૩. તતિયવગ્ગવણ્ણના

૧૪૧. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે દિટ્ઠીવિસૂકાનીતિ દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતાનિ. તાનિ હિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા વિસૂકટ્ઠેન વિજ્ઝનટ્ઠેન વિલોમટ્ઠેન ચ વિસૂકાનિ. એવં દિટ્ઠિયા વિસૂકાનીતિ દિટ્ઠિવિસૂકાનિ, દિટ્ઠિયો એવ વા વિસૂકાનિ દિટ્ઠિવિસૂકાનિ. ઉપાતિવત્તોતિ દસ્સનમગ્ગેન અતિક્કન્તો. પત્તો નિયામન્તિ અવિનિપાતધમ્મતાય સમ્બોધિપરાયનતાય ચ નિયતભાવં અધિગતો, સમ્મત્તનિયામસઙ્ખાતં વા પઠમમગ્ગન્તિ. એત્તાવતા પઠમમગ્ગકિચ્ચનિપ્ફત્તિ ચ તસ્સ પટિલાભો ચ વુત્તો. ઇદાનિ પટિલદ્ધમગ્ગોતિ ઇમિના સેસમગ્ગપટિલાભં દસ્સેતિ. ઉપ્પન્નઞાણોમ્હીતિ ઉપ્પન્નપચ્ચેકબોધિઞાણો અમ્હિ. એતેન ફલં દસ્સેતિ. અનઞ્ઞનેય્યોતિ અઞ્ઞેહિ ‘‘ઇદં સચ્ચં ઇદં સચ્ચ’’ન્તિ નનેતબ્બો. એતેન સયમ્ભુતં દીપેતિ. પત્તે વા પચ્ચેકબોધિઞાણે અઞ્ઞનેય્યતાય અભાવા સયંવસિતં. સમથવિપસ્સનાય વા દિટ્ઠિવિસૂકાનિ ઉપાતિવત્તો, આદિમગ્ગેન પત્તો નિયામં, સેસેહિ પટિલદ્ધમગ્ગો, ફલઞાણેન ઉપ્પન્નઞાણો, તં સબ્બં અત્તનાવ અધિગતોતિ અનઞ્ઞનેય્યો. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૫૪; અપ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૧૧).

ન પરનેય્યોતિ ન અઞ્ઞેહિ નેતબ્બો. ન પરપ્પત્તિયોતિ પચ્ચક્ખધમ્મત્તા ન અઞ્ઞેહિ સદ્દહાપેતબ્બો. ન પરપ્પચ્ચયોતિ ન અસ્સ પરો પચ્ચયો, ન પરસ્સ સદ્ધાય વત્તતીતિ ન પરપ્પચ્ચયો. ન પરપટિબદ્ધગૂતિ ન અઞ્ઞેસં પટિબદ્ધઞાણગમનો.

પઠમં.

૧૪૨. દુતિયે નિલ્લોલુપોતિ અલોલુપો. યો હિ રસતણ્હાભિભૂતો હોતિ, સો ભુસં લુપ્પતિ પુનપ્પુનઞ્ચ લુપ્પતિ, તેન ‘‘લોલુપો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા એસ તં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘નિલ્લોલુપો’’તિ. નિક્કુહોતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ યસ્સ તિવિધકુહનવત્થુ નત્થિ, સો ‘‘નિક્કુહો’’તિ વુચ્ચતિ, ઇમિસ્સા પન ગાથાય મનુઞ્ઞભોજનાદીસુ વિમ્હયમનાપજ્જનતો નિક્કુહોતિ અયમધિપ્પાયો. નિપ્પિપાસોતિ એત્થ પાતુમિચ્છા પિપાસા, તસ્સા અભાવેન નિપ્પિપાસો, સાદુરસલોભેન ભોત્તુકમ્યતાવિરહિતોતિ અત્થો. નિમ્મક્ખોતિ એત્થ પરગુણવિનાસનલક્ખણો મક્ખો, તસ્સ અભાવેન નિમ્મક્ખો. અત્તનો ગહટ્ઠકાલે સૂદસ્સ ગુણમક્ખનાભાવં સન્ધાય આહ. નિદ્ધન્તકસાવમોહોતિ એત્થ રાગાદયો તયો કાયદુચ્ચરિતાદીનિ ચ તીણીતિ છ ધમ્મા યથાસમ્ભવં અપ્પસન્નટ્ઠેન સકભાવં વિજહાપેત્વા પરભાવં ગણ્હાપનટ્ઠેન કસટટ્ઠેન ચ ‘‘કસાવા’’તિ વેદિતબ્બા. યથાહ –

‘‘તત્થ કતમે તયો કસાવા? રાગકસાવો દોસકસાવો મોહકસાવો, ઇમે તયો કસાવા. તત્થ કતમે અપરેપિ તયો કસાવા? કાયકસાવો વચીકસાવો મનોકસાવો’’તિ (વિભ. ૯૨૪).

તેસુ મોહં ઠપેત્વા પઞ્ચન્નં કસાવાનં તેસઞ્ચ સબ્બેસં મૂલભૂતસ્સ મોહસ્સ નિદ્ધન્તત્તા નિદ્ધન્તકસાવમોહો, તિણ્ણં એવ વા કાયવચીમનોકસાવાનં મોહસ્સ ચ નિદ્ધન્તત્તા નિદ્ધન્તકસાવમોહો. ઇતરેસુ નિલ્લોલુપતાદીહિ રાગકસાવસ્સ, નિમ્મક્ખતાય દોસકસાવસ્સ નિદ્ધન્તભાવો સિદ્ધો એવ. નિરાસસોતિ નિત્તણ્હો. સબ્બલોકેતિ સકલલોકે, તીસુ ભવેસુ દ્વાદસસુ વા આયતનેસુ ભવવિભવતણ્હાવિરહિતો હુત્વાતિ અત્થો. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અથ વા તયોપિ પાદે વત્વા એકો ચરેતિ એકો ચરિતું સક્કુણેય્યાતિ એવમ્પિ એત્થ સમ્બન્ધો કાતબ્બો (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૯૬).

દુતિયં.

૧૪૩. તતિયે અયં સઙ્ખેપત્થો – ય્વાયં દસવત્થુકાય પાપદિટ્ઠિયા સમન્નાગતત્તા પાપો. પરેસમ્પિ અનત્થં દસ્સેતીતિ અનત્થદસ્સી. કાયદુચ્ચરિતાદિમ્હિ ચ વિસમે નિવિટ્ઠો. તં અત્થકામો કુલપુત્તો પાપં સહાયં પરિવજ્જયેથ, અનત્થદસ્સિં વિસમે નિવિટ્ઠં. સયં ન સેવેતિ અત્તનો વસેન તં ન સેવેય્ય. યદિ પન પરવસો હોતિ, કિં સક્કા કાતુન્તિ વુત્તં હોતિ. પસુતન્તિ પસટં, દિટ્ઠિવસેન તત્થ તત્થ લગ્ગન્તિ અત્થો. પમત્તન્તિ કામગુણેસુ વોસ્સટ્ઠચિત્તં, કુસલભાવનારહિતં વા. તં એવરૂપં ન સેવે ન ભજે ન પયિરુપાસે, અઞ્ઞદત્થુ એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પોતિ.

નિદ્દેસે સયં ન સેવેય્યાતિ સામં ન ઉપસઙ્કમેય્ય. સામં ન સેવેય્યાતિ ચિત્તેનપિ ન ઉપસઙ્કમેય્ય. ન સેવેય્યાતિ ન ભજેય્ય. ન નિસેવેય્યાતિ સમીપમ્પિ ન ગચ્છેય્ય. ન સંસેવેય્યાતિ દૂરે ભવેય્ય. ન પરિસંસેવેય્યાતિ પટિક્કમેય્ય.

તતિયં.

૧૪૪. ચતુત્થે અયં સઙ્ખેપત્થો – બહુસ્સુતન્તિ દુવિધો બહુસ્સુતો તીસુ પિટકેસુ અત્થતો નિખિલો પરિયત્તિબહુસ્સુતો ચ મગ્ગફલવિજ્જાભિઞ્ઞાનં પટિવિદ્ધત્તા પટિવેધબહુસ્સુતો ચ. આગતાગમો ધમ્મધરો. ઉળારેહિ પન કાયવચીમનોકમ્મેહિ સમન્નાગતો ઉળારો. યુત્તપટિભાનો ચ મુત્તપટિભાનો ચ યુત્તમુત્તપટિભાનો ચ પટિભાનવા. પરિયત્તિપરિપુચ્છાધિગમવસેન વા તિધા પટિભાનવા વેદિતબ્બો. યસ્સ હિ પરિયત્તિ પટિભાતિ, સો પરિયત્તિપટિભાનવા. યસ્સ અત્થઞ્ચ ઞાયઞ્ચ લક્ખણઞ્ચ ઠાનાટ્ઠાનઞ્ચ પરિપુચ્છન્તસ્સ પરિપુચ્છા પટિભાતિ, સો પરિપુચ્છાપટિભાનવા. યેન મગ્ગાદયો પટિવિદ્ધા હોન્તિ, સો અધિગમપટિભાનવા. તં એવરૂપં બહુસ્સુતં ધમ્મધરં ભજેથ, મિત્તં ઉળારં પટિભાનવન્તં. તતો તસ્સાનુભાવેન અત્તત્થપરત્થઉભયત્થભેદતો વા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થભેદતો વા અનેકપ્પકારાનિ અઞ્ઞાય અત્થાનિ, તતો ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦; મહાનિ. ૧૭૪) કઙ્ખાટ્ઠાનેસુ વિનેય્ય કઙ્ખં વિચિકિચ્છં વિનેત્વા વિનાસેત્વા એવં કતસબ્બકિચ્ચો એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પોતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૫૮).

ચતુત્થં.

૧૪૫. પઞ્ચમે ખિડ્ડા ચ રતિ ચ પુબ્બે વુત્તાવ. કામસુખન્તિ વત્થુકામસુખં. વત્થુકામાપિ હિ સુખસ્સ વિસયાદિભાવેન સુખન્તિ વુચ્ચન્તિ. યથાહ – ‘‘અત્થિ રૂપં સુખં સુખાનુપતિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૬૦). એવમેતં ખિડ્ડં રતિં કામસુખઞ્ચ ઇમસ્મિં ઓકાસલોકે અનલઙ્કરિત્વા અલન્તિ અકત્વા ‘‘એતં તપ્પક’’ન્તિ વા ‘‘સારભૂત’’ન્તિ વા એવં અગ્ગહેત્વા. અનપેક્ખમાનોતિ તેન અનલઙ્કરણેન અનપેક્ખનસીલો અપિહાલુકો નિત્તણ્હો. વિભૂસટ્ઠાનાવિરતો સચ્ચવાદી એકો ચરેતિ. તત્થ વિભૂસા દુવિધા અગારિકવિભૂસા ચ અનગારિકવિભૂસા ચ. તત્થ અગારિકવિભૂસા સાકટવેઠનમાલાગન્ધાદિ, અનગારિકવિભૂસા ચ પત્તમણ્ડનાદિ. વિભૂસા એવ વિભૂસટ્ઠાનં, તસ્મા વિભૂસટ્ઠાના તિવિધાયપિ વિરતિયા વિરતો. અવિતથવચનતો સચ્ચવાદીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૫૯).

પઞ્ચમં.

૧૪૬. છટ્ઠે ધનાનીતિ મુત્તામણિવેળુરિયસઙ્ખસિલાપવાળરજતજાતરૂપાદીનિ રતનાનિ. ધઞ્ઞાનીતિ સાલિવીહિયવગોધુમકઙ્કુવરકકુદ્રૂસકપ્પભેદાનિ સત્ત સેસાપરણ્ણાનિ ચ. બન્ધવાનીતિ ઞાતિબન્ધુ, ગોત્તબન્ધુ, મિત્તબન્ધુ, સિપ્પબન્ધુવસેન ચતુબ્બિધબન્ધવે. યથોધિકાનીતિ સકસકઓધિવસેન ઠિતાનિયેવ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૦).

છટ્ઠં.

૧૪૭. સત્તમે સઙ્ગો એસોતિ અત્તનો ઉપભોગં નિદ્દિસતિ. સો હિ સજ્જન્તિ તત્થ પાણિનો કદ્દમે પવિટ્ઠો હત્થી વિયાતિ સઙ્ગો. પરિત્તમેત્થ સોખ્યન્તિ એત્થ પઞ્ચકામગુણૂપભોગકાલે વિપરીતસઞ્ઞાય ઉપ્પાદેતબ્બતો કામાવચરધમ્મપરિયાપન્નતો વા લામકટ્ઠેન સોખ્યં પરિત્તં, વિજ્જુપ્પભાય ઓભાસિતનચ્ચદસ્સનસુખં વિય ઇત્તરં, તાવકાલિકન્તિ વુત્તં હોતિ. અપ્પસ્સાદો દુક્ખમેત્થ ભિય્યોતિ એત્થ ચ ય્વાયં ‘‘યં ખો, ભિક્ખવે, ઇમે પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ વુત્તો, સો યમિદં ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, કામાનં આદીનવો, ઇધ, ભિક્ખવે, કુલપુત્તો યેન સિપ્પટ્ઠાનેન જીવિકં કપ્પેતિ યદિ મુદ્દાય યદિ ગણનાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૨) એવમાદિના નયેનેત્થ દુક્ખં વુત્તં, તં ઉપનિધાય અપ્પોદકબિન્દુમત્તો હોતિ, અથ ખો દુક્ખમેવ ભિય્યો બહુ, ચતૂસુ સમુદ્દેસુ ઉદકસદિસો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અપ્પસ્સાદો દુક્ખમેત્થ ભિય્યો’’તિ. ગળો એસોતિ અસ્સાદં દસ્સેત્વા આકડ્ઢનવસેન બળિસો વિય એસો, યદિદં પઞ્ચ કામગુણા. ઇતિ ઞત્વા મતિમાતિ એવં ઞત્વા બુદ્ધિમા પણ્ડિતો પુરિસો સબ્બમ્પેતં પહાય એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પોતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૧).

સત્તમં.

૧૪૮. અટ્ઠમગાથાય દુતિયપાદે જાલન્તિ સુત્તમયં વુચ્ચતિ. અમ્બૂતિ ઉદકં, તત્થ ચરતીતિ અમ્બુચારી, મચ્છસ્સેતં અધિવચનં. સલિલે અમ્બુચારી સલિલમ્બુચારી. તસ્મિં નદીસલિલે જાલં ભેત્વા ગતઅમ્બુચારીવાતિ વુત્તં હોતિ. તતિયપાદે દડ્ઢન્તિ દડ્ઢટ્ઠાનં વુચ્ચતિ. યથા અગ્ગિ દડ્ઢટ્ઠાનં પુન ન નિવત્તતિ, ન તત્થ ભિય્યો આગચ્છતિ, એવં મગ્ગઞાણગ્ગિના દડ્ઢં કામગુણટ્ઠાનં અનિવત્તમાનો, તત્થ ભિય્યો અનાગચ્છન્તોતિ વુત્તં હોતિ. સેસં વુત્તનયમેવાતિ.

સંયોજનાનીતિ યસ્સ સંવિજ્જન્તિ, તં પુગ્ગલં વટ્ટસ્મિં સંયોજેન્તિ બન્ધન્તીતિ સંયોજનાનિ. ઇમાનિ પન સંયોજનાનિ કિલેસપટિપાટિયાપિ આહરિતું વટ્ટતિ મગ્ગપટિપાટિયાપિ. કામરાગપટિઘસંયોજનાનિ અનાગામિમગ્ગેન પહીયન્તિ, માનસંયોજનં અરહત્તમગ્ગેન, દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસા સોતાપત્તિમગ્ગેન, ભવરાગસંયોજનં અરહત્તમગ્ગેન, ઇસ્સામચ્છરિયાનિ સોતાપત્તિમગ્ગેન, અવિજ્જા અરહત્તમગ્ગેન. મગ્ગપટિપાટિયા દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસઇસ્સામચ્છરિયા સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તિ, કામરાગપટિઘા અનાગામિમગ્ગેન, માનભવરાગઅવિજ્જા અરહત્તમગ્ગેનાતિ. ભિન્દિત્વાતિ ભેદં પાપેત્વા. પભિન્દિત્વાતિ છિન્દં કત્વા. દાલયિત્વાતિ ફાલેત્વા. પદાલયિત્વાતિ હીરેત્વા. સમ્પદાલયિત્વાતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં.

અટ્ઠમં.

૧૪૯. નવમે ઓક્ખિત્તચક્ખૂતિ હેટ્ઠાખિત્તચક્ખુ, સત્ત ગીવટ્ઠીનિ પટિપાટિયા ઠપેત્વા પરિવજ્જનપહાતબ્બદસ્સનત્થં યુગમત્તં પેક્ખમાનોતિ વુત્તં હોતિ. ન તુ હનુકટ્ઠિના હદયટ્ઠિં સઙ્ઘટ્ટેન્તો. એવઞ્હિ ઓક્ખિત્તચક્ખુતા ન સમણસારૂપ્પા હોતિ. ન ચ પાદલોલોતિ એકસ્સ દુતિયો દ્વિન્નં તતિયોતિ એવં ગણમજ્ઝં, પવિસિતુકામતાય કણ્ડૂયમાનપાદો વિય અભવન્તો, દીઘચારિકઅનવટ્ઠિતચારિકવિરતો વા. ગુત્તિન્દ્રિયોતિ છસુ ઇન્દ્રિયેસુ ઇધ મનિન્દ્રિયસ્સ વિસું વુત્તત્તા વુત્તાવસેસવસેન ગોપિતિન્દ્રિયો. રક્ખિતમાનસાનોતિ માનસંયેવ માનસાનં, તં રક્ખિતમસ્સાતિ રક્ખિતમાનસાનો. યથા કિલેસેતિ ન વિલુપ્પતિ, એવં રક્ખિતચિત્તોતિ વુત્તં હોતિ. અનવસ્સુતોતિ ઇમાય પટિપત્તિયા તેસુ તેસુ આરમ્મણેસુ કિલેસઅન્વાસ્સવવિરહિતો. અપરિડય્હમાનોતિ એવં અન્વાસ્સવવિરહિતા એવ કિલેસગ્ગીહિ અપરિડય્હમાનો, બહિદ્ધા વા અનવસ્સુતો, અજ્ઝત્તં અપરિડય્હમાનો. સેસં વુત્તનયમેવાતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૩).

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કારણવસેન ‘‘ચક્ખૂ’’તિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સનસમત્થેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વા. પોરાણા પનાહુ –

‘‘ચક્ખુ રૂપં ન પસ્સતિ અચિત્તકત્તા, ચિત્તં ન પસ્સતિ અચક્ખુકત્તા, દ્વારારમ્મણસઙ્ઘટ્ટને પન પસાદવત્થુકેન ચિત્તેન પસ્સતિ. ઈદિસી પનેસા ‘ધનુના વિજ્ઝતી’તિઆદીસુ વિય સસમ્ભારકથા નામ હોતિ, તસ્મા ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપં દિસ્વાતિ અયમેવેત્થ અત્થો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૫; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૫૨).

નિમિત્તગ્ગાહીતિ ઇત્થિપુરિસનિમિત્તં વા સુભનિમિત્તાદિકં વા કિલેસવત્થુભૂતં નિમિત્તં છન્દરાગવસેન ગણ્હાતિ, દિટ્ઠમત્તવસેન ન સણ્ઠાતિ. અનુબ્યઞ્જનગ્ગાહીતિ કિલેસાનં અનુબ્યઞ્જનતો પાકટભાવકરણતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ લદ્ધવોહારં હત્થપાદહસિતલપિતવિલોકિતાદિભેદં આકારં ગણ્હાતિ.

યત્વાધિકરણમેનન્તિઆદિમ્હિ યંકારણા યસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયાસંવરસ્સ હેતુ. એતં પુગ્ગલં સતિકવાટેન ચક્ખુન્દ્રિયં અસંવુતં અપિહિતચક્ખુદ્વારં હુત્વા વિહરન્તં એતે અભિજ્ઝાદયો ધમ્મા અન્વાસ્સવેય્યું. તસ્સ સંવરાય ન પટિપજ્જતીતિ તસ્સ ચક્ખુન્દ્રિયસ્સ સતિકવાટેન પિદહનત્થાય ન પટિપજ્જતિ. એવંભૂતોયેવ ચ ‘‘ન રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં. ન ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિપિ વુચ્ચતિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો વા અસંવરો વા નત્થિ. ન હિ ચક્ખુપસાદં નિસ્સાય સતિ વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા ઉપ્પજ્જતિ, અપિ ચ યદા રૂપારમ્મણં ચક્ખુસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, તદા ભવઙ્ગે દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચં તતો વિપાકમનોધાતુ સમ્પટિચ્છનકિચ્ચં તતો વિપાકાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સન્તીરણકિચ્ચં તતો કિરિયાહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ વોટ્ઠપનકિચ્ચં સાધયમાના ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, તદનન્તરં જવનં જવતિ. તત્રાપિ નેવ ભવઙ્ગસમયે, ન આવજ્જનાદીનં અઞ્ઞતરસમયે સંવરો વા અસંવરો વા અત્થિ, જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વા મુટ્ઠસ્સચ્ચં વા અઞ્ઞાણં વા અક્ખન્તિ વા કોસજ્જં વા ઉપ્પજ્જતિ, અસંવરો હોતિ. એવં હોન્તો પન સો ચક્ખુન્દ્રિયે અસંવરોતિ વુચ્ચતિ. કસ્મા? યસ્મા તસ્મિં સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. યથા કિં? યથા નગરે ચતૂસુ દ્વારેસુ અસંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરદ્વારકોટ્ઠકગબ્ભાદયો સુસંવુતા, તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં અરક્ખિતં અગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેન હિ પવિસિત્વા ચોરા યદિચ્છન્તિ, તં હરેય્યું. એવમેવ જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપીતિ.

ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતીતિઆદીસુ ન નિમિત્તગ્ગાહી હોતીતિ છન્દરાગવસેન વુત્તપ્પકારં નિમિત્તં ન ગણ્હાતિ. એવં સેસપદાનિપિ વુત્તપટિક્ખેપેન વેદિતબ્બાનિ. યથા ચ હેટ્ઠા ‘‘જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપી’’તિ વુત્તં, એવમિધ તસ્મિં સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. યથા કિં? યથા નગરદ્વારેસુ સંવુતેસુ કિઞ્ચાપિ અન્તોઘરાદયો અસંવુતા હોન્તિ. તથાપિ અન્તોનગરે સબ્બં ભણ્ડં સુરક્ખિતં સુગોપિતમેવ હોતિ. નગરદ્વારેસુ પિહિતેસુ ચોરાનં પવેસો નત્થિ. એવમેવ જવને સીલાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ દ્વારમ્પિ ગુત્તં હોતિ ભવઙ્ગમ્પિ આવજ્જનાદીનિ વીથિચિત્તાનિપિ. તસ્મા જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરોતિ વુત્તો (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૫૨; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૫).

અવસ્સુતપરિયાયઞ્ચાતિ કિલેસેહિ તિન્તકારણઞ્ચ. અનવસ્સુતપરિયાયઞ્ચાતિ કિલેસેહિ અતિન્તકારણઞ્ચ.

પિયરૂપે રૂપેતિ ઇટ્ઠજાતિકે રૂપારમ્મણે. અપ્પિયરૂપે રૂપેતિ અનિટ્ઠસભાવે રૂપારમ્મણે. બ્યાપજ્જતીતિ દોસવસેન પૂતિભાવમાપજ્જતિ. ઓતારન્તિ છિદ્દં અન્તરં. આરમ્મણન્તિ પચ્ચયં.

અધિભંસૂતિ મદ્દંસુ. ન અધિભોસીતિ ન મદ્દિ. બહલમત્તિકાતિ પુનપ્પુનં દાનવસેન ઉદ્ધમાયિકા બહલમત્તિકા. અદ્દાવલેપનાતિ અસુક્ખમત્તિકદાના. સેસમેત્થ ઉત્તાનં.

નવમં.

૧૫૦. દસમે કાસાયવત્થો અભિનિક્ખમિત્વાતિ ઇમસ્સ પાદસ્સ ગેહા અભિનિક્ખમિત્વા કાસાયવત્થો હુત્વાતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયેનેવ સક્કા જાનિતુન્તિ ન વિત્થારિતન્તિ.

દસમં.

તતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.