે મનોયોત્તેન એકાબદ્ધે કતે વીરિયબલિબદ્દે યોજેત્વા સતિપાચનેન વિજ્ઝિત્વા અત્તનો ચિત્તસન્તાનખેત્તે સદ્ધાબીજે વપિતે વુટ્ઠિ-અભાવો નામ નત્થિ. અયં પન મે સતતં સમિતં તપો વુટ્ઠીતિ.

પજાનાતિ એતાય પુગ્ગલો, સયં વા પજાનાતીતિ પઞ્ઞા, સા કામાવચરાદિભેદતો અનેકવિધા. ઇધ પન સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞા અધિપ્પેતા. યુગનઙ્ગલન્તિ યુગઞ્ચ નઙ્ગલઞ્ચ. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ યુગનઙ્ગલં, એવં ભગવતો દુવિધાપિ પઞ્ઞા. તત્થ યથા યુગં ઈસાય ઉપનિસ્સયં હોતિ, પુરતો હોતિ, ઈસાબદ્ધં હોતિ, યોત્તાનં નિસ્સયં હોતિ, બલિબદ્દાનં એકતો ગમનં ધારેતિ, એવં પઞ્ઞા હિરિપમુખાનં ધમ્માનં ઉપનિસ્સયા હોતિ. યથાહ – ‘‘પઞ્ઞુત્તરા સબ્બે કુસલા ધમ્મા’’તિ (અ. નિ. ૮.૮૩) ચ, ‘‘પઞ્ઞા હિ સેટ્ઠા કુસલા વદન્તિ, નક્ખત્તરાજારિવ તારકાન’’ન્તિ (જા. ૨.૧૭.૮૧) ચ. કુસલાનં ધમ્માનં પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન પુરતો ચ હોતિ. યથાહ – ‘‘સીલં હિરી ચાપિ સતઞ્ચ ધમ્મો, અન્વાયિકા પઞ્ઞવતો ભવન્તી’’તિ. હિરિવિપ્પયોગેન અનુપ્પત્તિતો ઈસાબદ્ધા હોતિ, મનોસઙ્ખાતસ્સ સમાધિયોત્તસ્સ નિસ્સયપચ્ચયતો યોત્તાનં નિસ્સયો હોતિ, અચ્ચારદ્ધાતિલીનભાવપટિસેધનતો વીરિયબલિબદ્દાનં એકતો ગમનં ધારેતિ. યથા ચ નઙ્ગલં ફાલયુત્તં કસનકાલે પથવિઘનં ભિન્દતિ, મૂલસન્તાનકાનિ પદાલેતિ, એવં સતિયુત્તા પઞ્ઞા વિપસ્સનાકાલે ધમ્માનં સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનં ભિન્દતિ, સબ્બકિલેસમૂલસન્તાનકાનિ પદાલેતિ. સા ચ ખો લોકુત્તરાવ ઇતરા પન લોકિયાપિ સિયા. તેનાહ – ‘‘પઞ્ઞા મે યુગનઙ્ગલ’’ન્તિ.

હિરીયતિ એતાય પુગ્ગલો, સયં વા હિરીયતિ અકુસલપ્પવત્તિં જિગુચ્છતીતિ હિરી. તગ્ગહણેન સહચરણભાવતો ઓત્તપ્પં ગહિતંયેવ હોતિ. ઈસાતિ યુગનઙ્ગલસન્ધારિકા દારુયટ્ઠિ. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ ઈસા યુગનઙ્ગલં સન્ધારેતિ, એવં ભગવતોપિ હિરી લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાસઙ્ખાતં યુગનઙ્ગલં સન્ધારેતિ હિરિયા અસતિ પઞ્ઞાય અભાવતો. યથા ચ ઈસાપટિબદ્ધં યુગનઙ્ગલં કિચ્ચકરં હોતિ અચલં અસિથિલં, એવં હિરિપટિબદ્ધા ચ પઞ્ઞા કિચ્ચકારી હોતિ અચલા અસિથિલા અબ્બોકિણ્ણા અહિરિકેન. તેનાહ ‘‘હિરી ઈસા’’તિ.

મુનાતીતિ મનો, ચિત્તસ્સેતં અધિવચનં. ઇધ પન મનોસીસેન તંસમ્પયુત્તો સમાધિ અધિપ્પેતો. યોત્તન્તિ રજ્જુબન્ધનં. તં તિવિધં ઈસાય સહ યુગસ્સ બન્ધનં, યુગેન સહ બલિબદ્દાનં બન્ધનં, સારથિના સહ બલિબદ્દાનં બન્ધનન્તિ. તત્થ યથા બ્રાહ્મણસ્સ યોત્તં ઈસાયુગબલિબદ્દે એકાબદ્ધે કત્વા સકકિચ્ચે પટિપાદેતિ, એવં ભગવતો સમાધિ સબ્બેવ તે હિરિપઞ્ઞાવીરિયધમ્મે એકારમ્મણે અવિક્ખેપભાવેન બન્ધિત્વા સકકિચ્ચે પટિપાદેતિ. તેનાહ – ‘‘મનો યોત્ત’’ન્તિ.

સરતિ એતાય ચિરકતાદિમત્થં પુગ્ગલો, સયં વા સરતીતિ સતિ, સા અસમ્મુસ્સનલક્ખણા. ફાલેતીતિ ફાલો. પાજેતિ એતેનાતિ પાજનં. તં ઇધ ‘‘પાચન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, પતોદસ્સેતં અધિવચનં. ફાલો ચ પાચનઞ્ચ ફાલપાચનં. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ ફાલપાચનં, એવં ભગવતો વિપસ્સનાયુત્તા મગ્ગયુત્તા ચ સતિ. તત્થ યથા ફાલો નઙ્ગલમનુરક્ખતિ, પુરતો ચસ્સ ગચ્છતિ, એવં સતિ કુસલાનં ધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાના આરમ્મણે વા ઉપટ્ઠાપયમાના પઞ્ઞાનઙ્ગલં રક્ખતિ, તથા હિ ‘‘સતારક્ખેન ચેતસા વિહરતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧૦.૨૦) ‘‘આરક્ખા’’તિ વુત્તા. અસમ્મુસ્સનવસેન ચસ્સ પુરતો હોતિ. સતિપરિચિતે હિ ધમ્મે પઞ્ઞા પજાનાતિ, નો સમ્મુટ્ઠે. યથા ચ પાચનં બલિબદ્દાનં વિજ્ઝનભયં દસ્સેન્તં સંસીદનં ન દેતિ, ઉપ્પથગમનઞ્ચ વારેતિ, એવં સતિ વીરિયબલિબદ્દાનં અપાયભયં દસ્સેન્તી કોસજ્જસંસીદનં ન દેતિ, કામગુણસઙ્ખાતે અગોચરે ચારં નિવારેત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજેન્તી ઉપ્પથગમનઞ્ચ વારેતિ. તેનાહ – ‘‘સતિ મે ફાલપાચન’’ન્તિ.

૭૮. કાયગુત્તોતિ તિવિધેન કાયસુચરિતેન ગુત્તો. વચીગુત્તોતિ ચતુબ્બિધેન વચીસુચરિતેન ગુત્તો. એત્તાવતા પાતિમોક્ખસંવરસીલં વુત્તં. આહારે ઉદરે યતોતિ એત્થ આહારમુખેન સબ્બપચ્ચયાનં સઙ્ગહિતત્તા ચતુબ્બિધેપિ પચ્ચયે યતો સંયતો નિરુપક્કિલેસોતિ અત્થો. ઇમિના આજીવપારિસુદ્ધિસીલં વુત્તં. ઉદરે યતોતિ ઉદરે યતો સંયતો મિતભોજી, આહારે મત્તઞ્ઞૂતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિના ભોજને મત્તઞ્ઞુતામુખેન પચ્ચયપટિસેવનસીલં વુત્તં. તેન કિં દીપેતિ? યથા ત્વં, બ્રાહ્મણ, બીજં વપિત્વા સસ્સપરિપાલનત્થં કણ્ટકવતિં વા રુક્ખવતિં વા પાકારપરિક્ખેપં વા કરોસિ, તેન તે ગોમહિંસમિગગણા પવેસં અલભન્તા સસ્સં ન વિલુમ્પન્તિ, એવમહમ્પિ સદ્ધાબીજં વપિત્વા નાનપ્પકારકુસલસસ્સપરિપાલનત્થં કાયવચીઆહારગુત્તિમયં તિવિધપરિક્ખેપં કરોમિ. તેન મે રાગાદિઅકુસલધમ્મગોમહિંસમિગગણા પવેસં અલભન્તા નાનપ્પકારકુસલસસ્સં ન વિલુમ્પન્તીતિ.

સચ્ચં કરોમિ નિદ્દાનન્તિ એત્થ દ્વીહિ દ્વારેહિ અવિસંવાદનં સચ્ચં. નિદ્દાનન્તિ છેદનં લુનનં ઉપ્પાટનં, કરણત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ એત્થ અત્થો ‘‘સચ્ચેન કરોમિ નિદ્દાન’’ન્તિ. કિં વુત્તં હોતિ? યથા ત્વં બાહિરં કસિં કસિત્વા સસ્સદૂસકાનં તિણાનં હત્થેન વા અસિતેન વા નિદ્દાનં કરોસિ; એવમહમ્પિ અજ્ઝત્તિકં કસિં કસિત્વા કુસલસસ્સદૂસકાનં વિસંવાદનતિણાનં સચ્ચેન નિદ્દાનં કરોમિ. ઞાણસચ્ચં વા એત્થ સચ્ચન્તિ વેદિતબ્બં, યં તં યથાભૂતઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. તેન અત્તસઞ્ઞાદીનં તિણાનં નિદ્દાનં કરોમીતિ એવં યોજેતબ્બં. અથ વા નિદ્દાનન્તિ છેદકં લાવકં, ઉપ્પાટકન્તિ અત્થો. એવં સન્તે યથા ત્વં દાસં વા કમ્મકરં વા નિદ્દાનં કરોસિ, ‘‘નિદ્દેહિ તિણાની’’તિ તિણાનં છેદકં લાવકં ઉપ્પાટકં કરોસિ; એવમહં સચ્ચં કરોમીતિ ઉપયોગવચનેનેવ વત્તું યુજ્જતિ. અથ વા સચ્ચન્તિ દિટ્ઠિસચ્ચં. તમહં નિદ્દાનં કરોમિ, છિન્દિતબ્બં લુનિતબ્બં ઉપ્પાટેતબ્બં કરોમીતિ એવમ્પિ ઉપયોગવચનેનેવ વત્તું યુજ્જતિ.

સોરચ્ચં મે પમોચનન્તિ એત્થ યં તં ‘‘કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો’’તિ, એવં સીલમેવ ‘‘સોરચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં, ન તં ઇધ અધિપ્પેતં, વુત્તમેવ એતં ‘‘કાયગુત્તો’’તિઆદિના નયેન, અરહત્તફલં પન અધિપ્પેતં. તમ્પિ હિ સુન્દરે નિબ્બાને રતભાવતો ‘‘સોરચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પમોચનન્તિ યોગ્ગવિસ્સજ્જનં. કિં વુત્તં હોતિ? યથા તવ પમોચનં પુનપિ સાયન્હે વા દુતિયદિવસે વા અનાગતસંવચ્છરે વા યોજેતબ્બતો અપ્પમોચનમેવ હોતિ, ન મમ એવં. ન હિ મમ અન્તરા મોચનં નામ અત્થિ. અહઞ્હિ દીપઙ્કરદસબલકાલતો પભુતિ પઞ્ઞાનઙ્ગલે વીરિયબલિબદ્દે યોજેત્વા ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ મહાકસિં કસન્તો તાવ ન મુઞ્ચિં, યાવ ન સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિ. યદા ચ મે સબ્બં તં કાલં ખેપેત્વા બોધિરુક્ખમૂલે અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નસ્સ સબ્બગુણપરિવારં અરહત્તફલં ઉદપાદિ, તદા મયા તં સબ્બુસ્સુક્કપટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પત્તિયા પમુત્તં, ન દાનિ પુન યોજેતબ્બં ભવિસ્સતીતિ. એતમત્થં સન્ધાયાહ ભગવા – ‘‘સોરચ્ચં મે પમોચન’’ન્તિ.

૭૯. વીરિયં મે ધુરધોરય્હન્તિ એત્થ વીરિયન્તિ ‘‘કાયિકો વા, ચેતસિકો વા વીરિયારમ્ભો’’તિઆદિના નયેન વુત્તપધાનં. ધુરાયં ધોરય્હં ધુરધોરય્હં, ધુરં વહતીતિ અત્થો. યથા હિ બ્રાહ્મણસ્સ ધુરાયં ધોરય્હાકડ્ઢિતં નઙ્ગલં ભૂમિઘનં ભિન્દતિ, મૂલસન્તાનકાનિ ચ પદાલેતિ, એવં ભગવતો વીરિયાકડ્ઢિતં પઞ્ઞાનઙ્ગલં યથાવુત્તં ઘનં ભિન્દતિ, કિલેસસન્તાનકાનિ ચ પદાલેતિ. તેનાહ – ‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હ’’ન્તિ. અથ વા પુરિમધુરં વહન્તા ધુરા, મૂલધુરં વહન્તા ધોરય્હા; ધુરા ચ ધોરય્હા ચ ધુરધોરય્હા. તત્થ યથા બ્રાહ્મણસ્સ એકમેકસ્મિં નઙ્ગલે ચતુબલિબદ્દપ્પભેદં ધુરધોરય્હં વહન્તં ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નતિણમૂલઘાતં સસ્સસમ્પત્તિઞ્ચ સાધેતિ, એવં ભગવતો ચતુસમ્મપ્પધાનવીરિયપ્પભેદં ધુરધોરય્હં વહન્તં ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નાકુસલમૂલઘાતં કુસલસમ્પત્તિઞ્ચ સાધેતિ. તેનાહ – ‘‘વીરિયં મે ધુરધોરય્હ’’ન્તિ.

યોગક્ખેમાધિવાહનન્તિ એત્થ યોગેહિ ખેમત્તા ‘‘યોગક્ખેમ’’ન્તિ નિબ્બાનં વુચ્ચતિ, તં અધિકત્વા વાહીયતિ, અભિમુખં વા વાહીયતીતિ અધિવાહનં. યોગક્ખેમસ્સ અધિવાહનં યોગક્ખેમાધિવાહનં. તેન કિં દીપેતિ? યથા તવ ધુરધોરય્હં પુરત્થિમં દિસં પચ્છિમાદીસુ વા અઞ્ઞતરં અભિમુખં વાહીયતિ, તથા મમ ધુરધોરય્હં નિબ્બાનાભિમુખં વાહીયતિ.

એવં વાહિયમાનઞ્ચ ગચ્છતિ અનિવત્તન્તં. યથા તવ નઙ્ગલં વહન્તં ધુરધોરય્હં ખેત્તકોટિં પત્વા પુન નિવત્તતિ, એવં અનિવત્તન્તં દીપઙ્કરકાલતો પભુતિ ગચ્છતેવ. યસ્મા વા તેન તેન મગ્ગેન પહીના કિલેસા પુનપ્પુનં પહાતબ્બા ન હોન્તિ, યથા તવ નઙ્ગલેન છિન્નાનિ તિણાનિ પુનપિ અપરસ્મિં સમયે છિન્દિતબ્બાનિ હોન્તિ, તસ્માપિ એતં પઠમમગ્ગવસેન દિટ્ઠેકટ્ઠે કિલેસે, દુતિયવસેન ઓળારિકે, તતિયવસેન અનુસહગતે કિલેસે, ચતુત્થવસેન સબ્બકિલેસે પજહન્તં ગચ્છતિ અનિવત્તન્તં. અથ વા ગચ્છતિ અનિવત્તન્તિ નિવત્તનરહિતં હુત્વા ગચ્છતીતિ અત્થો. ન્તિ તં ધુરધોરય્હં. એવમ્પેત્થ પદચ્છેદો વેદિતબ્બો. એવં ગચ્છન્તઞ્ચ યથા તવ ધુરધોરય્હં ન તં ઠાનં ગચ્છતિ, યત્થ ગન્ત્વા કસ્સકો અસોકો નિસ્સોકો વિરજો હુત્વા ન સોચતિ, એતં પન તં ઠાનં ગચ્છતિ, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચતિ. યત્થ સતિપાચનેન એતં વીરિયધુરધોરય્હં ચોદેન્તો ગન્ત્વા માદિસો કસ્સકો અસોકો નિસ્સોકો વિરજો હુત્વા ન સોચતિ, તં સબ્બસોકસલ્લસમુગ્ઘાતભૂતં નિબ્બાનામતસઙ્ખાતં ઠાનં ગચ્છતીતિ.

૮૦. ઇદાનિ નિગમનં કરોન્તો ભગવા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘એવમેસા કસી કટ્ઠા, સા હોતિ અમતપ્ફલા;

એતં કસિં કસિત્વાન, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – મયા બ્રાહ્મણ એસા સદ્ધાબીજા તપોવુટ્ઠિયા અનુગ્ગહિતા કસિ, પઞ્ઞામયં યુગનઙ્ગલં, હિરિમયઞ્ચ ઈસં, મનોમયેન યોત્તેન, એકાબદ્ધં કત્વા, પઞ્ઞાનઙ્ગલે સતિફાલં આકોટેત્વા, સતિપાચનં ગહેત્વા, કાયવચીઆહારગુત્તિયા ગોપેત્વા, સચ્ચં નિદ્દાનં કત્વા, સોરચ્ચં પમોચનં વીરિયં ધુરધોરય્હં યોગક્ખેમાભિમુખં અનિવત્તન્તં વાહેન્તેન કટ્ઠા, કસિકમ્મપરિયોસાનં ચતુબ્બિધં સામઞ્ઞફલં પાપિતા, સા હોતિ અમતપ્ફલા, સા એસા કસિ અમતપ્ફલા હોતિ. અમતં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, નિબ્બાનાનિસંસા હોતીતિ અત્થો. સા ખો પનેસા કસિ ન મમેવેકસ્સ અમતપ્ફલા હોતિ, અપિચ, ખો, પન યો કોચિ ખત્તિયો વા બ્રાહ્મણો વા વેસ્સો વા સુદ્દો વા ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા એતં કસિં કસતિ, સો સબ્બોપિ એતં કસિં કસિત્વાન, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતિ, સબ્બસ્મા વટ્ટદુક્ખદુક્ખદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખવિપરિણામદુક્ખા પમુચ્ચતીતિ. એવં ભગવા બ્રાહ્મણસ્સ અરહત્તનિકૂટેન નિબ્બાનપરિયોસાનં કત્વા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

તતો બ્રાહ્મણો ગમ્ભીરત્થં દેસનં સુત્વા ‘‘મમ કસિફલં ભુઞ્જિત્વા અપરજ્જુ એવ છાતો હોતિ, ઇમસ્સ પન કસિ અમતપ્ફલા, તસ્સા ફલં ભુઞ્જિત્વા સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ ચ વિદિત્વા પસન્નો પસન્નાકારં કાતું પાયાસં દાતુમારદ્ધો. તેનાહ ‘‘અથ ખો કસિભારદ્વાજો’’તિ. તત્થ મહતિયાતિ મહતિયન્તિ અત્થો. કંસપાતિયાતિ સુવણ્ણપાતિયં, સતસહસ્સગ્ઘનકે અત્તનો સુવણ્ણથાલે. વડ્ઢેત્વાતિ છુપિત્વા, આકિરિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ભગવતો ઉપનામેસીતિ સપ્પિમધુફાણિતાદીહિ વિચિત્રં કત્વા, દુકૂલવિતાનેન પટિચ્છાદેત્વા, ઉક્ખિપિત્વા, સક્કચ્ચં તથાગતસ્સ અભિહરિ. કિન્તિ? ‘‘ભુઞ્જતુ ભવં ગોતમો પાયાસં, કસ્સકો ભવ’’ન્તિ. તતો કસ્સકભાવસાધકં કારણમાહ ‘‘યઞ્હિ…પે… કસતી’’તિ, યસ્મા ભવં…પે… કસતીતિ વુત્તં હોતિ. અથ ભગવા ‘‘ગાથાભિગીતં મે’’તિ આહ.

૮૧. તત્થ ગાથાભિગીતન્તિ ગાથાહિ અભિગીતં, ગાથાયો ભાસિત્વા લદ્ધન્તિ વુત્તં હોતિ. મેતિ મયા. અભોજનેય્યન્તિ ભુઞ્જનારહં ન હોતિ. સમ્પસ્સતન્તિ સમ્મા આજીવસુદ્ધિં પસ્સતં, સમન્તા વા પસ્સતં સમ્પસ્સતં, બુદ્ધાનન્તિ વુત્તં હોતિ. નેસ ધમ્મોતિ ‘‘ગાથાભિગીતં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ એસ ધમ્મો એતં ચારિત્તં ન હોતિ, તસ્મા ગાથાભિગીતં પનુદન્તિ બુદ્ધા પટિક્ખિપન્તિ ન ભુઞ્જન્તીતિ. કિં પન ભગવતા પાયાસત્થં ગાથા અભિગીતા, યેન એવમાહાતિ? ન એતદત્થં અભિગીતા, અપિચ, ખો, પન પાતો પટ્ઠાય ખેત્તસમીપે ઠત્વા કટચ્છુભિક્ખમ્પિ અલભિત્વા પુન સકલબુદ્ધગુણે પકાસેત્વા લદ્ધં તદેતં નટનચ્ચકાદીહિ નચ્ચિત્વા ગાયિત્વા ચ લદ્ધસદિસં હોતિ, તેન ‘‘ગાથાભિગીત’’ન્તિ વુત્તં. તાદિસઞ્ચ યસ્મા બુદ્ધાનં ન કપ્પતિ, તસ્મા ‘‘અભોજનેય્ય’’ન્તિ વુત્તં. અપ્પિચ્છતાનુરૂપઞ્ચેતં ન હોતિ, તસ્માપિ પચ્છિમં જનતં અનુકમ્પમાનેન ચ એવં વુત્તં. યત્ર ચ નામ પરપ્પકાસિતેનાપિ અત્તનો ગુણેન ઉપ્પન્નં લાભં પટિક્ખિપન્તિ સેય્યથાપિ અપ્પિચ્છો ઘટિકારો કુમ્ભકારો, તત્ર કથં કોટિપ્પત્તાય અપ્પિચ્છતાય સમન્નાગતો ભગવા અત્તનાવ અત્તનો ગુણપ્પકાસનેન ઉપ્પન્નં લાભં સાદિયિસ્સતિ, યતો યુત્તમેવ એતં ભગવતો વત્તુન્તિ.

એત્તાવતા ‘‘અપ્પસન્નં અદાતુકામં બ્રાહ્મણં ગાથાગાયનેન દાતુકામં કત્વા, સમણો ગોતમો ભોજનં પટિગ્ગહેસિ, આમિસકારણા ઇમસ્સ દેસના’’તિ ઇમમ્હા લોકાપવાદા અત્તાનં મોચેન્તો દેસનાપારિસુદ્ધિં દીપેત્વા, ઇદાનિ આજીવપારિસુદ્ધિં દીપેન્તો આહ ‘‘ધમ્મે સતી બ્રાહ્મણ વુત્તિરેસા’’તિ તસ્સત્થો – આજીવપારિસુદ્ધિધમ્મે વા દસવિધસુચરિતધમ્મે વા બુદ્ધાનં ચારિત્તધમ્મે વા સતિ સંવિજ્જમાને અનુપહતે વત્તમાને વુત્તિરેસા એકન્તવોદાતા આકાસે પાણિપ્પસારણકપ્પા એસના પરિયેસના જીવિતવુત્તિ બુદ્ધાનં બ્રાહ્મણાતિ.

૮૨. એવં વુત્તે બ્રાહ્મણો ‘‘પાયાસં મે પટિક્ખિપતિ, અકપ્પિયં કિરેતં ભોજનં, અધઞ્ઞો વતસ્મિં, દાનં દાતું ન લભામી’’તિ દોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘અપ્પેવ નામ અઞ્ઞં પટિગ્ગણ્હેય્યા’’તિ ચ ચિન્તેસિ. તં ઞત્વા ભગવા ‘‘અહં ભિક્ખાચારવેલં પરિચ્છિન્દિત્વા આગતો – ‘એત્તકેન કાલેન ઇમં બ્રાહ્મણં પસાદેસ્સામી’તિ, બ્રાહ્મણો ચ દોમનસ્સં અકાસિ. ઇદાનિ તેન દોમનસ્સેન મયિ ચિત્તં પકોપેત્વા અમતવરધમ્મં પટિવિજ્ઝિતું ન સક્ખિસ્સતી’’તિ બ્રાહ્મણસ્સ પસાદજનનત્થં તેન પત્થિતમનોરથં પૂરેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞેન ચ કેવલિન’’ન્તિ. તત્થ કેવલિનન્તિ સબ્બગુણપરિપુણ્ણં, સબ્બયોગવિસંયુત્તં વાતિ અત્થો. મહન્તાનં સીલક્ખન્ધાદીનં ગુણાનં એસનતો મહેસિં. પરિક્ખીણસબ્બાસવત્તા ખીણાસવં. હત્થપાદકુક્કુચ્ચમાદિં કત્વા વૂપસન્તસબ્બકુક્કુચ્ચત્તા કુક્કુચ્ચવૂપસન્તં. ઉપટ્ઠહસ્સૂતિ પરિવિસસ્સુ પટિમાનયસ્સુ. એવં બ્રાહ્મણેન ચિત્તે ઉપ્પાદિતેપિ પરિયાયમેવ ભણતિ, ન તુ ભણતિ ‘‘દેહિ, આહરાહી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

અથ બ્રાહ્મણો ‘‘અયં પાયાસો ભગવતો આનીતો નાહં અરહામિ તં અત્તનો છન્દેન કસ્સચિ દાતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આહ ‘‘અથ કસ્સ ચાહ’’ન્તિ. તતો ભગવા ‘‘તં પાયાસં ઠપેત્વા તથાગતં તથાગતસાવકઞ્ચ અઞ્ઞસ્સ અજીરણધમ્મો’’તિ ઞત્વા આહ – ‘‘ન ખ્વાહં ત’’ન્તિ. તત્થ સદેવકવચનેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં, સમારકવચનેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં, સબ્રહ્મકવચનેન રૂપાવચરબ્રહ્મગ્ગહણં અરૂપાવચરા પન ભુઞ્જેય્યુન્તિ અસમ્ભાવનેય્યા. સસ્સમણબ્રાહ્મણિવચનેન સાસનપચ્ચત્થિકપચ્ચામિત્તસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં સમિતપાપબાહિતપાપસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણઞ્ચ. પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં, સદેવમનુસ્સવચનેન સમ્મુતિદેવઅવસેસમનુસ્સગ્ગહણં. એવમેત્થ તીહિ વચનેહિ ઓકાસલોકો, દ્વીહિ પજાવસેન સત્તલોકો ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. એસ સઙ્ખેપો, વિત્થારં પન આળવકસુત્તે વણ્ણયિસ્સામ.

કસ્મા પન સદેવકાદીસુ કસ્સચિ ન સમ્મા પરિણામં ગચ્છેય્યાતિ? ઓળારિકે સુખુમોજાપક્ખિપનતો. ઇમસ્મિઞ્હિ પાયાસે ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ ગહિતમત્તેયેવ દેવતાહિ ઓજા પક્ખિત્તા યથા સુજાતાય પાયાસે, ચુન્દસ્સ ચ સૂકરમદ્દવે પચ્ચમાને, વેરઞ્જાયઞ્ચ ભગવતા ગહિતગહિતાલોપે, ભેસજ્જક્ખન્ધકે ચ કચ્ચાનસ્સ ગુળ્હકુમ્ભસ્મિં અવસિટ્ઠગુળ્હે. સો ઓળારિકે સુખુમોજાપક્ખિપનતો દેવાનં ન પરિણમતિ. દેવા હિ સુખુમસરીરા, તેસં ઓળારિકો મનુસ્સાહારો ન સમ્મા પરિણમતિ. મનુસ્સાનમ્પિ ન પરિણમતિ. મનુસ્સા હિ ઓળારિકસરીરા, તેસં સુખુમા દિબ્બોજા ન સમ્મા પરિણમતિ. તથાગતસ્સ પન પકતિઅગ્ગિનાવ પરિણમતિ, સમ્મા જીરતિ. કાયબલઞાણબલપ્પભાવેનાતિ એકે તથાગતસાવકસ્સ ખીણાસવસ્સેતં સમાધિબલેન મત્તઞ્ઞુતાય ચ પરિણમતિ, ઇતરેસં ઇદ્ધિમન્તાનમ્પિ ન પરિણમતિ. અચિન્તનીયં વા એત્થ કારણં, બુદ્ધવિસયો એસોતિ.

તેન હિ ત્વન્તિ યસ્મા અઞ્ઞં ન પસ્સામિ, મમ ન કપ્પતિ, મમ અકપ્પન્તં સાવકસ્સાપિ મે ન કપ્પતિ, તસ્મા ત્વં બ્રાહ્મણાતિ વુત્તં હોતિ. અપ્પહરિતેતિ પરિત્તહરિતતિણે, અપ્પરુળ્હરિતતિણે વા પાસાણપિટ્ઠિસદિસે. અપ્પાણકેતિ નિપ્પાણકે, પાયાસજ્ઝોત્થરણકારણેન મરિતબ્બપાણરહિતે વા મહાઉદકક્ખન્ધે. સહ તિણનિસ્સિતેહિ પાણેહિ તિણાનં પાણકાનઞ્ચ અનુરક્ખણત્થાય એતં વુત્તં. ચિચ્ચિટાયતિ ચિટિચિટાયતીતિ એવં સદ્દં કરોતિ. સંધૂપાયતીતિ સમન્તા ધૂપાયતિ. સમ્પધૂપાયતીતિ તથેવ અધિમત્તં ધૂપાયતિ. કસ્મા એવં અહોસીતિ? ભગવતો આનુભાવેન, ન ઉદકસ્સ, ન પાયાસસ્સ, ન બ્રાહ્મણસ્સ, ન અઞ્ઞેસં દેવયક્ખાદીનં. ભગવા હિ બ્રાહ્મણસ્સ ધમ્મસંવેગત્થં તથા અધિટ્ઠાસિ. સેય્યથાપિ નામાતિ ઓપમ્મનિદસ્સનમત્તમેતં, યથા ફાલોતિ એત્તકમેવ વુત્તં હોતિ. સંવિગ્ગો ચિત્તેન, લોમહટ્ઠજાતો સરીરેન. સરીરે કિરસ્સ નવનવુતિલોમકૂપસહસ્સાનિ સુવણ્ણભિત્તિયા આહતમણિનાગદન્તા વિય ઉદ્ધગ્ગા અહેસું. સેસં પાકટમેવ.

પાદેસુ પન નિપતિત્વા ભગવતો ધમ્મદેસનં અબ્ભનુમોદમાનો ભગવન્તં એતદવોચ ‘‘અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, અભિક્કન્તં, ભો ગોતમા’’તિ. અબ્ભનુમોદને હિ અયમિધ અભિક્કન્ત સદ્દો. વિત્થારતો પનસ્સ મઙ્ગલસુત્તવણ્ણનાયં અત્થવણ્ણના આવિ ભવિસ્સતિ. યસ્મા ચ અબ્ભનુમોદનત્થે, તસ્મા સાધુ સાધુ ભો ગોતમાતિ વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

‘‘ભયે કોધે પસંસાયં, તુરિતે કોતૂહલચ્છરે;

હાસે સોકે પસાદે ચ, કરે આમેડિતં બુધો’’તિ. –

ઇમિના ચ લક્ખણેન ઇધ પસાદવસેન પસંસાવસેન ચાયં દ્વિક્ખત્તું વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. અથ વા અભિક્કન્તન્તિ અભિકન્તં અતિઇટ્ઠં, અતિમનાપં, અતિસુન્દરન્તિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ એકેન અભિક્કન્તસદ્દેન દેસનં થોમેતિ, એકેન અત્તનો પસાદં. અયઞ્હિ એત્થ અધિપ્પાયો – અભિક્કન્તં, ભો ગોતમ, યદિદં ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મદેસના, અભિક્કન્તં યદિદં ભોતો ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનં આગમ્મ મમ પસાદોતિ. ભગવતો એવ વા વચનં દ્વે દ્વે અત્થે સન્ધાય થોમેતિ – ભોતો ગોતમસ્સ વચનં અભિક્કન્તં દોસનાસનતો, અભિક્કન્તં ગુણાધિગમનતો, તથા સદ્ધાજનનતો, પઞ્ઞાજનનતો, સાત્થતો, સબ્યઞ્જનતો, ઉત્તાનપદતો, ગમ્ભીરત્થતો, કણ્ણસુખતો, હદયઙ્ગમતો, અનત્તુક્કંસનતો, અપરવમ્ભનતો, કરુણાસીતલતો, પઞ્ઞાવદાતતો, આપાથરમણીયતો, વિમદ્દક્ખમતો, સુય્યમાનસુખતો, વીમંસિયમાનહિતતોતિ એવમાદીહિ યોજેતબ્બં.

તતો પરમ્પિ ચતૂહિ ઉપમાહિ દેસનંયેવ થોમેતિ. તત્થ નિક્કુજ્જિતન્તિ અધોમુખટ્ઠપિતં, હેટ્ઠા મુખજાતં વા. ઉક્કુજ્જેય્યાતિ ઉપરિમુખં કરેય્ય. પટિચ્છન્નન્તિ તિણપણ્ણાદિચ્છાદિતં. વિવરેય્યાતિ ઉગ્ઘાટેય્ય. મૂળ્હસ્સાતિ દિસામૂળ્હસ્સ. મગ્ગં આચિક્ખેય્યાતિ હત્થે ગહેત્વા ‘‘એસ મગ્ગો’’તિ વદેય્ય. અન્ધકારેતિ કાળપક્ખચાતુદ્દસીઅડ્ઢરત્તઘનવનસણ્ડમેઘપટલેહિ ચતુરઙ્ગે તમસિ. અયં તાવ પદત્થો.

અયં પન અધિપ્પાયયોજના – યથા કોચિ નિક્કુજ્જિતં ઉક્કુજ્જેય્ય, એવં સદ્ધમ્મવિમુખં અસદ્ધમ્મપતિતં મં અસદ્ધમ્મા વુટ્ઠાપેન્તેન, યથા પટિચ્છન્નં વિવરેય્ય; એવં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાના પભુતિ મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્નં સાસનં વિવરન્તેન, યથા મૂળ્હસ્સ મગ્ગં આચિક્ખેય્ય, એવં કુમ્મગ્ગમિચ્છામગ્ગપટિપન્નસ્સ મે સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આચિક્ખન્તેન, યથા અન્ધકારે તેલપજ્જોતં ધારેય્ય, એવં મોહન્ધકારનિમુગ્ગસ્સ મે બુદ્ધાદિરતનરૂપાનિ અપસ્સતો તપ્પટિચ્છાદકમોહન્ધકારવિદ્ધંસકદેસનાપજ્જોતધારણેન મય્હં ભોતા ગોતમેન એતેહિ પરિયાયેહિ દેસિતત્તા અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો.

અથ વા એકચ્ચિયેન મત્તેન યસ્મા અયં ધમ્મો દુક્ખદસ્સનેન અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાનેન ચ નિક્કુજ્જિતુક્કુજ્જિતસદિસો, સમુદયદસ્સનેન દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાનેન ચ પટિચ્છન્નવિવરણસદિસો, નિરોધદસ્સનેન અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વિપલ્લાસપ્પહાનેન ચ મૂળ્હસ્સ મગ્ગાચિક્ખણસદિસો, મગ્ગદસ્સનેન અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ વિપલ્લાસપ્પહાનેન ચ અન્ધકારે પજ્જોતસદિસો, તસ્મા સેય્યથાપિ નામ નિક્કુજ્જિતં વા ઉક્કુજ્જેય્ય…પે… પજ્જોતં ધારેય્ય ‘‘ચક્ખુમન્તો રૂપાનિ દક્ખન્તી’’તિ, એવં પકાસિતો હોતિ.

યસ્મા પનેત્થ સદ્ધાતપકાયગુત્તતાદીહિ સીલક્ખન્ધો પકાસિતો હોતિ, પઞ્ઞાય પઞ્ઞાક્ખન્ધો, હિરિમનાદીહિ સમાધિક્ખન્ધો, યોગક્ખેમેન નિરોધોતિ એવં તિક્ખન્ધો અરિયમગ્ગો નિરોધો ચાતિ સરૂપેનેવ દ્વે અરિયસચ્ચાનિ પકાસિતાનિ. તત્થ મગ્ગો પટિપક્ખો સમુદયસ્સ, નિરોધો દુક્ખસ્સાતિ પટિપક્ખેન દ્વે. ઇતિ ઇમિના પરિયાયેન ચત્તારિ સચ્ચાનિ પકાસિતાનિ. તસ્મા અનેકપરિયાયેન પકાસિતો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

એસાહન્તિઆદીસુ એસો અહન્તિ એસાહં. સરણં ગચ્છામીતિ પાદેસુ નિપતિત્વા પણિપાતેન સરણગમનેન ગતોપિ ઇદાનિ વાચાય સમાદિયન્તો આહ. અથ વા પણિપાતેન બુદ્ધંયેવ સરણં ગતોતિ ઇદાનિ તં આદિં કત્વા સેસે ધમ્મસઙ્ઘેપિ ગન્તું આહ. અજ્જતગ્ગેતિ અજ્જતં આદિં કત્વા, અજ્જદગ્ગેતિ વા પાઠો, દ-કારો પદસન્ધિકરો, અજ્જ અગ્ગં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પાણેહિ ઉપેતં પાણુપેતં, યાવ મે જીવિતં પવત્તતિ, તાવ ઉપેતં, અનઞ્ઞસત્થુકં તીહિ સરણગમનેહિ સરણં ગતં મં ભવં ગોતમો ધારેતુ જાનાતૂતિ વુત્તં હોતિ. એત્તાવતા અનેન સુતાનુરૂપા પટિપત્તિ દસ્સિતા હોતિ. નિક્કુજ્જિતાદીહિ વા સત્થુસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇમિના ‘‘એસાહ’’ન્તિઆદિના સિસ્સસમ્પત્તિ દસ્સિતા. તેન વા પઞ્ઞાપટિલાભં દસ્સેત્વા ઇમિના સદ્ધાપટિલાભો દસ્સિતો. ઇદાનિ એવં પટિલદ્ધસદ્ધેન પઞ્ઞવતા યં કત્તબ્બં, તં કત્તુકામો ભગવન્તં યાચતિ ‘‘લભેય્યાહ’’ન્તિ. તત્થ ભગવતો ઇદ્ધિયાદીહિ અભિપ્પસાદિતચિત્તો ‘‘ભગવાપિ ચક્કવત્તિરજ્જં પહાય પબ્બજિતો, કિમઙ્ગં પનાહ’’ન્તિ સદ્ધાય પબ્બજ્જં યાચતિ, તત્થ પરિપૂરકારિતં પત્થેન્તો પઞ્ઞાય ઉપસમ્પદં. સેસં પાકટમેવ.

એકો વૂપકટ્ઠોતિઆદીસુ પન એકો કાયવિવેકેન, વૂપકટ્ઠો ચિત્તવિવેકેન, અપ્પમત્તો કમ્મટ્ઠાને સતિઅવિજહનેન, આતાપી કાયિકચેતસિકવીરિયસઙ્ખાતેન આતાપેન, પહિતત્તો કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખતાય વિહરન્તો અઞ્ઞતરઇરિયાપથવિહારેન. ન ચિરસ્સેવાતિ પબ્બજ્જં ઉપાદાય વુચ્ચતિ. કુલપુત્તાતિ દુવિધા કુલપુત્તા, જાતિકુલપુત્તા, આચારકુલપુત્તા ચ. અયં પન ઉભયથાપિ કુલપુત્તો. અગારસ્માતિ ઘરા. અગારાનં હિતં અગારિયં કસિગોરક્ખાદિકુટુમ્બપોસનકમ્મં વુચ્ચતિ. નત્થિ એત્થ અગારિયન્તિ અનગારિયં, પબ્બજ્જાયેતં અધિવચનં પબ્બજન્તીતિ ઉપગચ્છન્તિ ઉપસઙ્કમન્તિ. તદનુત્તરન્તિ તં અનુત્તરં. બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનં, અરહત્તફલન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ હિ અત્થાય કુલપુત્તા પબ્બજન્તિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, અપરપ્પચ્ચયં ઞત્વાતિ અત્થો. ઉપસમ્પજ્જ વિહાસીતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વા વિહાસિ. એવં વિહરન્તો ચ ખીણા જાતિ…પે… અબ્ભઞ્ઞાસિ. એતેનસ્સ પચ્ચવેક્ખણભૂમિં દસ્સેતિ.

કતમા પનસ્સ જાતિ ખીણા, કથઞ્ચ નં અબ્ભઞ્ઞાસીતિ? વુચ્ચતે – ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા પુબ્બેવ ખીણત્તા, ન અનાગતા અનાગતે વાયામાભાવતો, ન પચ્ચુપ્પન્ના વિજ્જમાનત્તા. યા પન મગ્ગસ્સ અભાવિતત્તા ઉપ્પજ્જેય્ય એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધપ્પભેદા જાતિ, સા મગ્ગસ્સ ભાવિતત્તા અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ખીણા. તં સો મગ્ગભાવનાય પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખિત્વા કિલેસાભાવે વિજ્જમાનમ્પિ કમ્મં આયતિં અપટિસન્ધિકં હોતીતિ જાનન્તો જાનાતિ.

વુસિતન્તિ વુત્થં પરિવુત્થં, કતં ચરિતં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં. કતં કરણીયન્તિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયભાવનાવસેન સોળસવિધમ્પિ કિચ્ચં નિટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ ઇદાનિ પુન ઇત્થભાવાય એવં સોળસકિચ્ચભાવાય કિલેસક્ખયાય વા મગ્ગભાવના નત્થીતિ. અથ વા ઇત્થત્તાયાતિ ઇત્થભાવતો, ઇમસ્મા એવંપકારા ઇદાનિ વત્તમાનક્ખન્ધસન્તાના અપરં ખન્ધસન્તાનં નત્થિ. ઇમે પન પઞ્ચક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તિ છિન્નમૂલકો રુક્ખો વિયાતિ અબ્ભઞ્ઞાસિ. અઞ્ઞતરોતિ એકો. અરહતન્તિ અરહન્તાનં. મહાસાવકાનં અબ્ભન્તરો આયસ્મા ભારદ્વાજો અહોસીતિ અયં કિરેત્થ અધિપ્પાયોતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય કસિભારદ્વાજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.