૪. ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના

૧૫૧. ચતુત્થવગ્ગસ્સ પઠમે રસેસૂતિ અમ્બિલમધુરતિત્તકકટુકલોણિકખારિકકસાવાદિભેદેસુ સાયનીયેસુ. ગેધં અકરન્તિ ગિદ્ધિં અકરોન્તો, તણ્હં અનુપ્પાદેન્તોતિ વુત્તં હોતિ. અલોલોતિ ‘‘ઇદં સાયિસ્સામિ, ઇદં સાયિસ્સામી’’તિ એવં રસવિસેસેસુ અનાકુલો. અનઞ્ઞપોસીતિ પોસેતબ્બકસદ્ધિવિહારિકાદિવિરહિતો, કાયસન્ધારણમત્તેન સન્તુટ્ઠોતિ વુત્તં હોતિ. યથા વા પુબ્બે ઉય્યાને રસેસુ ગેધકરણલોલો હુત્વા અઞ્ઞપોસી આસિં, એવં અહુત્વા યાય તણ્હાય લોલો હુત્વા રસેસુ ગેધં કરોતિ, તં તણ્હં હિત્વા આયતિં તણ્હામૂલકસ્સ અઞ્ઞસ્સ અત્તભાવસ્સ અનિબ્બત્તનેન અનઞ્ઞપોસીતિ દસ્સેતિ. અથ વા અત્થભઞ્જનકટ્ઠેન કિલેસા ‘‘અઞ્ઞે’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં અપોસનેન અનઞ્ઞપોસીતિ અયમેત્થ અત્થો. સપદાનચારીતિ અવોક્કમ્મચારી અનુપુબ્બચારી, ઘરપટિપાટિં અછડ્ડેત્વા અડ્ઢકુલઞ્ચ દલિદ્દકુલઞ્ચ નિરન્તરં પિણ્ડાય પવિસમાનોતિ અત્થો. કુલે કુલે અપ્પટિબદ્ધચિત્તોતિ ખત્તિયકુલાદીસુ યત્થ કત્થચિ કિલેસવસેન અલગ્ગચિત્તો, ચન્દૂપમો નિચ્ચનવકો હુત્વાતિ અત્થો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૫; અપ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૨૧).

પઠમં.

૧૫૨. દુતિયે આવરણાનીતિ નીવરણાનેવ, તાનિ અત્થતો ઉરગસુત્તે (સુ. નિ. ૧ આદયો) વુત્તાનિ. તાનિ પન યસ્મા અબ્ભાદયો વિય ચન્દં સૂરિયં વા ચેતો આવરન્તિ, તસ્મા ‘‘આવરણાનિ ચેતસો’’તિ વુત્તાનિ. તાનિ ઉપચારેન વા અપ્પનાય વા પહાય. ઉપક્કિલેસેતિ ઉપગમ્મ ચિત્તં વિબાધેન્તે અકુસલે ધમ્મે, વત્થોપમાદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૦ આદયો) વુત્તે અભિજ્ઝાદયો વા. બ્યપનુજ્જાતિ પનુદિત્વા વિનાસેત્વા, વિપસ્સનામગ્ગેન પજહિત્વાતિ અત્થો. સબ્બેતિ અનવસેસે. એવં સમથવિપસ્સનાસમ્પન્નો પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠિનિસ્સયસ્સ પહીનત્તા અનિસ્સિતો. સેસમગ્ગેહિ છેત્વા તેધાતુકગતં સિનેહદોસં, તણ્હારાગન્તિ વુત્તં હોતિ. સિનેહો એવ હિ ગુણપટિપક્ખતો સિનેહદોસોતિ વુત્તો. સેસં વુત્તનયમેવ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૬).

દુતિયં.

૧૫૩. તતિયે વિપિટ્ઠિકત્વાનાતિ પિટ્ઠિતો કત્વા, છડ્ડેત્વા જહિત્વાતિ અત્થો. સુખં દુખઞ્ચાતિ કાયિકં સાતાસાતં. સોમનસ્સદોમનસ્સન્તિ ચેતસિકં સાતાસાતં. ઉપેક્ખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખં. સમથન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનસમથમેવ. વિસુદ્ધન્તિ પઞ્ચનીવરણવિતક્કવિચારપીતિસુખસઙ્ખાતેહિ નવહિ પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુત્તત્તા અતિસુદ્ધં, નિદ્ધન્તસુવણ્ણમિવ વિગતૂપક્કિલેસન્તિ અત્થો.

અયં પન યોજના – વિપિટ્ઠિકત્વાન સુખં દુક્ખઞ્ચ પુબ્બેવ, પઠમજ્ઝાનૂપચારભૂમિયંયેવ દુક્ખં, તતિયજ્ઝાનૂપચારભૂમિયઞ્ચ સુખન્તિ અધિપ્પાયો. પુન આદિતો વુત્તં ચ-કારં પરતો નેત્વા ‘‘સોમનસ્સં દોમનસ્સઞ્ચ વિપિટ્ઠિકત્વાન પુબ્બેવા’’તિ અધિકારો. તેન સોમનસ્સં ચતુત્થજ્ઝાનૂપચારે, દોમનસ્સઞ્ચ દુતિયજ્ઝાનૂપચારેયેવાતિ દીપેતિ. એતાનિ હિ એતેસં પરિયાયતો પહાનટ્ઠાનાનિ. નિપ્પરિયાયતો પન દુક્ખસ્સ પઠમજ્ઝાનં, દોમનસ્સસ્સ દુતિયજ્ઝાનં, સુખસ્સ તતિયજ્ઝાનં, સોમનસ્સસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનં પહાનટ્ઠાનં. યથાહ – ‘‘પઠમજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ એત્થુપ્પન્નં દુક્ખિન્દ્રિયં અપરિસેસં નિરુજ્ઝતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૫૧૦). તં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેન ગહેતબ્બં. પરતો પુબ્બેવાતિ તીસુ પઠમજ્ઝાનદીસુ દુક્ખદોમનસ્સસુખાનિ વિપિટ્ઠિકત્વા એત્થેવ ચ ચતુત્થજ્ઝાને સોમનસ્સં વિપિટ્ઠિકત્વા ઇમાય પટિપદાય લદ્ધાનુપેક્ખં સમથં વિસુદ્ધં એકો ચરે ઇતિ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૭; અપ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૨૩).

તતિયં.

૧૫૪. ચતુત્થે આરદ્ધં વીરિયં અસ્સાતિ આરદ્ધવિરિયો. એતેન અત્તનો વીરિયારમ્ભં આદિવીરિયં દસ્સેતિ. પરમત્થો વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તત્થ પત્તિયા પરમત્થપત્તિયા. એતેન વીરિયારમ્ભેન પત્તબ્બફલં દસ્સેતિ. અલીનચિત્તોતિ એતેન વીરિયુપત્થમ્ભાનં ચિત્તચેતસિકાનં અલીનતં દસ્સેતિ. અકુસીતવુત્તીતિ એતેન ઠાનાસનચઙ્કમાદીસુ કાયસ્સ અનવસીદનં. દળ્હનિક્કમોતિ એતેન ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૮૪; સં. નિ. ૨.૨૨; અ. નિ. ૨.૫; મહાનિ. ૧૯૬) એવં પવત્તં પદહનવીરિયં દસ્સેતિ. યં તં અનુપુબ્બસિક્ખાદીસુ પદહન્તો ‘‘કાયેન ચેવ પરમત્થસચ્ચં સચ્છિકરોતિ, પઞ્ઞાય ચ નં અતિવિજ્ઝ પસ્સતી’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા એતેન મગ્ગસમ્પયુત્તવીરિયં દસ્સેતિ. તઞ્હિ દળ્હઞ્ચ ભાવનાપારિપૂરિગતત્તા, નિક્કમો ચ સબ્બસો પટિપક્ખા નિક્ખન્તત્તા, તસ્મા તંસમઙ્ગીપુગ્ગલોપિ દળ્હો નિક્કમો અસ્સાતિ ‘‘દળ્હનિક્કમો’’તિ વુચ્ચતિ. થામબલૂપપન્નોતિ મગ્ગક્ખણે કાયથામેન ઞાણબલેન ચ ઉપપન્નો. અથ વા થામભૂતેન બલેન ઉપપન્નોતિ થામબલૂપપન્નો, થિરઞાણબલૂપપન્નોતિ વુત્તં હોતિ. એતેન તસ્સ વીરિયસ્સ વિપસ્સનાઞાણસમ્પયોગં દીપેન્તો યોનિસો પદહનભાવં સાધેતિ. પુબ્બભાગમજ્ઝિમઉક્કટ્ઠવીરિયવસેન વા તયોપિ પાદા યોજેતબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવાતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૮).

ચતુત્થં.

૧૫૫. પઞ્ચમે પટિસલ્લાનન્તિ તેહિ તેહિ સત્તસઙ્ખારેહિ પટિનિવત્તિત્વા સલ્લીનં, એકત્તસેવિતા એકીભાવો કાયવિવેકોતિ અત્થો. ઝાનન્તિ પચ્ચનીકઝાપનતો આરમ્મણલક્ખણૂપનિજ્ઝાનતો ચ ચિત્તવિવેકો વુચ્ચતિ. તત્થ અટ્ઠ સમાપત્તિયો નીવરણાદિપચ્ચનીકઝાપનતો કસિણાદિઆરમ્મણૂપનિજ્ઝાનતો ચ ‘‘ઝાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિપસ્સનામગ્ગફલાનિ સત્તસઞ્ઞાદિપચ્ચનીકઝાપનતો લક્ખણૂપનિજ્ઝાનતો ચ ‘‘ઝાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનમેવ અધિપ્પેતં. એવમેતં પટિસલ્લાનઞ્ચ ઝાનઞ્ચ અરિઞ્ચમાનોતિ અજહમાનો અનિસ્સજ્જમાનો. ધમ્મેસૂતિ વિપસ્સનુપગેસુ પઞ્ચક્ખન્ધાદિધમ્મેસુ. નિચ્ચન્તિ સતતં સમિતં અબ્બોકિણ્ણં. અનુધમ્મચારીતિ તે ધમ્મે આરબ્ભ પવત્તમાનેન અનુગતં વિપસ્સનાધમ્મં ચરમાનો. અથ વા ધમ્મેસૂતિ એત્થ ધમ્માતિ નવ લોકુત્તરધમ્મા, તેસં ધમ્માનં અનુલોમો ધમ્મોતિ અનુધમ્મો, વિપસ્સનાયેતં અધિવચનં. તત્થ ‘‘ધમ્માનં નિચ્ચં અનુધમ્મચારી’’તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધસુખત્થં વિભત્તિબ્યત્તયેન ‘‘ધમ્મેસૂ’’તિ વુત્તં સિયા. આદીનવં સમ્મસિતા ભવેસૂતિ તાય અનુધમ્મચારિતાસઙ્ખાતાય વિપસ્સનાય અનિચ્ચાકારાદિદોસં તીસુ ભવેસુ સમનુપસ્સન્તો એવં ઇમાય કાયવિવેકચિત્તવિવેકં અરિઞ્ચમાનો સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાસઙ્ખાતાય પટિપદાય અધિગતોતિ વત્તબ્બો એકો ચરેતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૯; અપ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૨૫).

પઞ્ચમં.

૧૫૬. છટ્ઠે તણ્હક્ખયન્તિ નિબ્બાનં, એવં દિટ્ઠાદીનવાય તણ્હાય એવ અપ્પવત્તિં. અપ્પમત્તોતિ સાતચ્ચકારી. અનેળમૂગોતિ અલાલામુખો. અથ વા અનેળો ચ અમૂગો ચ, પણ્ડિતો બ્યત્તોતિ વુત્તં હોતિ. હિતસુખસમ્પાપકં સુતમસ્સ અત્થીતિ સુતવા, આગમસમ્પન્નોતિ વુત્તં હોતિ. સતીમાતિ ચિરકતાદીનં અનુસ્સરિતા. સઙ્ખાતધમ્મોતિ ધમ્મૂપપરિક્ખાય પરિઞ્ઞાતધમ્મો. નિયતોતિ અરિયમગ્ગેન નિયામં પત્તો. પધાનવાતિ સમ્મપ્પધાનવીરિયસમ્પન્નો. ઉપ્પટિપાટિયા એસ પાઠો યોજેતબ્બો. એવમેતેહિ અપ્પમાદાદીહિ સમન્નાગતો નિયામસમ્પાપકેન પધાનેન પધાનવા, તેન પધાનેન પત્તનિયામત્તા નિયતો, તતો અરહત્તપ્પત્તિયા સઙ્ખાતધમ્મો. અરહા હિ પુન સઙ્ખાતબ્બાભાવતો ‘‘સઙ્ખાતધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. યથાહ – ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેક્ખા પુથૂ ઇધા’’તિ (સં. નિ. ૨.૩૧; સુ. નિ. ૧૦૪૪; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છા ૬૩, અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭; નેત્તિ. ૧૪; પેટકો. ૪૫). સેસં વુત્તનયમેવાતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૦).

છટ્ઠં.

૧૫૭. સત્તમે સીહોતિ ચત્તારો સીહા – તિણસીહો, પણ્ડુસીહો, કાળસીહો, કેસરસીહોતિ. તેસં કેસરસીહો અગ્ગમક્ખાયતિ, એસો ઇધ અધિપ્પેતો. વાતો પુરત્થિમાદિવસેન અનેકવિધો. પદુમં રત્તસેતાદિવસેન. તેસુ યો કોચિ વાતો યં કિઞ્ચિ પદુમં વટ્ટતિયેવ. તત્થ યસ્મા સન્તાસો અત્તસિનેહેન હોતિ, અત્તસિનેહો ચ તણ્હાલેપો, સોપિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તેન વા દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તેન વા લોભેન હોતિ, સોપિ ચ તણ્હાયેવ. સજ્જનં પન તત્થ ઉપપરિક્ખાવિરહિતસ્સ મોહેન હોતિ, મોહો ચ અવિજ્જા. તત્થ સમથેન તણ્હાય પહાનં હોતિ, વિપસ્સનાય અવિજ્જાય. તસ્મા સમથેન અત્તસિનેહં પહાય સીહો વિય સદ્દેસુ અનિચ્ચદુક્ખાદીસુઅસન્તસન્તો, વિપસ્સનાય મોહં પહાય વાતોવ જાલમ્હિ ખન્ધાયતનાદીસુ અસજ્જમાનો, સમથેનેવ લોભં, લોભસમ્પયુત્તં એવ દિટ્ઠિઞ્ચ પહાય, પદુમંવ તોયેન સબ્બભવભોગલોભેન અલિપ્પમાનો.

એત્થ ચ સમથસ્સ સીલં પદટ્ઠાનં, સમથો સમાધિ, વિપસ્સના પઞ્ઞાતિ એવં તેસુ દ્વીસુ ધમ્મેસુ સિદ્ધેસુ તયોપિ ખન્ધા સિદ્ધા હોન્તિ. તત્થ સીલક્ખન્ધેન સુરતો હોતિ, સો સીહોવ સદ્ધેસુ આઘાતવત્થૂસુ અકુજ્ઝિતુકામતાય ન સન્તસતિ, પઞ્ઞાક્ખન્ધેન પટિવિદ્ધસભાવો વાતોવ જાલમ્હિ ખન્ધાદિધમ્મભેદે ન સજ્જતિ, સમાધિક્ખન્ધેન વીતરાગો પદુમંવ તોયેન રાગેન ન લિપ્પતિ. એવં સમથવિપસ્સનાહિ સીલસમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધેહિ ચ યથાસમ્ભવં અવિજ્જાતણ્હાનં, તિણ્ણઞ્ચ અકુસલમૂલાનં પહાનવસેન અસન્તસન્તો અસજ્જમાનો અલિપ્પમાનો ચ વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૧; અપ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૨૭).

સત્તમં.

૧૫૮. અટ્ઠમે સહના ચ હનના ચ સીઘજવત્તા ચ સીહો. કેસરસીહોવ ઇધ અધિપ્પેતો. દાઠા બલમસ્સ અત્થીતિ દાઠબલી. પસય્હ અભિભુય્યાતિ ઉભયં ચારીસદ્દેન સહ યોજેતબ્બં પસય્હચારી અભિભુય્યચારીતિ. તત્થ પસય્હ નિગ્ગય્હ પવાહેત્વા ચરણેન પસય્હચારી. અભિભવિત્વા સન્તાસેત્વા વસીકત્વા ચરણેન અભિભુય્હચારી. સ્વાયં કાયબલેન પસય્હચારી, તેજસા અભિભુય્યચારી. તત્થ સચે કોચિ વદેય્ય ‘‘કિં પસય્હ અભિભુય્યચારી’’તિ. તતો મિગાનન્તિ સામિવચનં ઉપયોગત્થે કત્વા ‘‘મિગે પસય્હ અભિભુય્યચારી’’તિ પટિવત્તબ્બં. પન્તાનીતિ દૂરાનિ. સેનાસનાનીતિ વસનટ્ઠાનાનિ. સેસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સક્કા જાનિતુન્તિ ન વિત્થારિતં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૨).

અટ્ઠમં.

૧૫૯. નવમે ‘‘સબ્બે સત્તા સુખિતા ભવન્તૂ’’તિઆદિના નયેન હિતસુખૂપનયનકામતા મેત્તા. ‘‘અહો વત ઇમમ્હા દુક્ખા વિમુચ્ચેય્યુ’’ન્તિઆદિના નયેન અહિતદુક્ખાપનયનકામતા કરુણા. ‘‘મોદન્તિ વત ભોન્તો સત્તા, મોદન્તિ સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિઆદિના નયેન હિતસુખાવિપ્પયોગકામતા મુદિતા. ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સન્તિ સકેન કમ્મેના’’તિ સુખદુક્ખેસુ અજ્ઝુપેક્ખનતા ઉપેક્ખા. ગાથાબન્ધસુખત્થં પન ઉપ્પટિપાટિયા મેત્તં વત્વા ઉપેક્ખા વુત્તા, મુદિતા ચ પચ્છા. વિમુત્તિન્તિ ચતસ્સોપિ હિ વિમુત્તી. એતા અત્તનો પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિયો. તેન વુત્તં – ‘‘મેત્તં ઉપેક્ખં કરુણં વિમુત્તિં, આસેવમાનો મુદિતઞ્ચ કાલે’’તિ.

તત્થ આસેવમાનોતિ તિસ્સો તિકચતુક્કજ્ઝાનવસેન ભાવયમાનો, ઉપેક્ખં ચતુત્થજ્ઝાનવસેન ભાવયમાનો. કાલેતિ મેત્તં આસેવિત્વા તતો વુટ્ઠાય કરુણં, તતો વુટ્ઠાય મુદિતં, તતો ઇતરતો વા નિપ્પીતિકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ઉપેક્ખં આસેવમાનોવ ‘‘કાલે આસેવમાનો’’તિ વુચ્ચતિ, આસેવિતું ફાસુકાલે વા. સબ્બેન લોકેન અવિરુજ્ઝમાનોતિ દસસુ દિસાસુ સબ્બેન સત્તલોકેન અવિરુજ્ઝમાનો. મેત્તાદીનઞ્હિ ભાવિતત્તા સત્તા અપ્પટિક્કૂલા હોન્તિ, સત્તેસુપિ વિરોધભૂતો પટિઘો વૂપસમ્મતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સબ્બેન લોકેન અવિરુજ્ઝમાનો’’તિ. સેસં વુત્તસદિસમેવાતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૩).

નવમં.

૧૬૦. દસમે સંયોજનાનીતિ દસ સંયોજનાનિ, તાનિ ચ તેન તેન મગ્ગેન સન્દાલયિત્વાન. અસન્તસં જીવિતસઙ્ખયમ્હીતિ જીવિતસઙ્ખયો વુચ્ચતિ ચુતિચિત્તસ્સ પરિભેદો, તસ્મિઞ્ચ જીવિતસઙ્ખયે જીવિતનિકન્તિયા પહીનત્તા અસન્તસન્તિ. એત્તાવતા સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતું અત્તનો દસ્સેત્વા ગાથાપરિયોસાને અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયીતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૪).

દસમં.

૧૬૧. એકાદસમે ભજન્તીતિ સરીરેન અલ્લીયિત્વા પયિરુપાસન્તિ. સેવન્તીતિ અઞ્જલિકમ્માદીહિ કિંકારપટિસ્સાવિતાય ચ પરિચરન્તિ. કારણં અત્થો એતેસન્તિ કારણત્થા, ભજનાય સેવનાય ચ નાઞ્ઞં કારણમત્થિ, અત્થો એવ તેસં કારણં, અત્થહેતુ સેવન્તીતિ વુત્તં હોતિ. નિક્કારણા દુલ્લભા અજ્જ મિત્તાતિ ‘‘ઇતો કિઞ્ચિ લચ્છામા’’તિ એવં અત્તપટિલાભકારણેન નિક્કારણા, કેવલં –

‘‘ઉપકારો ચ યો મિત્તો, સુખે દુક્ખે ચ યો સખા;

અત્થક્ખાયી ચ યો મિત્તો, યો ચ મિત્તાનુકમ્પકો’’તિ. (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૫; અપ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૧; દી. નિ. ૩.૨૬૫) –

એવં વુત્તેન અરિયેન મિત્તભાવેન સમન્નાગતા દુલ્લભા અજ્જ મિત્તા. અત્તનિ ઠિતા એતેસં પઞ્ઞા, અત્તાનંયેવ ઓલોકેન્તિ, ન અઞ્ઞન્તિ અત્તટ્ઠપઞ્ઞા. ‘‘દિટ્ઠત્થપઞ્ઞા’’તિ અયમ્પિ કિર પોરાણપાઠો. સમ્પતિ દિટ્ઠેયેવ અત્થે એતેસં પઞ્ઞા, આયતિં ન પેક્ખન્તીતિ વુત્તં હોતિ. અસુચીતિ અસુચિના અનરિયેન કાયવચીમનોકમ્મેન સમન્નાગતાતિ. સેસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યં અન્તરન્તરા અતિવિત્થારભયેન ન વુત્તં, તં સબ્બં પાઠાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૫; અપ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૧). એકાદસમં.

ચતુત્થવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

યો સો સુગતપુત્તાનં, અધિપતિભૂતેન હિતરતિના;

થેરેન થિરગુણવતા, સુવિભત્તો મહાનિદ્દેસો.

તસ્સત્થવણ્ણના યા, પુબ્બટ્ઠકથાનયં તથા;

યુત્તિં નિસ્સાય મયારદ્ધા, નિટ્ઠાનમુપગતા એસા.

યં પુરં પુરુત્તમં, અનુરાધપુરવ્હયં;

યો તસ્સ દક્ખિણે ભાગે, મહાવિહારો પતિટ્ઠિતો.

યો તસ્સ તિલકો ભૂતો, મહાથૂપો સિલુચ્ચયો;

યં તસ્સ પચ્છિમે ભાગે, લેખો કથિકસઞ્ઞિતો.

કિત્તિસેનોતિ નામેન, સજીવો રાજસમ્મતો;

સુચિચારિત્તસમ્પન્નો, લેખો કુસલકમ્મિકો.

સીતચ્છાયતરુપેતં, સલિલાસયસમ્પદં;

ચારુપાકારસઞ્ચિતં, પરિવેણમકારયિ.

ઉપસેનો મહાથેરો, મહાપરિવેણવાસિયો;

તસ્સાદાસિ પરિવેણં, લેખો કુસલકમ્મિકો.

વસન્તેનેત્થ થેરેન, થિરસીલેન તાદિના;

ઉપસેનવ્હયેન સા, કતા સદ્ધમ્મજોતિકા.

રઞ્ઞો સિરિનિવાસસ્સ, સિરિસઙ્ઘસ્સ બોધિનો;

છબ્બીસતિમ્હિ વસ્સમ્હિ, નિટ્ઠિતા નિદ્દેસવણ્ણના.

સમયં અનુલોમેન્તી, થેરાનં થેરવંસદીપાનં;

નિટ્ઠં ગતા યથાયં, અટ્ઠકથા લોકહિતજનની.

સદ્ધમ્મં અનુલોમેન્તા, અત્તહિતં પરહિતઞ્ચ સાધેન્તા;

નિટ્ઠં ગચ્છન્તુ તથા, મનોરથા સબ્બસત્તાનં.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય, અટ્ઠકથાયેત્થ ગણિતકુસલેહિ;

ગણિતા તુ ભાણવારા, ઞેય્યાતિરેકચત્તારિસા.

આનુટ્ઠુભેન અસ્સા, છન્દો બદ્ધેન ગણિયમાના તુ;

અતિરેકદસસહસ્સ-સઙ્ખા ગાથાતિ વિઞ્ઞેય્યા.

સાસનચિરટ્ઠિતત્થં, લોકહિતત્થઞ્ચ સાદરેન મયા;

પુઞ્ઞં ઇમં રચયતા, યં પત્તમનપ્પકં વિપુલં.

પુઞ્ઞેન તેન લોકો, સદ્ધમ્મરસાયનં દસબલસ્સ;

ઉપભુઞ્જિત્વા વિમલં, પપ્પોતુ સુખં સુખેનેવાતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકા નામ

ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.