૨. ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. એવં સઙ્ગહવારેન સઙ્ખેપતો દસ્સિતે હારાદયો ઇદાનિ વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ કતમે સોળસ હારા’’તિઆદિદેસના આરદ્ધા. તત્થ તત્થાતિ યં વુત્તં – ‘‘સોળસહારા નેત્તી’’તિ, તસ્મિં વચને, તિસ્સં વા ગાથાયં, યાનિ હારનયમૂલપદાનિ ઉદ્ધટાનિ, તેસૂતિ અત્થો. કતમેતિ પુચ્છાવચનં. પુચ્છા ચ નામેસા પઞ્ચવિધા અદિટ્ઠજોતનાપુચ્છા દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા વિમતિચ્છેદનાપુચ્છા અનુમતિપુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ. તાસુ અયં કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. સોળસાતિ ગણનવસેન પરિચ્છેદો. તેન નેસં ન તતો ઉદ્ધં અધો ચાતિ એતપરમતં દસ્સેતિ. સા ચેતપરમતા પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. હારાતિ ગણનવસેન પરિચ્છિન્નાનં સામઞ્ઞતો દસ્સનં. દેસના વિચયોતિઆદિ સરૂપદસ્સનં.

તત્થ કેનટ્ઠેન હારા? હરીયન્તિ એતેહિ, એત્થ વા સુત્તગેય્યાદિવિસયા અઞ્ઞાણસંસયવિપલ્લાસાતિ હારા, હરન્તિ વા સયં તાનિ, હરણમત્તમેવ વાતિ હારા ફલૂપચારેન. અથ વા હરીયન્તિ વોહરીયન્તિ ધમ્મસંવણ્ણકધમ્મપટિગ્ગાહકેહિ ધમ્મસ્સ દાનગ્ગહણવસેનાતિ હારા. અથ વા હારા વિયાતિ હારા. યથા હિ અનેકરતનાવલિસમૂહો હારસઙ્ખાતો અત્તનો અવયવભૂતરતનસમ્ફસ્સેહિ સમુપ્પજ્જનીયમાનહિલાદસુખો હુત્વા તદુપભોગીજનસરીરસન્તાપં નિદાઘપરિળાહુપજનિતં વૂપસમેતિ, એવમેતેપિ નાનાવિધપરમત્થરતનપ્પબન્ધા સંવણ્ણનાવિસેસા અત્તનો અવયવભૂતપરમત્થરતનાધિગમેન સમુપ્પાદિયમાનનિબ્બુતિસુખા ધમ્મપટિગ્ગાહકજનહદયપરિતાપં કામરાગાદિકિલેસહેતુકં વૂપસમેન્તીતિ. અથ વા હારયન્તિ અઞ્ઞાણાદીનં હારં અપગમં કરોન્તિ આચિક્ખન્તીતિ વા હારા. અથ વા સોતુજનચિત્તસ્સ હરણતો રમણતો ચ હારા નિરુત્તિનયેન, યથા – ‘‘ભવેસુ વન્તગમનો ભગવા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૪; પારા. અટ્ઠ. ૧.૧ વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના). અયં તાવ હારાનં સાધારણતો અત્થો.

અસાધારણતો પન દેસીયતિ સંવણ્ણીયતિ એતાય સુત્તત્થોતિ દેસના, દેસનાસહચરણતો વા દેસના. નનુ ચ અઞ્ઞેપિ હારા દેસનાસઙ્ખાતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણનતો દેસનાસહચારિનોવાતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન હારો યેભુય્યેન યથારુતવસેનેવ વિઞ્ઞાયમાનો દેસનાય સહ ચરતીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, ન તથા પરે. ન હિ અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાદિસન્દસ્સનરહિતા સુત્તદેસના અત્થિ. અસ્સાદાદિસન્દસ્સનવિભાવનલક્ખણો ચાયં હારોતિ.

વિચિયન્તિ એતેન, એત્થ વા પદપઞ્હાદયો, વિચિતિ એવ વા તેસન્તિ વિચયો. પાળિયં પન વિચિનતીતિ વિચયોતિ અયમત્થો દસ્સિતો.

યુત્તીતિ ઉપપત્તિસાધનયુત્તિ, ઇધ પન યુત્તિવિચારણા યુત્તિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિ યથા, યુત્તિસહચરણતો વા. ઇધાપિ દેસનાહારે વુત્તનયેન અત્થો વિત્થારેતબ્બો.

પદટ્ઠાનન્તિ આસન્નકારણં, ઇધાપિ પદટ્ઠાનવિચારણાતિઆદિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

લક્ખીયન્તિ એતેન, એત્થ વા એકલક્ખણા ધમ્મા અવુત્તાપિ એકવચનેનાતિ લક્ખણં.

વિયૂહીયન્તિ વિભાગેન પિણ્ડીયન્તિ એતેન, એત્થ વાતિ બ્યૂહો. નિબ્બચનાદીનં સુત્તે દસ્સિયમાનાનં ચતુન્નં બ્યૂહોતિ ચતુબ્યૂહો, ચતુન્નં વા બ્યૂહો એત્થાતિ ચતુબ્યૂહો.

આવટ્ટીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સભાગા વિસભાગા ચ ધમ્મા, તેસં વા આવટ્ટનન્તિ આવટ્ટો.

વિભજીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સાધારણાસાધારણાનં સંકિલેસવોદાનધમ્માનં ભૂમિયોતિ વિભત્તિ, વિભજનં વા એતેસં ભૂમિયાતિ વિભત્તિ.

પટિપક્ખવસેન પરિવત્તીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વા સુત્તે વુત્તધમ્મા, પરિવત્તનં વા તેસન્તિ પરિવત્તનો.

વિવિધં વચનં એકસ્સેવત્થસ્સ વાચકમેત્થાતિ વિવચનં, વિવચનમેવ વેવચનં, વિવિધં વુચ્ચતિ એતેન અત્થોતિ વા વિવચનં. સેસં વુત્તનયમેવ.

પકારેહિ પભેદતો વા ઞાપીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વા અત્થાતિ પઞ્ઞત્તિ.

ઓતારીયન્તિ અનુપ્પવેસીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સુત્તાગતા ધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદાદીસૂતિ ઓતરણો.

સોધીયન્તિ સમાધીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભાતિ સોધનો.

અધિટ્ઠીયન્તિ અનુપવત્તીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સામઞ્ઞવિસેસભૂતા ધમ્મા વિના વિકપ્પેનાતિ અધિટ્ઠાનો.

પરિકરોતિ અભિસઙ્ખરોતિ ફલન્તિ પરિક્ખારો, હેતુ પચ્ચયો ચ, પરિક્ખારં આચિક્ખતીતિ પરિક્ખારો, હારો, પરિક્ખારવિસયત્તા પરિક્ખારસહચરણતો વા પરિક્ખારો.

સમારોપીયન્તિ એતેન, એત્થ વા પદટ્ઠાનાદિમુખેન ધમ્માતિ સમારોપનો. સબ્બત્થ ચ ભાવસાધનવસેનાપિ અત્થો સમ્ભવતીતિ તસ્સાપિ વસેન યોજેતબ્બં.

તસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ હારુદ્દેસસ્સ. અનુગીતીતિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થં અનુપચ્છા ગાયનગાથા, તાસુ ઓસાનગાથાય અત્થતો અસંકિણ્ણાતિ પદત્થેન સઙ્કરરહિતા, તેન યદિપિ કેચિ હારા અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિસિટ્ઠા વિય દિસ્સન્તિ, તથાપિ તેસં અત્થતો સઙ્કરો નત્થીતિ દસ્સેતિ. સો ચ નેસં અસઙ્કરો લક્ખણનિદ્દેસે સુપાકટો હોતિ. એતેસઞ્ચેવાતિ એતેસં સોળસન્નં હારાનં. યથા અસઙ્કરો, તથા ચેવ ભવતિ. કિં ભવતિ? વિત્થારતયા વિત્થારેન. નયવિભત્તિ નયેન ઉપાયેન ઞાયેન વિભાગો. એતેન તં એવ અસઙ્કિણ્ણતં વિભાવેતિ. કેચિ ‘‘વિત્થારનયા’’તિ પઠન્તિ, તં ન સુન્દરં, અયઞ્ચ ગાથા કેસુચિ પોત્થકેસુ નત્થિ.

૨. એવં હારે ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ નયે ઉદ્દિસિતું ‘‘તત્થ કતમે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નયન્તિ સંકિલેસે વોદાનાનિ ચ વિભાગતો ઞાપેન્તીતિ નયા, નીયન્તિ વા તાનિ એતેહિ, એત્થ વાતિ નયા, નયનમત્તમેવ વાતિ નયા, નીયન્તિ વા સયં ધમ્મકથિકેહિ ઉપનીયન્તિ સુત્તસ્સ અત્થપવિચયત્થન્તિ નયા. અથ વા નયા વિયાતિ નયા. યથા હિ એકત્તાદયો નયા સમ્મા પટિવિજ્ઝિયમાના પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં યથાક્કમં સમ્બન્ધવિભાગબ્યાપારવિરહાનુરૂપફલભાવદસ્સનેન અસઙ્કરતો સમ્મુતિસચ્ચપરમત્થસચ્ચાનં સભાવં પવેદયન્તા પરમત્થસચ્ચપ્પટિવેધાય સંવત્તન્તિ, એવમેતેપિ કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગધમ્મવિભાગદસ્સનેન અવિપરીતસુત્તત્થાવબોધાય અભિસમ્ભુણન્તા વેનેય્યાનં ચતુસચ્ચપ્પટિવેધાય સંવત્તન્તિ. અથ વા પરિયત્તિઅત્થસ્સ નયનતો સંકિલેસતો યમનતો ચ નયા નિરુત્તિનયેન.

નન્દિયાવટ્ટોતિઆદીસુ નન્દિયાવટ્ટસ્સ વિય આવટ્ટો એતસ્સાતિ નન્દિયાવટ્ટો, યથા હિ નન્દિયાવટ્ટો અન્તોઠિતેન પધાનાવયવેન બહિદ્ધા આવટ્ટતિ, એવમયમ્પિ નયોતિ અત્થો. અથ વા નન્દિયા તણ્હાય પમોદસ્સ વા આવટ્ટો એત્થાતિ નન્દિયાવટ્ટો. તીહિ અવયવેહિ લોભાદીહિ સંકિલેસપક્ખે અલોભાદીહિ ચ વોદાનપક્ખે પુક્ખલો સોભનોતિ તિપુક્ખલો. અસન્તાસનજવપરક્કમાદિવિસેસયોગેન સીહો ભગવા, તસ્સ વિક્કીળિતં દેસનાવચીકમ્મભૂતો વિહારોતિ કત્વા વિપલ્લાસતપ્પટિપક્ખપરિદીપનતો સીહસ્સ વિક્કીળિતં એત્થાતિ સીહવિક્કીળિતો, નયો. બલવિસેસયોગદીપનતો વા સીહવિક્કીળિતસદિસત્તા નયો સીહવિક્કીળિતો. બલવિસેસો ચેત્થ સદ્ધાદિબલં, દસબલાનિ એવ વા. અત્થનયત્તયદિસાભાવેન કુસલાદિધમ્માનં આલોચનં દિસાલોચનં. તથા આલોચિતાનં તેસં ધમ્માનં અત્થનયત્તયયોજને સમાનયનતો અઙ્કુસો વિય અઙ્કુસો. ગાથાસુ લઞ્જેતિ પકાસેતિ સુત્તત્થન્તિ લઞ્જકો, નયો ચ સો લઞ્જકો ચાતિ નયલઞ્જકો. ગતાતિ ઞાતા, મતાતિ અત્થો. સો એવ વા પાઠો. સેસં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

૩. એવં નયેપિ ઉદ્દિસિત્વા ઇદાનિ મૂલપદાનિ ઉદ્દિસિતું ‘‘તત્થ કતમાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મૂલાનિ ચ તાનિ નયાનં પટ્ઠાનભાગાનઞ્ચ પતિટ્ઠાભાવતો પદાનિ ચ અધિગમૂપાયભાવતો કોટ્ઠાસભાવતો ચાતિ મૂલપદાનિ. કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન, કુચ્છિતાનં વા પાપધમ્માનં સલનતો વિદ્ધંસનતો, કુસાનં વા રાગાદીનં લવનતો, કુસા વિય વા લવનતો, કુસેન વા ઞાણેન લાતબ્બતો પવત્તેતબ્બતો કુસલાનિ, તપ્પટિપક્ખતો અકુસલાનીતિ પદત્થો વેદિતબ્બો.

એવં ગણનપરિચ્છેદતો જાતિભેદતો ચ મૂલપદાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સરૂપતો દસ્સેન્તો સંકિલેસપક્ખંયેવ પઠમં ઉદ્દિસતિ ‘‘તણ્હા’’તિઆદિના. તત્થ તસતિ પરિતસતીતિ તણ્હા. અવિન્દિયં વિન્દતિ, વિન્દિયં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા, વિજ્જાપટિપક્ખાતિ વા અવિજ્જા. લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા સોતિ લોભો. દોસમોહેસુપિ એસેવ નયો. અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા સુભસઞ્ઞા. સુખસઞ્ઞાદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સઙ્ગહન્તિ ગણનં. સમોસરણન્તિ સમોરોપનં.

પચ્ચનીકધમ્મે સમેતીતિ સમથો. અનિચ્ચાદીહિ વિવિધેહિ આકારેહિ પસ્સતીતિ વિપસ્સના. અલોભાદયો લોભાદિપટિપક્ખતો વેદિતબ્બા. અસુભે ‘‘અસુભ’’ન્તિ પવત્તા સઞ્ઞા અસુભસઞ્ઞા, કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનં. સઞ્ઞાસીસેન હિ દેસના. દુક્ખસઞ્ઞાદીસુપિ એસેવ નયો.

ઇદં ઉદ્દાનન્તિ ઇદં વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ વિપ્પકિણ્ણભાવેન નસ્સિતું અદત્વા ઉદ્ધં દાનં રક્ખણં ઉદ્દાનં, સઙ્ગહવચનન્તિ અત્થો. ‘‘ચત્તારો વિપલ્લાસા’’તિપિ પાઠો. કિલેસભૂમીતિ સંકિલેસભૂમિ સબ્બેસં અકુસલધમ્માનં સમોસરણટ્ઠાનત્તા. કુસલાનં યાનિ તીણિ મૂલાનિ. ‘‘કુસલાની’’તિપિ પઠન્તિ. સતિપટ્ઠાનાતિ અસુભસઞ્ઞાદયો સન્ધાયાહ. ઇન્દ્રિયભૂમીતિ સદ્ધાદીનં વિમુત્તિપરિપાચનિન્દ્રિયાનં સમોસરણટ્ઠાનત્તા વુત્તં. યુજ્જન્તીતિ યોજીયન્તિ. ખોતિ પદપૂરણે, અવધારણત્થે વા નિપાતો. તેન એતે એવાતિ દસ્સેતિ. અટ્ઠારસેવાતિ વા. મૂલપદાતિ મૂલપદાનિ, લિઙ્ગવિપલ્લાસો વા.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.