૨. ધનિયસુત્તવણ્ણના

૧૮. પક્કોદનોતિ ધનિયસુત્તં. કા ઉપ્પત્તિ? ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ. તેન સમયેન ધનિયો ગોપો મહીતીરે પટિવસતિ. તસ્સાયં પુબ્બયોગો – કસ્સપસ્સ ભગવતો પાવચને દિબ્બમાને વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ દિવસે દિવસે સઙ્ઘસ્સ વીસતિ સલાકભત્તાનિ અદાસિ. સો તતો ચુતો દેવેસુ ઉપ્પન્નો. એવં દેવલોકે એકં બુદ્ધન્તરં ખેપેત્વા અમ્હાકં ભગવતો કાલે વિદેહરટ્ઠમજ્ઝે પબ્બતરટ્ઠં નામ અત્થિ તત્થ ધમ્મકોરણ્ડં નામ નગરં, તસ્મિં નગરે સેટ્ઠિપુત્તો હુત્વા અભિનિબ્બત્તો, ગોયૂથં નિસ્સાય જીવતિ. તસ્સ હિ તિંસમત્તાનિ ગોસહસ્સાનિ હોન્તિ, સત્તવીસસહસ્સા ગાવો ખીરં દુય્હન્તિ. ગોપા નામ નિબદ્ધવાસિનો ન હોન્તિ. વસ્સિકે ચત્તારોમાસે થલે વસન્તિ, અવસેસે અટ્ઠમાસે યત્થ તિણોદકં સુખં લબ્ભતિ, તત્થ વસન્તિ. તઞ્ચ નદીતીરં વા જાતસ્સરતીરં વા હોતિ. અથાયમ્પિ વસ્સકાલે અત્તનો વસિતગામતો નિક્ખમિત્વા ગુન્નં ફાસુવિહારત્થાય ઓકાસં ગવેસન્તો મહામહી ભિજ્જિત્વા એકતો કાલમહી એકતો મહામહિચ્ચેવ સઙ્ખં ગન્ત્વા સન્દમાના પુન સમુદ્દસમીપે સમાગન્ત્વા પવત્તા. યં ઓકાસં અન્તરદીપં અકાસિ, તં પવિસિત્વા વચ્છાનં સાલં અત્તનો ચ નિવેસનં માપેત્વા વાસં કપ્પેસિ. તસ્સ સત્ત પુત્તા, સત્ત ધીતરો, સત્ત સુણિસા, અનેકે ચ કમ્મકારા હોન્તિ. ગોપા નામ વસ્સનિમિત્તં જાનન્તિ. યદા સકુણિકા કુલાવકાનિ રુક્ખગ્ગે કરોન્તિ, કક્કટકા ઉદકસમીપે દ્વારં પિદહિત્વા થલસમીપદ્વારેન વળઞ્જેન્તિ, તદા સુવુટ્ઠિકા ભવિસ્સતીતિ ગણ્હન્તિ. યદા પન સકુણિકા કુલાવકાનિ નીચટ્ઠાને ઉદકપિટ્ઠે કરોન્તિ, કક્કટકા થલસમીપે દ્વારં પિદહિત્વા ઉદકસમીપદ્વારેન વળઞ્જેન્તિ, તદા દુબ્બુટ્ઠિકા ભવિસ્સતીતિ ગણ્હન્તિ.

અથ સો ધનિયો સુવુટ્ઠિકનિમિત્તાનિ ઉપસલ્લક્ખેત્વા ઉપકટ્ઠે વસ્સકાલે અન્તરદીપા નિક્ખમિત્વા મહામહિયા પરતીરે સત્તસત્તાહમ્પિ દેવે વસ્સન્તે ઉદકેન અનજ્ઝોત્થરણોકાસે અત્તનો વસનોકાસં કત્વા સમન્તા પરિક્ખિપિત્વા, વચ્છસાલાયો માપેત્વા, તત્થ નિવાસં કપ્પેસિ. અથસ્સ દારુતિણાદિસઙ્ગહે કતે સબ્બેસુ પુત્તદારકમ્મકરપોરિસેસુ સમાનિયેસુ જાતેસુ નાનપ્પકારે ખજ્જભોજ્જે પટિયત્તે સમન્તા ચતુદ્દિસા મેઘમણ્ડલાનિ ઉટ્ઠહિંસુ. સો ધેનુયો દુહાપેત્વા, વચ્છસાલાસુ વચ્છે સણ્ઠાપેત્વા, ગુન્નં ચતુદ્દિસા ધૂમં કારાપેત્વા, સબ્બપરિજનં ભોજાપેત્વા, સબ્બકિચ્ચાનિ કારાપેત્વા તત્થ તત્થ દીપે ઉજ્જાલાપેત્વા, સયં ખીરેન ભત્તં ભુઞ્જિત્વા, મહાસયને સયન્તો અત્તનો સિરિસમ્પત્તિં દિસ્વા, તુટ્ઠચિત્તો હુત્વા, અપરદિસાય મેઘત્થનિતસદ્દં સુત્વા નિપન્નો ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ ‘‘પક્કોદનો દુદ્ધખીરોહમસ્મી’’તિ.

તત્રાયં અત્થવણ્ણના – પક્કોદનોતિ સિદ્ધભત્તો. દુદ્ધખીરોતિ ગાવો દુહિત્વા ગહિતખીરો. અહન્તિ અત્તાનં નિદસ્સેતિ, અસ્મીતિ અત્તનો તથાભાવં. પક્કોદનો દુદ્ધખીરો ચ અહમસ્મિ ભવામીતિ અત્થો. ઇતીતિ એવમાહાતિ અત્થો. નિદ્દેસે પન ‘‘ઇતીતિ પદસન્ધિ, પદસંસગ્ગો, પદપારિપૂરિ, અક્ખરસમવાયો બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતા પદાનુપુબ્બતામેત’’ન્તિ (ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧) એવમસ્સ અત્થો વણ્ણિતો. સોપિ ઇદમેવ સન્ધાયાતિ વેદિતબ્બો. યં યં હિ પદં પુબ્બપદેન વુત્તં, તસ્સ તસ્સ એવમાહાતિ એતમત્થં પકાસેન્તોયેવ ઇતિસદ્દો પચ્છિમેન પદેન મેત્તેય્યો ઇતિ વા ભગવા ઇતિ વા એવમાદિના પદસન્ધિ હોતિ, નાઞ્ઞથા.

ધનિયો ગોપોતિ તસ્સ સેટ્ઠિપુત્તસ્સ નામસમોધાનં. સો હિ યાનિમાનિ થાવરાદીનિ પઞ્ચ ધનાનિ, તેસુ ઠપેત્વા દાનસીલાદિઅનુગામિકધનં, ખેત્તવત્થુ-આરામાદિતો થાવરધનતોપિ, ગવસ્સાદિતો જઙ્ગમધનતોપિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિતો સંહારિમધનતોપિ, સિપ્પાયતનાદિતો અઙ્ગસમધનતોપિ યં તં લોકસ્સ પઞ્ચગોરસાનુપ્પદાનેન બહૂપકારં તં સન્ધાય ‘‘નત્થિ ગોસમિતં ધન’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧૩; નેત્તિ. ૧૨૩) એવં વિસેસિતં ગોધનં, તેન સમન્નાગતત્તા ધનિયો, ગુન્નં પાલનતો ગોપો. યો હિ અત્તનો ગાવો પાલેતિ, સો ‘‘ગોપો’’તિ વુચ્ચતિ. યો પરેસં વેતનેન ભટો હુત્વા, સો ગોપાલકો. અયં પન અત્તનોયેવ, તેન ગોપોતિ વુત્તો.

અનુતીરેતિ તીરસ્સ સમીપે. મહિયાતિ મહામહીનામિકાય નદિયા. સમાનેન અનુકૂલવત્તિના પરિજનેન સદ્ધિં વાસો યસ્સ સો સમાનવાસો, અયઞ્ચ તથાવિધો. તેનાહ ‘‘સમાનવાસો’’તિ. છન્નાતિ તિણપણ્ણચ્છદનેહિ અનોવસ્સકા કતા. કુટીતિ વસનઘરસ્સેતં અધિવચનં. આહિતોતિ આભતો, જાલિતો વા. ગિનીતિ અગ્ગિ. તેસુ તેસુ ઠાનેસુ અગ્ગિ ‘‘ગિની’’તિ વોહરીયતિ. અથ ચે પત્થયસીતિ ઇદાનિ યદિ ઇચ્છસીતિ વુત્તં હોતિ. પવસ્સાતિ સિઞ્ચ, પગ્ઘર, ઉદકં મુઞ્ચાતિ અત્થો. દેવાતિ મેઘં આલપતિ. અયં તાવેત્થ પદવણ્ણના.

અયં પન અત્થવણ્ણના – એવમયં ધનિયો ગોપો અત્તનો સયનઘરે મહાસયને નિપન્નો મેઘત્થનિતં સુત્વા ‘‘પક્કોદનોહમસ્મી’’તિ ભણન્તો કાયદુક્ખવૂપસમૂપાયં કાયસુખહેતુઞ્ચ અત્તનો સન્નિહિતં દીપેતિ. ‘‘દુદ્ધખીરોહમસ્મી’’તિ ભણન્તો ચિત્તદુક્ખવૂપસમૂપાયં ચિત્તસુખહેતુઞ્ચ. ‘‘અનુતીરે મહિયા’’તિ નિવાસટ્ઠાનસમ્પત્તિં, ‘‘સમાનવાસો’’તિ તાદિસે કાલે પિયવિપ્પયોગપદટ્ઠાનસ્સ સોકસ્સાભાવં. ‘‘છન્ના કુટી’’તિ કાયદુક્ખાપગમપટિઘાતં. ‘‘આહિતો ગિની’’તિ યસ્મા ગોપાલકા પરિક્ખેપધૂમદારુઅગ્ગિવસેન તયો અગ્ગી કરોન્તિ. તે ચ તસ્સ ગેહે સબ્બે કતા, તસ્મા સબ્બદિસાસુ પરિક્ખેપગ્ગિં સન્ધાય ‘‘આહિતો ગિની’’તિ ભણન્તો વાળમિગાગમનનિવારણં દીપેતિ, ગુન્નં મજ્ઝે ગોમયાદીહિ ધૂમગ્ગિં સન્ધાય ડંસમકસાદીહિ ગુન્નં અનાબાધં, ગોપાલકાનં સયનટ્ઠાને દારુઅગ્ગિં સન્ધાય ગોપાલકાનં સીતાબાધપટિઘાતં. સો એવં દીપેન્તો અત્તનો વા ગુન્નં વા પરિજનસ્સ વા વુટ્ઠિપચ્ચયસ્સ કસ્સચિ આબાધસ્સ અભાવતો પીતિસોમનસ્સજાતો આહ – ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ.

૧૯. એવં ધનિયસ્સ ઇમં ગાથં ભાસમાનસ્સ અસ્સોસિ ભગવા દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય જેતવનમહાવિહારે ગન્ધકુટિયં વિહરન્તો. સુત્વા ચ પન બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેન્તો અદ્દસ ધનિયઞ્ચ પજાપતિઞ્ચસ્સ ‘‘ઇમે ઉભોપિ હેતુસમ્પન્ના. સચે અહં ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામિ, ઉભોપિ પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તિ. નો ચે ગમિસ્સામિ, સ્વે ઉદકોઘેન વિનસ્સિસ્સન્તી’’તિ તં ખણેયેવ સાવત્થિતો સત્ત યોજનસતાનિ ધનિયસ્સ નિવાસટ્ઠાનં આકાસેન ગન્ત્વા તસ્સ કુટિયા ઉપરિ અટ્ઠાસિ. ધનિયો તં ગાથં પુનપ્પુનં ભાસતિયેવ, ન નિટ્ઠાપેતિ, ભગવતિ ગતેપિ ભાસતિ. ભગવા ચ તં સુત્વા ‘‘ન એત્તકેન સન્તુટ્ઠા વા વિસ્સત્થા વા હોન્તિ, એવં પન હોન્તી’’તિ દસ્સેતું –

‘‘અક્કોધનો વિગતખિલોહમસ્મિ,અનુતીરે મહિયેકરત્તિવાસો;

વિવટા કુટિ નિબ્બુતો ગિનિ,અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ. –

ઇમં પટિગાથં અભાસિ બ્યઞ્જનસભાગં નો અત્થસભાગં. ન હિ ‘‘પક્કોદનો’’તિ, ‘‘અક્કોધનો’’તિ ચ આદીનિ પદાનિ અત્થતો સમેન્તિ મહાસમુદ્દસ્સ ઓરિમપારિમતીરાનિ વિય, બ્યઞ્જનં પનેત્થ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ સમેતીતિ બ્યઞ્જનસભાગાનિ હોન્તિ. તત્થ પુરિમગાથાય સદિસપદાનં વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

વિસેસપદાનં પનાયં પદતો અત્થતો ચ વણ્ણના – અક્કોધનોતિ અકુજ્ઝનસભાવો. યો હિ સો પુબ્બે વુત્તપ્પકારઆઘાતવત્થુસમ્ભવો કોધો એકચ્ચસ્સ સુપરિત્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો હદયં સન્તાપેત્વા વૂપસમ્મતિ, યેન ચ તતો બલવતરુપ્પન્નેન એકચ્ચો મુખવિકુણનમત્તં કરોતિ, તતો બલવતરેન એકચ્ચો ફરુસં વત્તુકામો હનુસઞ્ચલનમત્તં કરોતિ, અપરો તતો બલવતરેન ફરુસં ભણતિ, અપરો તતો બલવતરેન દણ્ડં વા સત્થં વા ગવેસન્તો દિસા વિલોકેતિ, અપરો તતો બલવતરેન દણ્ડં વા સત્થં વા આમસતિ, અપરો તતો બલવતરેન દણ્ડાદીનિ ગહેત્વા ઉપધાવતિ, અપરો તતો બલવતરેન એકં વા દ્વે વા પહારે દેતિ, અપરો તતો બલવતરેન અપિ ઞાતિસાલોહિતં જીવિતા વોરોપેતિ, એકચ્ચો તતો બલવતરેન પચ્છા વિપ્પટિસારી અત્તાનમ્પિ જીવિતા વોરોપેતિ સીહળદીપે કાલગામવાસી અમચ્ચો વિય. એત્તાવતા ચ કોધો પરમવેપુલ્લપ્પત્તો હોતિ. સો ભગવતા બોધિમણ્ડેયેવ સબ્બસો પહીનો ઉચ્છિન્નમૂલો તાલાવત્થુકતો, તસ્મા ભગવા ‘‘અક્કોધનોહમસ્મી’’તિ આહ.

વિગતખિલોતિ અપગતખિલો. યે હિ તે ચિત્તબન્ધભાવેન પઞ્ચ ચેતોખિલા વુત્તા, યે હિ ચ ખિલભૂતે ચિત્તે સેય્યથાપિ નામ ખિલે ભૂમિભાગે ચત્તારો માસે વસ્સન્તેપિ દેવે સસ્સાનિ ન રુહન્તિ, એવમેવં સદ્ધમ્મસ્સવનાદિકુસલહેતુવસ્સે વસ્સન્તેપિ કુસલં ન રુહતિ તે ચ ભગવતા બોધિમણ્ડેયેવ સબ્બસો પહીના, તસ્મા ભગવા ‘‘વિગતખિલોહમસ્મી’’તિ આહ.

એકરત્તિં વાસો અસ્સાતિ એકરત્તિવાસો. યથા હિ ધનિયો તત્થ ચત્તારો વસ્સિકે માસે નિબદ્ધવાસં ઉપગતો, ન તથા ભગવા. ભગવા હિ તંયેવ રત્તિં તસ્સ અત્થકામતાય તત્થ વાસં ઉપગતો. તસ્મા ‘‘એકરત્તિવાસો’’તિ આહ. વિવટાતિ અપનીતચ્છદના. કુટીતિ અત્તભાવો. અત્તભાવો હિ તં તં અત્થવસં પટિચ્ચ કાયોતિપિ ગુહાતિપિ દેહોતિપિ સન્દેહોતિપિ નાવાતિપિ રથોતિપિ વણોતિપિ ધજોતિપિ વમ્મિકોતિપિ કુટીતિપિ કુટિકાતિપિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન કટ્ઠાદીનિ પટિચ્ચ ગેહનામિકા કુટિ વિય અટ્ઠિઆદીનિ પટિચ્ચ સઙ્ખ્યં ગતત્તા ‘‘કુટી’’તિ વુત્તો. યથાહ –

‘‘સેય્યથાપિ, આવુસો, કટ્ઠઞ્ચ પટિચ્ચ, વલ્લિઞ્ચ પટિચ્ચ, મત્તિકઞ્ચ પટિચ્ચ, તિણઞ્ચ પટિચ્ચ, આકાસો પરિવારિતો અગારંત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ; એવમેવ ખો, આવુસો, અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ, ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ, મંસઞ્ચ પટિચ્ચ, ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ, આકાસો પરિવારિતો રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૬).

ચિત્તમક્કટસ્સ નિવાસતો વા કુટિ. યથાહ –

‘‘અટ્ઠિકઙ્કલકુટિ ચે સા, મક્કટાવસથો ઇતિ;

મક્કટો પઞ્ચદ્વારાય, કુટિકાય પસક્કિય;

દ્વારેન અનુપરિયાતિ, ઘટ્ટયન્તો પુનપ્પુન’’ન્તિ. (થેરગા. ૧૨૫);

સા કુટિ યેન તણ્હામાનદિટ્ઠિછદનેન સત્તાનં છન્નત્તા પુનપ્પુનં રાગાદિકિલેસવસ્સં અતિવસ્સતિ. યથાહ –

‘‘છન્નમતિવસ્સતિ, વિવટં નાતિવસ્સતિ;

તસ્મા છન્નં વિવરેથ, એવં તં નાતિવસ્સતી’’તિ. (ઉદા. ૪૫; થેરગા. ૪૪૭; પરિ. ૩૩૯);

અયં ગાથા દ્વીસુ ઠાનેસુ વુત્તા ખન્ધકે થેરગાથાયઞ્ચ. ખન્ધકે હિ ‘‘યો આપત્તિં પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ કિલેસા ચ પુનપ્પુનં આપત્તિયો ચ અતિવસ્સન્તિ, યો પન ન પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ નાતિવસ્સન્તી’’તિ ઇમં અત્થં પટિચ્ચ વુત્તા. થેરગાથાયં ‘‘યસ્સ રાગાદિચ્છદનં અત્થિ, તસ્સ પુન ઇટ્ઠારમ્મણાદીસુ રાગાદિસમ્ભવતો છન્નમતિવસ્સતિ. યો વા ઉપ્પન્ને કિલેસે અધિવાસેતિ, તસ્સેવ અધિવાસિતકિલેસચ્છદનચ્છન્ના અત્તભાવકુટિ પુનપ્પુનં કિલેસવસ્સં અતિવસ્સતિ. યસ્સ પન અરહત્તમગ્ગઞાણવાતેન કિલેસચ્છદનસ્સ વિદ્ધંસિતત્તા વિવટા, તસ્સ નાતિવસ્સતી’’તિ. અયમત્થો ઇધ અધિપ્પેતો. ભગવતા હિ યથાવુત્તં છદનં યથાવુત્તેનેવ નયેન વિદ્ધંસિતં, તસ્મા ‘‘વિવટા કુટી’’તિ આહ. નિબ્બુતોતિ ઉપસન્તો. ગિનીતિ અગ્ગિ. યેન હિ એકાદસવિધેન અગ્ગિના સબ્બમિદં આદિત્તં. યથાહ – ‘‘આદિત્તં રાગગ્ગિના’’તિ વિત્થારો. સો અગ્ગિ ભગવતો બોધિમૂલેયેવ અરિયમગ્ગસલિલસેકેન નિબ્બુતો, તસ્મા ‘‘નિબ્બુતો ગિની’’તિ આહ.

એવં વદન્તો ચ ધનિયં અતુટ્ઠબ્બેન તુસ્સમાનં અઞ્ઞાપદેસેનેવ પરિભાસતિ, ઓવદતિ, અનુસાસતિ. કથં? ‘‘અક્કોધનો’’તિ હિ વદમાનો, ધનિય, ત્વં ‘‘પક્કોદનોહમસ્મી’’તિ તુટ્ઠો, ઓદનપાકો ચ યાવજીવં ધનપરિક્ખયેન કત્તબ્બો, ધનપરિક્ખયો ચ આરક્ખાદિદુક્ખપદટ્ઠાનો, એવં સન્તે દુક્ખેનેવ તુટ્ઠો હોસિ. અહં પન ‘‘અક્કોધનોહમસ્મી’’તિ તુસ્સન્તો સન્દિટ્ઠિકસમ્પરાયિકદુક્ખાભાવેન તુટ્ઠો હોમીતિ દીપેતિ. ‘‘વિગતખિલો’’તિ વદમાનો ત્વં ‘‘દુદ્ધખીરોહમસ્મી’’તિ તુસ્સન્તો અકતકિચ્ચોવ ‘‘કતકિચ્ચોહમસ્મી’’તિ મન્ત્વા તુટ્ઠો, અહં પન ‘‘વિગતખિલોહમસ્મી’’તિ તુસ્સન્તો કતકિચ્ચોવ તુટ્ઠો હોમીતિ દીપેતિ. ‘‘અનુતીરે મહિયેકરત્તિવાસો’’તિ વદમાનો ત્વં અનુતીરે મહિયા સમાનવાસોતિ તુસ્સન્તો ચતુમાસનિબદ્ધવાસેન તુટ્ઠો. નિબદ્ધવાસો ચ આવાસસઙ્ગેન હોતિ, સો ચ દુક્ખો, એવં સન્તે દુક્ખેનેવ તુટ્ઠો હોસિ. અહં પન એકરત્તિવાસોતિ તુસ્સન્તો અનિબદ્ધવાસેન તુટ્ઠો, અનિબદ્ધવાસો ચ આવાસસઙ્ગાભાવેન હોતિ, આવાસસઙ્ગાભાવો ચ સુખોતિ સુખેનેવ તુટ્ઠો હોમીતિ દીપેતિ.

‘‘વિવટા કુટી’’તિ વદમાનો ત્વં છન્ના કુટીતિ તુસ્સન્તો છન્નગેહતાય તુટ્ઠો, ગેહે ચ તે છન્નેપિ અત્તભાવકુટિકં કિલેસવસ્સં અતિવસ્સતિ, યેન સઞ્જનિતેહિ ચતૂહિ મહોઘેહિ વુય્હમાનો અનયબ્યસનં પાપુણેય્યાસિ, એવં સન્તે અતુટ્ઠબ્બેનેવ તુટ્ઠો હોસિ. અહં પન ‘‘વિવટા કુટી’’તિ તુસ્સન્તો અત્તભાવકુટિયા કિલેસચ્છદનાભાવેન તુટ્ઠો. એવઞ્ચ મે વિવટાય કુટિયા ન તં કિલેસવસ્સં અતિવસ્સતિ, યેન સઞ્જનિતેહિ ચતૂહિ મહોઘેહિ વુય્હમાનો અનયબ્યસનં પાપુણેય્યં, એવં સન્તે તુટ્ઠબ્બેનેવ તુટ્ઠો હોમીતિ દીપેતિ. ‘‘નિબ્બુતો ગિની’’તિ વદમાનો ત્વં આહિતો ગિનીતિ તુસ્સન્તો અકતૂપદ્દવનિવારણોવ કતૂપદ્દવનિવારણોસ્મીતિ મન્ત્વા તુટ્ઠો. અહં પન નિબ્બુતો ગિનીતિ તુસ્સન્તો એકાદસગ્ગિપરિળાહાભાવતો કતૂપદ્દવનિવારણતાયેવ તુટ્ઠોતિ દીપેતિ. ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ વદમાનો એવં વિગતદુક્ખાનં અનુપ્પત્તસુખાનં કતસબ્બકિચ્ચાનં અમ્હાદિસાનં એતં વચનં સોભતિ, અથ ચે પત્થયસિ, પવસ્સ દેવ, ન નો તયિ વસ્સન્તે વા અવસ્સન્તે વા વુડ્ઢિ વા હાનિ વા અત્થિ, ત્વં પન કસ્મા એવં વદસીતિ દીપેતિ. તસ્મા યં વુત્તં ‘‘એવં વદન્તો ચ ધનિય અતુટ્ઠબ્બેનેવ તુસ્સમાનં અઞ્ઞાપદેસેનેવ પરિભાસતિ ઓવદતિ, અનુસાસતી’’તિ, તં સમ્મદેવ વુત્તન્તિ.

૨૦. એવમિમં ભગવતા વુત્તં ગાથં સુત્વાપિ ધનિયો ગોપો ‘‘કો અયં ગાથં ભાસતી’’તિ અવત્વા તેન સુભાસિતેન પરિતુટ્ઠો પુનપિ તથારૂપં સોતુકામો અપરમ્પિ ગાથમાહ ‘‘અન્ધકમકસા’’તિ. તત્થ અન્ધકાતિ કાળમક્ખિકાનં અધિવચનં, પિઙ્ગલમક્ખિકાનન્તિપિ એકે. મકસાતિ મકસાયેવ. ન વિજ્જરેતિ નત્થિ. કચ્છેતિ દ્વે કચ્છા – નદીકચ્છો ચ પબ્બતકચ્છો ચ. ઇધ નદીકચ્છો. રુળ્હતિણેતિ સઞ્જાતતિણે. ચરન્તીતિ ભત્તકિચ્ચં કરોન્તિ. વુટ્ઠિમ્પીતિ વાતવુટ્ઠિઆદિકા અનેકા વુટ્ઠિયો, તા આળવકસુત્તે પકાસયિસ્સામ. ઇધ પન વસ્સવુટ્ઠિં સન્ધાય વુત્તં. સહેય્યુન્તિ ખમેય્યું. સેસં પાકટમેવ. એત્થ ધનિયો યે અન્ધકમકસા સન્નિપતિત્વા રુધિરે પિવન્તા મુહુત્તેનેવ ગાવો અનયબ્યસનં પાપેન્તિ, તસ્મા વુટ્ઠિતમત્તેયેવ તે ગોપાલકા પંસુના ચ સાખાહિ ચ મારેન્તિ, તેસં અભાવેન ગુન્નં ખેમતં, કચ્છે રુળ્હતિણચરણેન અદ્ધાનગમનપરિસ્સમાભાવં વત્વા ખુદાકિલમથાભાવઞ્ચ દીપેન્તો ‘‘યથા અઞ્ઞેસં ગાવો અન્ધકમકસસમ્ફસ્સેહિ દિસ્સમાના અદ્ધાનગમનેન કિલન્તા ખુદાય મિલાયમાના એકવુટ્ઠિનિપાતમ્પિ ન સહેય્યું, ન મે તથા ગાવો, મય્હં પન ગાવો વુત્તપ્પકારાભાવા દ્વિક્ખત્તું વા તિક્ખતું વા વુટ્ઠિમ્પિ સહેય્યુ’’ન્તિ દીપેતિ.

૨૧. તતો ભગવા યસ્મા ધનિયો અન્તરદીપે વસન્તો ભયં દિસ્વા, કુલ્લં બન્ધિત્વા, મહામહિં તરિત્વા, તં કચ્છં આગમ્મ ‘‘અહં સુટ્ઠુ આગતો, નિબ્ભયેવ ઠાને ઠિતો’’તિ મઞ્ઞમાનો એવમાહ, સભયે એવ ચ સો ઠાને ઠિતો, તસ્મા તસ્સ આગમનટ્ઠાના અત્તનો આગમનટ્ઠાનં ઉત્તરિતરઞ્ચ પણીતતરઞ્ચ વણ્ણેન્તો ‘‘બદ્ધાસિ ભિસી’’તિ ઇમં ગાથમભાસિ, અત્થસભાગં નો બ્યઞ્જનસભાગં.

તત્થ ભિસીતિ પત્થરિત્વા પુથુલં કત્વા બદ્ધકુલ્લો વુચ્ચતિ લોકે. અરિયસ્સ પન ધમ્મવિનયે અરિયમગ્ગસ્સેતં અધિવચનં. અરિયમગ્ગો હિ –

‘‘મગ્ગો પજ્જો પથો પન્થો, અઞ્જસં વટુમાયનં;

નાવા ઉત્તરસેતુ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો’’. (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૧);

‘‘અદ્ધાનં પભવો ચેવ, તત્થ તત્થ પકાસિતો’’.

ઇમાયપિ ગાથાય ભગવા પુરિમનયેનેવ તં ઓવદન્તો ઇમં અત્થં આહાતિ વેદિતબ્બો – ધનિય, ત્વં કુલ્લં બન્ધિત્વા, મહિં તરિત્વા, ઇમં ઠાનમાગતો, પુનપિ ચ તે કુલ્લો બન્ધિતબ્બો એવ ભવિસ્સતિ, નદી ચ તરિતબ્બા, ન ચેતં ઠાનં ખેમં. મયા પન એકચિત્તે મગ્ગઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા ઞાણબન્ધનેન બદ્ધા અહોસિ ભિસિ. સા ચ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મપરિપુણ્ણતાય એકરસભાવૂપગતત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં અનતિવત્તનેન પુન બન્ધિતબ્બપ્પયોજનાભાવેન દેવમનુસ્સેસુ કેનચિ મોચેતું અસક્કુણેય્યતાય ચ સુસઙ્ખતા. તાય ચમ્હિ તિણ્ણો, પુબ્બે પત્થિતં તીરપ્પદેસં ગતો. ગચ્છન્તોપિ ચ ન સોતાપન્નાદયો વિય કઞ્ચિદેવ પદેસં ગતો. અથ ખો પારગતો સબ્બાસવક્ખયં સબ્બધમ્મપારં પરમં ખેમં નિબ્બાનં ગતો, તિણ્ણોતિ વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, પારગતોતિ અરહત્તં પત્તો. કિં વિનેય્ય પારગતોતિ ચે? વિનેય્ય ઓઘં, કામોઘાદિચતુબ્બિધં ઓઘં તરિત્વા અતિક્કમ્મ તં પારં ગતોતિ. ઇદાનિ ચ પન મે પુન તરિતબ્બાભાવતો અત્થો ભિસિયા ન વિજ્જતિ, તસ્મા મમેવ યુત્તં વત્તું ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ.

૨૨. તમ્પિ સુત્વા ધનિયો પુરિમનયેનેવ ‘‘ગોપી મમ અસ્સવા’’તિ ઇમં ગાથં અભાસિ. તત્થ ગોપીતિ ભરિયં નિદ્દિસતિ. અસ્સવાતિ વચનકરા કિંકારપટિસાવિની. અલોલાતિ માતુગામો હિ પઞ્ચહિ લોલતાહિ લોલો હોતિ – આહારલોલતાય, અલઙ્કારલોલતાય, પરપુરિસલોલતાય, ધનલોલતાય, પાદલોલતાય. તથા હિ માતુગામો ભત્તપૂવસુરાદિભેદે આહારે લોલતાય અન્તમસો પારિવાસિકભત્તમ્પિ ભુઞ્જતિ, હત્થોતાપકમ્પિ ખાદતિ, દિગુણં ધનમનુપ્પદત્વાપિ સુરં પિવતિ. અલઙ્કારલોલતાય અઞ્ઞં અલઙ્કારં અલભમાનો અન્તમસો ઉદકતેલકેનપિ કેસે ઓસણ્ડેત્વા મુખં પરિમજ્જતિ. પરપુરિસલોલતાય અન્તમસો પુત્તેનપિ તાદિસે પદેસે પક્કોસિયમાનો પઠમં અસદ્ધમ્મવસેન ચિન્તેતિ. ધનલોલતાય ‘‘હંસરાજં ગહેત્વાન સુવણ્ણા પરિહાયથ’’. પાદલોલતાય આરામાદિગમનસીલો હુત્વા સબ્બં ધનં વિનાસેતિ. તત્થ ધનિયો ‘‘એકાપિ લોલતા મય્હં ગોપિયા નત્થી’’તિ દસ્સેન્તો અલોલાતિ આહ.

દીઘરત્તં સંવાસિયાતિ દીઘકાલં સદ્ધિં વસમાના કોમારભાવતો પભુતિ એકતો વડ્ઢિતા. તેન પરપુરિસે ન જાનાતીતિ દસ્સેતિ. મનાપાતિ એવં પરપુરિસે અજાનન્તી મમેવ મનં અલ્લીયતીતિ દસ્સેતિ. તસ્સા ન સુણામિ કિઞ્ચિ પાપન્તિ ‘‘ઇત્થન્નામેન નામ સદ્ધિં ઇમાય હસિતં વા લપિતં વા’’તિ એવં તસ્સા ન સુણામિ, કઞ્ચિ અતિચારદોસન્તિ દસ્સેતિ.

૨૩. અથ ભગવા એતેહિ ગુણેહિ ગોપિયા તુટ્ઠં ધનિયં ઓવદન્તો પુરિમનયેનેવ ‘‘ચિત્તં મમ અસ્સવ’’ન્તિ ઇમં ગાથમભાસિ, અત્થસભાગં, બ્યઞ્જનસભાગઞ્ચ. તત્થ ઉત્તાનત્થાનેવ પદાનિ. અયં પન અધિપ્પાયો – ધનિય, ત્વં ‘‘ગોપી મમ અસ્સવા’’તિ તુટ્ઠો, સા પન તે અસ્સવા ભવેય્ય વા ન વા; દુજ્જાનં પરચિત્તં, વિસેસતો માતુગામસ્સ. માતુગામઞ્હિ કુચ્છિયા પરિહરન્તાપિ રક્ખિતું ન સક્કોન્તિ, એવં દુરક્ખચિત્તત્તા એવ ન સક્કા તુમ્હાદિસેહિ ઇત્થી અલોલાતિ વા સંવાસિયાતિ વા મનાપાતિ વા નિપ્પાપાતિ વા જાનિતું. મય્હં પન ચિત્તં અસ્સવં ઓવાદપટિકરં મમ વસે વત્તતિ, નાહં તસ્સ વસે વત્તામિ. સો ચસ્સ અસ્સવભાવો યમકપાટિહારિયે છન્નં વણ્ણાનં અગ્ગિધારાસુ ચ ઉદકધારાસુ ચ પવત્તમાનાસુ સબ્બજનસ્સ પાકટો અહોસિ. અગ્ગિનિમ્માને હિ તેજોકસિણં સમાપજ્જિતબ્બં ઉદકનિમ્માને આપોકસિણં, નીલાદિનિમ્માને નીલાદિકસિણાનિ. બુદ્ધાનમ્પિ હિ દ્વે ચિત્તાનિ એકતો નપ્પવત્તન્તિ, એકમેવ પન અસ્સવભાવેન એવં વસવત્તિ અહોસિ. તઞ્ચ ખો પન સબ્બકિલેસબન્ધનાપગમા વિમુત્તં, વિમુત્તત્તા તદેવ અલોલં, ન તવ ગોપી. દીપઙ્કરબુદ્ધકાલતો ચ પભુતિ દાનસીલાદીહિ દીઘરત્તં પરિભાવિતત્તા સંવાસિયં, ન તવ ગોપી. તદેતં અનુત્તરેન દમથેન દમિતત્તા સુદન્તં, સુદન્તત્તા અત્તનો વસેન છદ્વારવિસેવનં પહાય મમેવ અધિપ્પાયમનસ્સ વસેનાનુવત્તનતો મનાપં, ન તવ ગોપી.

પાપં પન મે ન વિજ્જતીતિ ઇમિના પન ભગવા તસ્સ અત્તનો ચિત્તસ્સ પાપાભાવં દસ્સેતિ, ધનિયો વિય ગોપિયા. સો ચસ્સ પાપાભાવો ન કેવલં સમ્માસમ્બુદ્ધકાલેયેવ, એકૂનતિંસ વસ્સાનિ સરાગાદિકાલે અગારમજ્ઝે વસન્તસ્સાપિ વેદિતબ્બો. તદાપિ હિસ્સ અગારિયભાવાનુરૂપં વિઞ્ઞુપટિકુટ્ઠં કાયદુચ્ચરિતં વા વચીદુચ્ચરિતં વા મનોદુચ્ચરિતં વા ન ઉપ્પન્નપુબ્બં. તતો પરં મારોપિ છબ્બસ્સાનિ અનભિસમ્બુદ્ધં, એકં વસ્સં અભિસમ્બુદ્ધન્તિ સત્ત વસ્સાનિ તથાગતં અનુબન્ધિ ‘‘અપ્પેવ નામ વાલગ્ગનિતુદનમત્તમ્પિસ્સ પાપસમાચારં પસ્સેય્ય’’ન્તિ. સો અદિસ્વાવ નિબ્બિન્નો ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;

ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૪૮);

બુદ્ધકાલેપિ નં ઉત્તરમાણવો સત્ત માસાનિ અનુબન્ધિ આભિસમાચારિકં દટ્ઠુકામો. સો કિઞ્ચિ વજ્જં અદિસ્વાવ પરિસુદ્ધસમાચારો ભગવાતિ ગતો. ચત્તારિ હિ તથાગતસ્સ અરક્ખેય્યાનિ. યથાહ –

‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, તથાગતસ્સ અરક્ખેય્યાનિ. કતમાનિ ચત્તારિ? પરિસુદ્ધકાયસમાચારો, ભિક્ખવે, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતં, યં તથાગતો રક્ખેય્ય ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’તિ, પરિસુદ્ધવચીસમાચારો…પે… પરિસુદ્ધમનોસમાચારો…પે… પરિસુદ્ધાજીવો, ભિક્ખવે, તથાગતો, નત્થિ તથાગતસ્સ મિચ્છાજીવો, યં તથાગતો રક્ખેય્ય ‘મા મે ઇદં પરો અઞ્ઞાસી’’’તિ (અ. નિ. ૭.૫૮).

એવં યસ્મા તથાગતસ્સ ચિત્તસ્સ ન કેવલં સમ્માસમ્બુદ્ધકાલે, પુબ્બેપિ પાપં નત્થિ એવ, તસ્મા આહ – ‘‘પાપં પન મે ન વિજ્જતી’’તિ. તસ્સાધિપ્પાયો – મમેવ ચિત્તસ્સ પાપં ન સક્કા સુણિતું, ન તવ ગોપિયા. તસ્મા યદિ એતેહિ ગુણેહિ તુટ્ઠેન ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ વત્તબ્બં, મયાવેતં વત્તબ્બન્તિ.

૨૪. તમ્પિ સુત્વા ધનિયો તતુત્તરિપિ સુભાસિતરસાયનં પિવિતુકામો અત્તનો ભુજિસ્સભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તવેતનભતોહમસ્મી’’તિ. તત્થ અત્તવેતનભતોતિ અત્તનિયેનેવ ઘાસચ્છાદનેન ભતો, અત્તનોયેવ કમ્મં કત્વા જીવામિ, ન પરસ્સ વેતનં ગહેત્વા પરસ્સ કમ્મં કરોમીતિ દસ્સેતિ. પુત્તાતિ ધીતરો ચ પુત્તા ચ, તે સબ્બે પુત્તાત્વેવ એકજ્ઝં વુચ્ચન્તિ. સમાનિયાતિ સન્નિહિતા અવિપ્પવુટ્ઠા. અરોગાતિ નિરાબાધા, સબ્બેવ ઊરુબાહુબલાતિ દસ્સેતિ. તેસં ન સુણામિ કિઞ્ચિ પાપન્તિ તેસં ચોરાતિ વા પરદારિકાતિ વા દુસ્સીલાતિ વા કિઞ્ચિ પાપં ન સુણામીતિ.

૨૫. એવં વુત્તે ભગવા પુરિમનયેનેવ ધનિયં ઓવદન્તો ઇમં ગાથં અભાસિ – ‘‘નાહં ભતકો’’તિ. અત્રાપિ ઉત્તાનત્થાનેવ પદાનિ. અયં પન અધિપ્પાયો – ત્વં ‘‘ભુજિસ્સોહમસ્મી’’તિ મન્ત્વા તુટ્ઠો, પરમત્થતો ચ અત્તનો કમ્મં કરિત્વા જીવન્તોપિ દાસો એવાસિ તણ્હાદાસત્તા, ભતકવાદા ચ ન પરિમુચ્ચસિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઊનો લોકો અતિત્તો તણ્હાદાસો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૦૫). પરમત્થતો પન નાહં ભતકોસ્મિ કસ્સચિ. અહઞ્હિ કસ્સચિ પરસ્સ વા અત્તનો વા ભતકો ન હોમિ. કિં કારણા? યસ્મા નિબ્બિટ્ઠેન ચરામિ સબ્બલોકે. અહઞ્હિ દીપઙ્કરપાદમૂલતો યાવ બોધિ, તાવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ ભતકો અહોસિં. સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો પન નિબ્બિટ્ઠો નિબ્બિસો રાજભતો વિય. તેનેવ નિબ્બિટ્ઠેન સબ્બઞ્ઞુભાવેન લોકુત્તરસમાધિસુખેન ચ જીવામિ. તસ્સ મે ઇદાનિ ઉત્તરિકરણીયસ્સ કતપરિચયસ્સ વા અભાવતો અપ્પહીનપટિસન્ધિકાનં તાદિસાનં વિય પત્તબ્બો કોચિ અત્થો ભતિયા ન વિજ્જતિ. ‘‘ભટિયા’’તિપિ પાઠો. તસ્મા યદિ ભુજિસ્સતાય તુટ્ઠેન ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ વત્તબ્બં, મયાવેતં વત્તબ્બન્તિ.

૨૬. તમ્પિ સુત્વા ધનિયો અતિત્તોવ સુભાસિતામતેન અત્તનો પઞ્ચપ્પકારગોમણ્ડલપરિપુણ્ણભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્થિ વસા’’તિ. તત્થ વસાતિ અદમિતવુડ્ઢવચ્છકા. ધેનુપાતિ ધેનું પિવન્તા તરુણવચ્છકા, ખીરદાયિકા વા ગાવો. ગોધરણિયોતિ ગબ્ભિનિયો. પવેણિયોતિ વયપ્પત્તા બલીબદ્દેહિ સદ્ધિં મેથુનપત્થનકગાવો. ઉસભોપિ ગવમ્પતીતિ યો ગોપાલકેહિ પાતો એવ ન્હાપેત્વા, ભોજેત્વા, પઞ્ચઙ્ગુલં દત્વા, માલં બન્ધિત્વા – ‘‘એહિ, તાત, ગાવો ગોચરં પાપેત્વા રક્ખિત્વા આનેહી’’તિ પેસીયતિ, એવં પેસિતો ચ તા ગાવો અગોચરં પરિહરિત્વા, ગોચરે ચારેત્વા, સીહબ્યગ્ઘાદિભયા પરિત્તાયિત્વા આનેતિ, તથારૂપો ઉસભોપિ ગવમ્પતિ ઇધ મય્હં ગોમણ્ડલે અત્થીતિ દસ્સેસિ.

૨૭. એવં વુત્તે ભગવા તથેવ ધનિયં ઓવદન્તો ઇમં પચ્ચનીકગાથં આહ ‘‘નત્થિ વસા’’તિ. એત્થ ચેસ અધિપ્પાયો – ઇધ અમ્હાકં સાસને અદમિતટ્ઠેન વુડ્ઢટ્ઠેન ચ વસાસઙ્ખાતા પરિયુટ્ઠાના વા, તરુણવચ્છકે સન્ધાય વસાનં મૂલટ્ઠેન ખીરદાયિનિયો સન્ધાય પગ્ઘરણટ્ઠેન ધેનુપાસઙ્ખાતા અનુસયા વા, પટિસન્ધિગબ્ભધારણટ્ઠેન ગોધરણિસઙ્ખાતા પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારચેતના વા, સંયોગપત્થનટ્ઠેન પવેણિસઙ્ખાતા પત્થના તણ્હા વા, આધિપચ્ચટ્ઠેન પુબ્બઙ્ગમટ્ઠેન સેટ્ઠટ્ઠેન ચ ગવમ્પતિઉસભસઙ્ખાતં અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં વા નત્થિ, સ્વાહં ઇમાય સબ્બયોગક્ખેમભૂતાય નત્થિતાય તુટ્ઠો. ત્વં પન સોકાદિવત્થુભૂતાય અત્થિતાય તુટ્ઠો. તસ્મા સબ્બયોગક્ખેમતાય તુટ્ઠસ્સ મમેવેતં યુત્તં વત્તું ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ.

૨૮. તમ્પિ સુત્વા ધનિયો તતુત્તરિપિ સુભાસિતં અમતરસં અધિગન્તુકામો અત્તનો ગોગણસ્સ ખિલબન્ધનસમ્પત્તિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ખિલા નિખાતા’’તિ. તત્થ ખિલાતિ ગુન્નં બન્ધનત્થમ્ભા. નિખાતાતિ આકોટેત્વા ભૂમિયં પવેસિતા ખુદ્દકા મહન્તા ખણિત્વા ઠપિતા. અસમ્પવેધીતિ અકમ્પકા. દામાતિ વચ્છકાનં બન્ધનત્થાય કતા ગન્થિતપાસયુત્તા રજ્જુબન્ધનવિસેસા. મુઞ્જમયાતિ મુઞ્જતિણમયા. નવાતિ અચિરકતા. સુસણ્ઠાનાતિ સુટ્ઠુ સણ્ઠાના, સુવટ્ટિતસણ્ઠાના વા. ન હિ સક્ખિન્તીતિ નેવ સક્ખિસ્સન્તિ. ધેનુપાપિ છેત્તુન્તિ તરુણવચ્છકાપિ છિન્દિતું.

૨૯. એવં વુત્તે ભગવા ધનિયસ્સ ઇન્દ્રિય-પરિપાકકાલં ઞત્વા પુરિમનયેનેવ તં ઓવદન્તો ઇમં ચતુસચ્ચદીપિકં ગાથં અભાસિ ‘‘ઉસભોરિવ છેત્વા’’તિ. તત્થ ઉસભોતિ ગોપિતા ગોપરિણાયકો ગોયૂથપતિ બલીબદ્દો. કેચિ પન ભણન્તિ ‘‘ગવસતજેટ્ઠો ઉસભો, સહસ્સજેટ્ઠો વસભો, સતસહસ્સજેટ્ઠો નિસભો’’તિ. અપરે ‘‘એકગામખેત્તે જેટ્ઠો ઉસભો, દ્વીસુ જેટ્ઠો વસભો, સબ્બત્થ અપ્પટિહતો નિસભો’’તિ. સબ્બેપેતે પપઞ્ચા, અપિચ ખો પન ઉસભોતિ વા વસભોતિ વા નિસભોતિ વા સબ્બેપેતે અપ્પટિસમટ્ઠેન વેદિતબ્બા. યથાહ – ‘‘નિસભો વત ભો સમણો ગોતમો’’તિ (સં. નિ. ૧.૩૮). ર-કારો પદસન્ધિકરો. બન્ધનાનીતિ રજ્જુબન્ધનાનિ કિલેસબન્ધનાનિ ચ. નાગોતિ હત્થી. પૂતિલતન્તિ ગળોચીલતં. યથા હિ સુવણ્ણવણ્ણોપિ કાયો પૂતિકાયો, વસ્સસતિકોપિ સુનખો કુક્કુરો, તદહુજાતોપિ સિઙ્ગાલો ‘‘જરસિઙ્ગાલો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં અભિનવાપિ ગળોચીલતા અસારકત્તેન ‘‘પૂતિલતા’’તિ વુચ્ચતિ. દાલયિત્વાતિ છિન્દિત્વા. ગબ્ભઞ્ચ સેય્યઞ્ચ ગબ્ભસેય્યં. તત્થ ગબ્ભગ્ગહણેન જલાબુજયોનિ, સેય્યગ્ગહણેન અવસેસા. ગબ્ભસેય્યમુખેન વા સબ્બાપિ તા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. સેસમેત્થ પદત્થતો ઉત્તાનમેવ.

અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – ધનિય, ત્વં બન્ધનેન તુટ્ઠો, અહં પન બન્ધનેન અટ્ટીયન્તો થામવીરિયૂપેતો મહાઉસભોરિવ બન્ધનાનિ પઞ્ચુદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ ચતુત્થઅરિયમગ્ગથામવીરિયેન છેત્વા, નાગો પૂતિલતંવ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનબન્ધનાનિ હેટ્ઠામગ્ગત્તયથામવીરિયેન દાલયિત્વા, અથ વા ઉસભોરિવ બન્ધનાનિ અનુસયે નાગો પૂતિલતંવ પરિયુટ્ઠાનાનિ છેત્વા દાલયિત્વાવ ઠિતો. તસ્મા ન પુન ગબ્ભસેય્યં ઉપેસ્સં. સોહં જાતિદુક્ખવત્થુકેહિ સબ્બદુક્ખેહિ પરિમુત્તો સોભામિ – ‘‘અથ ચે પત્થયસી પવસ્સ દેવા’’તિ વદમાનો. તસ્મા સચે ત્વમ્પિ અહં વિય વત્તુમિચ્છસિ, છિન્દ તાનિ બન્ધનાનીતિ. એત્થ ચ બન્ધનાનિ સમુદયસચ્ચં, ગબ્ભસેય્યા દુક્ખસચ્ચં, ‘‘ન ઉપેસ્સ’’ન્તિ એત્થ અનુપગમો અનુપાદિસેસવસેન, ‘‘છેત્વા દાલયિત્વા’’તિ એત્થ છેદો પદાલનઞ્ચ સઉપાદિસેસવસેન નિરોધસચ્ચં, યેન છિન્દતિ પદાલેતિ ચ, તં મગ્ગસચ્ચન્તિ.

એવમેતં ચતુસચ્ચદીપિકં ગાથં સુત્વા ગાથાપરિયોસાને ધનિયો ચ પજાપતિ ચસ્સ દ્વે ચ ધીતરોતિ ચત્તારો જના સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. અથ ધનિયો અવેચ્ચપ્પસાદયોગેન તથાગતે મૂલજાતાય પતિટ્ઠિતાય સદ્ધાય પઞ્ઞાચક્ખુના ભગવતો ધમ્મકાયં દિસ્વા ધમ્મતાય ચોદિતહદયો ચિન્તેસિ – ‘‘બન્ધનાનિ છિન્દિં, ગબ્ભસેય્યો ચ મે નત્થી’’તિ અવીચિં પરિયન્તં કત્વા યાવ ભવગ્ગા કો અઞ્ઞો એવં સીહનાદં નદિસ્સતિ અઞ્ઞત્ર ભગવતા, આગતો નુ ખો મે સત્થાતિ. તતો ભગવા છબ્બણ્ણરસ્મિજાલવિચિત્રં સુવણ્ણરસસેકપિઞ્જરં વિય સરીરાભં ધનિયસ્સ નિવેસને મુઞ્ચિ ‘‘પસ્સ દાનિ યથાસુખ’’ન્તિ.

૩૦. અથ ધનિયો અન્તો પવિટ્ઠચન્દિમસૂરિયં વિય સમન્તા પજ્જલિતપદીપસહસ્સસમુજ્જલિતમિવ ચ નિવેસનં દિસ્વા ‘‘આગતો ભગવા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. તસ્મિંયેવ ચ સમયે મેઘોપિ પાવસ્સિ. તેનાહુ સઙ્ગીતિકારા ‘‘નિન્નઞ્ચ થલઞ્ચ પૂરયન્તો’’તિ. તત્થ નિન્નન્તિ પલ્લલં. થલન્તિ ઉક્કૂલં. એવમેતં ઉક્કૂલવિકૂલં સબ્બમ્પિ સમં કત્વા પૂરયન્તો મહામેઘો પાવસ્સિ, વસ્સિતું આરભીતિ વુત્તં હોતિ. તાવદેવાતિ યં ખણં ભગવા સરીરાભં મુઞ્ચિ, ધનિયો ચ ‘‘સત્થા મે આગતો’’તિ સદ્ધામયં ચિત્તાભં મુઞ્ચિ, તં ખણં પાવસ્સીતિ. કેચિ પન ‘‘સૂરિયુગ્ગમનમ્પિ તસ્મિંયેવ ખણે’’તિ વણ્ણયન્તિ.

૩૧-૩૨. એવં તસ્મિં ધનિયસ્સ સદ્ધુપ્પાદતથાગતોભાસફરણસૂરિયુગ્ગમનક્ખણે વસ્સતો દેવસ્સ સદ્દં સુત્વા ધનિયો પીતિસોમનસ્સજાતો ઇમમત્થં અભાસથ ‘‘લાભા વત નો અનપ્પકા’’તિ દ્વે ગાથા વત્તબ્બા.

તત્થ યસ્મા ધનિયો સપુત્તદારો ભગવતો અરિયમગ્ગપટિવેધેન ધમ્મકાયં દિસ્વા, લોકુત્તરચક્ખુના રૂપકાયં દિસ્વા, લોકિયચક્ખુના સદ્ધાપટિલાભં લભિ. તસ્મા આહ – ‘‘લાભા વત નો અનપ્પકા, યે મયં ભગવન્તં અદ્દસામા’’તિ. તત્થ વત ઇતિ વિમ્હયત્થે નિપાતો. નો ઇતિ અમ્હાકં. અનપ્પકાતિ વિપુલા. સેસં ઉત્તાનમેવ. સરણં તં ઉપેમાતિ એત્થ પન કિઞ્ચાપિ મગ્ગપટિવેધેનેવસ્સ સિદ્ધં સરણગમનં, તત્થ પન નિચ્છયગમનમેવ ગતો, ઇદાનિ વાચાય અત્તસન્નિય્યાતનં કરોતિ. મગ્ગવસેન વા સન્નિય્યાતનસરણતં અચલસરણતં પત્તો, તં પરેસં વાચાય પાકટં કરોન્તો પણિપાતસરણગમનં ગચ્છતિ. ચક્ખુમાતિ ભગવા પકતિદિબ્બપઞ્ઞાસમન્તબુદ્ધચક્ખૂહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. તં આલપન્તો આહ – ‘‘સરણં તં ઉપેમ ચક્ખુમા’’તિ. ‘‘સત્થા નો હોહિ તુવં મહામુની’’તિ ઇદં પન વચનં સિસ્સભાવૂપગમનેનાપિ સરણગમનં પૂરેતું ભણતિ, ગોપી ચ અહઞ્ચ અસ્સવા, બ્રહ્મચરિયં સુગતે ચરામસેતિ ઇદં સમાદાનવસેન.

તત્થ બ્રહ્મચરિયન્તિ મેથુનવિરતિમગ્ગસમણધમ્મસાસનસદારસન્તોસાનમેતં અધિવચનં. ‘‘બ્રહ્મચારી’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૮૩) હિ મેથુનવિરતિ બ્રહ્મચરિયન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઇદં ખો પન મે પઞ્ચસિખ, બ્રહ્મચરિયં એકન્તનિબ્બિદાયા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૨૯) મગ્ગો. ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહં, સારિપુત્ત, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં બ્રહ્મચરિયં ચરિતા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૫) સમણધમ્મો. ‘‘તયિદં બ્રહ્મચરિયં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચા’’તિ એવમાદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૭૪) સાસનં.

‘‘મયઞ્ચ ભરિયા નાતિક્કમામ, અમ્હે ચ ભરિયા નાતિક્કમન્તિ;

અઞ્ઞત્ર તાહિ બ્રહ્મચરિયં ચરામ, તસ્મા હિ અમ્હં દહરા ન મીયરે’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૯૭) –

એવમાદીસુ સદારસન્તોસો. ઇધ પન સમણધમ્મબ્રહ્મચરિયપુબ્બઙ્ગમં ઉપરિમગ્ગબ્રહ્મચરિયમધિપ્પેતં. સુગતેતિ સુગતસ્સ સન્તિકે. ભગવા હિ અન્તદ્વયમનુપગ્ગમ્મ સુટ્ઠુ ગતત્તા, સોભણેન ચ અરિયમગ્ગગમનેન સમન્નાગતત્તા, સુન્દરઞ્ચ નિબ્બાનસઙ્ખાતં ઠાનં ગતત્તા સુગતોતિ વુચ્ચતિ. સમીપત્થે ચેત્થ ભુમ્મવચનં, તસ્મા સુગતસ્સ સન્તિકેતિ અત્થો. ચરામસેતિ ચરામ. યઞ્હિ તં સક્કતે ચરામસીતિ વુચ્ચતિ, તં ઇધ ચરામસેતિ. અટ્ઠકથાચરિયા પન ‘‘સેતિ નિપાતો’’તિ ભણન્તિ. તેનેવ ચેત્થ આયાચનત્થં સન્ધાય ‘‘ચરેમ સે’’તિપિ પાઠં વિકપ્પેન્તિ. યં રુચ્ચતિ, તં ગહેતબ્બં.

એવં ધનિયો બ્રહ્મચરિયચરણાપદેસેન ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજ્જપયોજનં દીપેન્તો આહ ‘‘જાતીમરણસ્સ પારગૂ, દુક્ખસ્સન્તકરા ભવામસે’’તિ. જાતિમરણસ્સ પારં નામ નિબ્બાનં, તં અરહત્તમગ્ગેન ગચ્છામ. દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ. અન્તકરાતિ અભાવકરા. ભવામસેતિ ભવામ, અથ વા અહો વત મયં ભવેય્યામાતિ. ‘‘ચરામસે’’તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ તં વેદિતબ્બં. એવં વત્વાપિ ચ પુન ઉભોપિ કિર ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘પબ્બાજેથ નો ભગવા’’તિ એવં પબ્બજ્જં યાચિંસૂતિ.

૩૩. અથ મારો પાપિમા એવં તે ઉભોપિ વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચન્તે દિસ્વા – ‘‘ઇમે મમ વિસયં અતિક્કમિતુકામા, હન્દ નેસં અન્તરાયં કરોમી’’તિ આગન્ત્વા ઘરાવાસે ગુણં દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ ‘‘નન્દતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા’’તિ. તત્થ નન્દતીતિ તુસ્સતિ મોદતિ. પુત્તેહીતિ પુત્તેહિપિ ધીતરેહિપિ, સહયોગત્થે, કરણત્થે વા કરણવચનં, પુત્તેહિ સહ નન્દતિ, પુત્તેહિ કરણભૂતેહિ નન્દતીતિ વુત્તં હોતિ. પુત્તિમાતિ પુત્તવા પુગ્ગલો. ઇતીતિ એવમાહ. મારોતિ વસવત્તિભૂમિયં અઞ્ઞતરો દામરિકદેવપુત્તો. સો હિ સટ્ઠાનાતિક્કમિતુકામં જનં યં સક્કોતિ, તં મારેતિ. યં ન સક્કોતિ, તસ્સપિ મરણં ઇચ્છતિ. તેન ‘‘મારો’’તિ વુચ્ચતિ. પાપિમાતિ લામકપુગ્ગલો, પાપસમાચારો વા. સઙ્ગીતિકારાનમેતં વચનં, સબ્બગાથાસુ ચ ઈદિસાનિ. યથા ચ પુત્તેહિ પુત્તિમા, ગોપિયો ગોહિ તથેવ નન્દતિ. યસ્સ ગાવો અત્થિ, સોપિ ગોપિયો, ગોહિ સહ, ગોહિ વા કરણભૂતેહિ તથેવ નન્દતીતિ અત્થો.

એવં વત્વા ઇદાનિ તસ્સત્થસ્સ સાધકકારણં નિદ્દિસતિ, ‘‘ઉપધી હિ નરસ્સ નન્દના’’તિ. તત્થ ઉપધીતિ ચત્તારો ઉપધયો – કામૂપધિ, ખન્ધૂપધિ, કિલેસૂપધિ, અભિસઙ્ખારૂપધીતિ. કામા હિ ‘‘યં પઞ્ચકામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬) એવં વુત્તસ્સ સુખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ઉપધીયતિ એત્થ સુખન્તિ ઇમિના વચનત્થેન ઉપધીતિ વુચ્ચન્તિ. ખન્ધાપિ ખન્ધમૂલકદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, કિલેસાપિ અપાયદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, અભિસઙ્ખારાપિ ભવદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતોતિ. ઇધ પન કામૂપધિ અધિપ્પેતો. સો સત્તસઙ્ખારવસેન દુવિધો. તત્થ સત્તપટિબદ્ધો પધાનો, તં દસ્સેન્તો ‘‘પુત્તેહિ ગોહી’’તિ વત્વા કારણમાહ – ‘‘ઉપધી હિ નરસ્સ નન્દના’’તિ. તસ્સત્થો – યસ્મા ઇમે કામૂપધી નરસ્સ નન્દના, નન્દયન્તિ નરં પીતિસોમનસ્સં ઉપસંહરન્તા, તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ‘‘નન્દતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા, ગોપિયો ગોહિ તથેવ નન્દતિ, ત્વઞ્ચ પુત્તિમા ગોપિયો ચ, તસ્મા એતેહિ, નન્દ, મા પબ્બજ્જં પાટિકઙ્ખિ. પબ્બજિતસ્સ હિ એતે ઉપધયો ન સન્તિ, એવં સન્તે ત્વં દુક્ખસ્સન્તં પત્થેન્તોપિ દુક્ખિતોવ ભવિસ્સસી’’તિ.

ઇદાનિ તસ્સપિ અત્થસ્સ સાધકકારણં નિદ્દિસતિ ‘‘ન હિ સો નન્દતિ, યો નિરૂપધી’’તિ. તસ્સત્થો – યસ્મા યસ્સેતે ઉપધયો નત્થિ, સો પિયેહિ ઞાતીહિ વિપ્પયુત્તો નિબ્ભોગૂપકરણો ન નન્દતિ, તસ્મા ત્વં ઇમે ઉપધયો વજ્જેત્વા પબ્બજિતો દુક્ખિતોવ ભવિસ્સસીતિ.

૩૪. અથ ભગવા ‘‘મારો અયં પાપિમા ઇમેસં અન્તરાયાય આગતો’’તિ વિદિત્વા ફલેન ફલં પાતેન્તો વિય તાયેવ મારેનાભતાય ઉપમાય મારવાદં ભિન્દન્તો તમેવ ગાથં પરિવત્તેત્વા ‘‘ઉપધિ સોકવત્થૂ’’તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સોચતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા’’તિ. તત્થ સબ્બં પદત્થતો ઉત્તાનમેવ. અયં પન અધિપ્પાયો – મા, પાપિમ, એવં અવચ ‘‘નન્દતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા’’તિ. સબ્બેહેવ હિ પિયેહિ, મનાપેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો, અનતિક્કમનીયો અયં વિધિ, તેસઞ્ચ પિયમનાપાનં પુત્તદારાનં ગવાસ્સવળવહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનં વિનાભાવેન અધિમત્તસોકસલ્લસમપ્પિતહદયા સત્તા ઉમ્મત્તકાપિ હોન્તિ ખિત્તચિત્તા, મરણમ્પિ નિગચ્છન્તિ મરણમત્તમ્પિ દુક્ખં. તસ્મા એવં ગણ્હ – સોચતિ પુત્તેહિ પુત્તિમા. યથા ચ પુત્તેહિ પુત્તિમા, ગોપિયો ગોહિ તથેવ સોચતીતિ. કિં કારણા? ઉપધી હિ નરસ્સ સોચના. યસ્મા ચ ઉપધી હિ નરસ્સ સોચના, તસ્મા એવ ‘‘ન હિ સો સોચતિ, યો નિરૂપધિ’’. યો ઉપધીસુ સઙ્ગપ્પહાનેન નિરુપધિ હોતિ, સો સન્તુટ્ઠો હોતિ કાયપરિહારિકેન ચીવરેન, કુચ્છિપરિહારિકેન પિણ્ડપાતેન, યેન યેનેવ પક્કમતિ, સમાદાયેવ પક્કમતિ. સેય્યથાપિ નામ પક્ખી સકુણો …પે… નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ પજાનાતિ. એવં સબ્બસોકસમુગ્ઘાતા ‘‘ન હિ સો સોચતિ, યો નિરુપધી’’તિ. ઇતિ ભગવા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં વોસાપેસિ. અથ વા યો નિરુપધિ, યો નિક્કિલેસો, સો ન સોચતિ. યાવદેવ હિ કિલેસા સન્તિ, તાવદેવ સબ્બે ઉપધયો સોકપ્ફલાવ હોન્તિ. કિલેસપ્પહાના પન નત્થિ સોકોતિ. એવમ્પિ અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસનં વોસાપેસિ. દેસનાપરિયોસાને ધનિયો ચ ગોપી ચ ઉભોપિ પબ્બજિંસુ. ભગવા આકાસેનેવ જેતવનં અગમાસિ. તે પબ્બજિત્વા અરહત્તં સચ્છિકરિંસુ. વસનટ્ઠાને ચ નેસં ગોપાલકા વિહારં કારેસું. સો અજ્જાપિ ગોપાલકવિહારોત્વેવ પઞ્ઞાયતીતિ.

પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દક-અટ્ઠકથાય

સુત્તનિપાત-અટ્ઠકથાય ધનિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.