૪. મેત્તગૂમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૮. ચતુત્થે મેત્તગૂસુત્તે – મઞ્ઞામિ તં વેદગૂ ભાવિતત્તન્તિ ‘‘અયં વેદગૂ’’તિ ચ ‘‘ભાવિતત્તો’’તિ ચ એવં તં મઞ્ઞામિ.

અપરિત્તોતિ ન અપ્પો. મહન્તોતિ ન ખુદ્દકો. ગમ્ભીરોતિ ન ઉત્તાનો. અપ્પમેય્યોતિ મિનિતું ન સક્કુણેય્યો. દુપ્પરિયોગાળ્હોતિ અવગાહિતું ઓતરિતું દુક્ખો. બહુરતનો સાગરૂપમોતિ બહૂનં ધમ્મરતનાનં આકરત્તા અનેકવિધરતનસમ્પન્નો મહાસમુદ્દો વિય બહુરતનો સાગરસદિસો.

ન મઙ્કુ હોતીતિ ન વિકુણિતમુખો હોતિ. અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તોતિ દોસવસેન ન ઘનીભૂતચિત્તો. અલીનમનસોતિ ન સઙ્કુચિતચિત્તો. અબ્યાપન્નચેતસોતિ ન પૂતિચિત્તો.

દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તોતિ ચક્ખુવિસયે રૂપારમ્મણે દિટ્ઠમત્તોયેવ તં આરમ્મણં ભવિસ્સતિ, કત્તા વા કારેતા વા નત્થિ. યં ચક્ખુના દિટ્ઠં વણ્ણાયતનમેવ. સુતાદીસુપિ એસેવ નયો. અપિ ચ દિટ્ઠેતિ દસ્સનયોગેન વણ્ણાયતનં, સવનયોગેન સદ્દાયતનં, મુતયોગેન ઘાનજિવ્હાકાયાયતનાનિ દસ્સેતિ. ઘાનસ્સ ગન્ધાયતનં, જિવ્હાય રસાયતનં, કાયસ્સ પથવી તેજો વાયૂતિ ફોટ્ઠબ્બાયતનં, વિઞ્ઞાતયોગેન ધમ્માયતનં દસ્સેતિ. દિટ્ઠે અનૂપયોતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠે રાગૂપયવિરહિતો. અનપાયોતિ કોધવિરહિતો અપ્પટિઘો. અનિસ્સિતોતિ તણ્હાય અનલ્લીનો. અપ્પટિબદ્ધોતિ માનેન ન બદ્ધો. વિપ્પમુત્તોતિ સબ્બારમ્મણતો મુત્તો. વિસઞ્ઞુત્તોતિ કિલેસેહિ વિયુત્તો હુત્વા ઠિતો.

સંવિજ્જતિ ભગવતો ચક્ખૂતિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પકતિમંસચક્ખુ ઉપલબ્ભતિ. પસ્સતીતિ દક્ખતિ ઓલોકેતિ. ચક્ખુના રૂપન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપારમ્મણં. છન્દરાગોતિ તણ્હાછન્દો.

દન્તં નયન્તિ સમિતિન્તિ ઉય્યાનકીળામણ્ડલાદીસુ હિ મહાજનમજ્ઝં ગચ્છન્તા દન્તમેવ ગોણં વા દન્તં અસ્સાજાનીયં વા યાને યોજેત્વા નયન્તિ. રાજાતિ તથારૂપાનેવ ઠાનાનિ ગચ્છન્તો રાજાપિ દન્તમેવ અભિરુહતિ. મનુસ્સેસૂતિ મનુસ્સેસુપિ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ દન્તો નિબ્બિસેવનોવ સેટ્ઠો. યોતિવાક્યન્તિ એવરૂપં અતિક્કમ્મવચનં પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનમ્પિ તિતિક્ખતિ નપ્પતિપ્ફરતિ ન વિહઞ્ઞતિ, એવરૂપો દન્તો સેટ્ઠોતિ અત્થો.

અસ્સતરાતિ વળવાય ગદ્રભેન જાતા. આજાનીયાતિ યં અસ્સદમ્મસારથિ કારણં કારેતિ, તસ્સ ખિપ્પં જાનનસમત્થા. સિન્ધવાતિ સિન્ધવરટ્ઠે જાતા અસ્સા. મહાનાગાતિ કુઞ્જરસઙ્ખાતા મહાહત્થિનો. અત્તદન્તોતિ એતે અસ્સતરા વા સિન્ધવા વા કુઞ્જરા વા દન્તાવ, ન અદન્તા. યો પન ચતુમગ્ગસઙ્ખાતેન અત્તનો દન્તતાય અત્તદન્તો નિબ્બિસેવનો, અયં તતોપિ વરં, સબ્બેહિપિ એતેહિ ઉત્તરિતરોતિ અત્થો.

ન હિ એતેહિ યાનેહીતિ યાનિ એતાનિ હત્થિયાનાદીનિ ઉત્તમયાનાનિ, એતેહિ યાનેહિ કોચિ પુગ્ગલો સુપિનન્તેનપિ અગતપુબ્બત્તા ‘‘અગત’’ન્તિ સઙ્ખાતં નિબ્બાનદિસં તથા ન ગચ્છેય્ય. યથા પુબ્બભાગે ઇન્દ્રિયદમેન દન્તેન, અપરભાગે અરિયમગ્ગભાવનાય સુદન્તેન દન્તો નિબ્બિસેવનો સપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો તં અગતપુબ્બં દિસં ગચ્છતિ, દન્તભૂમિં પાપુણાતિ, તસ્મા અત્તદમનમેવ વરતરન્તિ અત્થો (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૨૨; મહાનિ. અટ્ઠ. ૯૦).

વિધાસુ ન વિકમ્પન્તીતિ નવવિધમાનકોટ્ઠાસેસુ ન ચલન્તિ ન વેધેન્તિ. વિપ્પમુત્તા પુનબ્ભવાતિ કમ્મકિલેસતો સમુચ્છેદવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ મુત્તા. દન્તભૂમિં અનુપ્પત્તાતિ અરહત્તફલં પાપુણિત્વા ઠિતા. તે લોકે વિજિતાવિનોતિ તે વુત્તપ્પકારા ખીણાસવા સત્તલોકે વિજિતવિજયા નામ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૭૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૯૦).

યસ્સિન્દ્રિયાનિ ભાવિતાનીતિ યસ્સ ખીણાસવસ્સ સદ્ધાદિપઞ્ચિન્દ્રિયાનિ અરહત્તફલં પાપેત્વા વડ્ઢિતાનિ. અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચાતિ ચક્ખાદિઅજ્ઝત્તાયતનાનિ ચ રૂપાદિબહિદ્ધાયતનાનિ ચ નિબ્બિસેવનાનિ કતાનિ. સબ્બલોકેતિ સકલતેધાતુકે લોકે ચ. નિબ્બિજ્ઝ ઇમં પરઞ્ચ લોકન્તિ ઇમઞ્ચ અત્તભાવં પરલોકે ચ અત્તભાવં અતિક્કમિત્વા ઠિતો ખીણાસવો. કાલં કઙ્ખતિ ભાવિતો સ દન્તોતિ સો ખીણાસવો ચક્ખાદિતો દન્તો વડ્ઢિતચિત્તો મરણકાલં પત્થેતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૫૨૨; મહાનિ. અટ્ઠ. ૯૦).

યેસં ધમ્માનં આદિતો સમુદાગમનં પઞ્ઞાયતીતિ યેસં ખન્ધાદિધમ્માનં ઉપ્પત્તિ પઞ્ઞાયતિ. અત્થઙ્ગમતો નિરોધોતિ અત્થઙ્ગમનવસેન તેસંયેવ અભાવો પઞ્ઞાયતિ. કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકોતિ કુસલાકુસલકમ્મનિસ્સિતો વિપાકો કમ્મં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તનતો વિપાકોપિ કમ્મસન્નિસ્સિતોવ નામ. નામસન્નિસ્સિતં રૂપન્તિ સબ્બરૂપં નામં ગહેત્વા પવત્તનતો નામસન્નિસ્સિતં નામ જાતં. જાતિયા અનુગતન્તિ સબ્બં કમ્માદિકં જાતિયા અનુપવિટ્ઠં. જરાય અનુસટન્તિ જરાય પત્થટં. બ્યાધિના અભિભૂતન્તિ બ્યાધિદુક્ખેન અભિમદ્દિતં. મરણેન અબ્ભાહતન્તિ મચ્ચુના અભિહટં પહટં. અતાણન્તિ પુત્તાદીહિપિ તાયનસ્સ અભાવતો અતાયનં અનારક્ખં અલબ્ભણેય્યં ખેમં વા. અલેણન્તિ અલ્લીયિતું નિસ્સયિતું અનરહં, અલ્લીનાનમ્પિ ન લેણકિચ્ચકરણં. અસરણન્તિ નિસ્સિતાનં ન ભયહારકં, ન ભયવિનાસકં. અસરણીભૂતન્તિ પુરે ઉપ્પત્તિયા અત્તનો અભાવેનેવ અસરણં, ઉપ્પત્તિસમકાલમેવ અસરણભૂતન્તિ અત્થો.

૧૯. અપુચ્છસીતિ એત્થ અ-ઇતિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો, પુચ્છસિત્વેવ અત્થો. પવક્ખામિ યથા પજાનન્તિ યથા પજાનન્તો આચિક્ખતિ, એવં આચિક્ખિસ્સામિ. ઉપધિનિદાના પભવન્તિ દુક્ખાતિ તણ્હાદિઉપધિનિદાના જાતિઆદિદુક્ખવિસેસા પભવન્તિ.

તણ્હૂપધીતિ તણ્હા એવ તણ્હૂપધિ. સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિ એવ દિટ્ઠૂપધિ. રાગાદિકિલેસા એવ કિલેસૂપધિ. પુઞ્ઞાદિકમ્માનિ એવ કમ્મૂપધિ. તિવિધદુચ્ચરિતાનિયેવ દુચ્ચરિતૂપધિ. કબળીકારાદયો આહારા એવ આહારૂપધિ. દોસપટિઘો એવ પટિઘૂપધિ. કમ્મસમુટ્ઠાના કમ્મેનેવ ગહિતા પથવાદયો ચતસ્સો ધાતુયોવ ચતસ્સો ઉપાદિન્નધાતુયો ઉપધી. ચક્ખાદિછઅજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ એવ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ ઉપધી. ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિછવિઞ્ઞાણકાયાવ છ વિઞ્ઞાણકાયા ઉપધી. સબ્બમ્પિ દુક્ખં દુક્ખમનટ્ઠેનાતિ સબ્બતેભૂમકં દુક્ખં દુસ્સહનટ્ઠેન ઉપધિ.

૨૦. એવં ઉપધિનિદાનતો પભવન્તેસુ દુક્ખેસુ – યો વે અવિદ્વાતિ ગાથા. તત્થ પજાનન્તિ સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિવસેન જાનન્તો. દુક્ખસ્સ જાતિપ્પભવાનુપસ્સીતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ જાતિકારણં ‘‘ઉપધી’’તિ અનુપસ્સન્તો. ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસે વત્તબ્બં નત્થિ.

૨૧. સોકપરિદ્દવઞ્ચાતિ સોકઞ્ચ પરિદેવઞ્ચ. તથા હિ તે વિદિતો એસ ધમ્મોતિ યથા યથા સત્તા જાનન્તિ, તથા તથા ઞાપનવસેન વિદિતો એસ તયા ધમ્મોતિ.

તત્થ તરન્તીતિ પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠોઘં તરન્તિ. ઉત્તરન્તીતિ દુતિયમગ્ગેન કામોઘં તનુકરણવસેન ઉગ્ગન્ત્વા તરન્તિ. પતરન્તીતિ તમેવ નિરવસેસપ્પહાનવસેન તતિયમગ્ગેન વિસેસેન તરન્તિ. સમતિક્કમન્તીતિ ભવોઘઅવિજ્જોઘપ્પહાનવસેન ચતુત્થમગ્ગેન સમ્મા અતિક્કમન્તિ. વીતિવત્તન્તીતિ ફલં પાપુણિત્વા તિટ્ઠન્તિ.

૨૨. કિત્તયિસ્સામિ તે ધમ્મન્તિ નિબ્બાનધમ્મં નિબ્બાનગામિનિપટિપદાધમ્મઞ્ચ તે દેસયિસ્સામિ. દિટ્ઠે ધમ્મેતિ દિટ્ઠેવ દુક્ખાદિધમ્મે, ઇમસ્મિંયેવ વા અત્તભાવે. અનીતિહન્તિ અત્તપચ્ચક્ખં. યં વિદિત્વાતિ યં ધમ્મં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના (ધ. પ. ૨૭૭; થેરગા. ૬૭૬; કથા. ૭૫૩) નયેન સમ્મસન્તો વિદિત્વા.

તત્થ આદિકલ્યાણન્તિ હિત્વાપિ અનુત્તરં વિવેકસુખં ધમ્મં તવ કિત્તયિસ્સામિ, તઞ્ચ ખો અપ્પં વા બહું વા કિત્તયન્તો આદિકલ્યાણાદિપ્પકારમેવ કિત્તયિસ્સામિ. આદિમ્હિ કલ્યાણં ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા કિત્તયિસ્સામિ. મજ્ઝેપિ. પરિયોસાનેપિ ભદ્દકં અનવજ્જમેવ કત્વા કિત્તયિસ્સામીતિ વુત્તં હોતિ. યસ્મિઞ્હિ ભગવા એકગાથમ્પિ દેસેસિ, સા સમન્તભદ્દકત્તા ધમ્મસ્સ પઠમપાદેન આદિકલ્યાણા, દુતિયતતિયપાદેહિ મજ્ઝેકલ્યાણા, પચ્છિમપાદેન પરિયોસાનકલ્યાણા. એકાનુસન્ધિકં સુત્તં નિદાનેન આદિકલ્યાણં, નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેન મજ્ઝેકલ્યાણં. નાનાનુસન્ધિકં સુત્તં પઠમાનુસન્ધિના આદિકલ્યાણં, પચ્છિમેન પરિયોસાનકલ્યાણં, સેસેહિ મજ્ઝેકલ્યાણં.

અપિ ચ સનિદાનઉપ્પત્તિત્તા આદિકલ્યાણં, વેનેય્યાનં અનુરૂપતો અત્થસ્સ અવિપરીતતાય ચ હેતુદાહરણયુત્તતો ચ મજ્ઝેકલ્યાણં, સોતૂનં સદ્ધાપટિલાભજનનેન નિગમનેન ચ પરિયોસાનકલ્યાણં.

સકલો હિ સાસનધમ્મો અત્તનો અત્થભૂતેન સીલેન આદિકલ્યાણો, સમથવિપસ્સનામગ્ગફલેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, નિબ્બાનેન પરિયોસાનકલ્યાણો. સીલસમાધીહિ વા આદિકલ્યાણો, વિપસ્સનામગ્ગેહિ મજ્ઝેકલ્યાણો, ફલનિબ્બાનેહિ પરિયોસાનકલ્યાણો. બુદ્ધસુબોધિતાય વા આદિકલ્યાણો, ધમ્મસુધમ્મતાય મજ્ઝેકલ્યાણો, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા પરિયોસાનકલ્યાણો. તં સુત્વા તથત્તાય પટિપન્નેન અધિગન્તબ્બાય અભિસમ્બોધિયા વા આદિકલ્યાણો, પચ્ચેકબોધિયા મજ્ઝેકલ્યાણો, સાવકબોધિયા પરિયોસાનકલ્યાણો.

સુય્યમાનો ચેસ નીવરણવિક્ખમ્ભનતો ભવનેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ આદિકલ્યાણો, પટિપજ્જિયમાનો સમથવિપસ્સનાસુખાવહનતો પટિપત્તિયાપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ મજ્ઝેકલ્યાણો, તથાપટિપન્નો (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧) ચ પટિપત્તિફલે નિટ્ઠિતે તાદિભાવાવહનતો પટિપત્તિફલેનપિ કલ્યાણમેવ આવહતીતિ પરિયોસાનકલ્યાણોતિ.

યં પનેસ ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો સાસનબ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ પકાસેતિ, નાનાનયેહિ દીપેતિ. તં યથાનુરૂપં અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં. બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિઅત્થપદસમાયોગતો સાત્થં. અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. અત્થગમ્ભીરતાપટિવેધગમ્ભીરતાહિ સાત્થં. ધમ્મગમ્ભીરતાદેસનાગમ્ભીરતાહિ સબ્યઞ્જનં. અત્થપટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયતો સાત્થં. ધમ્મનિરુત્તિપટિસમ્ભિદાવિસયતો સબ્યઞ્જનં. પણ્ડિતવેદનીયતો સરિક્ખકજનપ્પસાદકન્તિ સાત્થં. સદ્ધેય્યતો લોકિયજનપ્પસાદકન્તિ સબ્યઞ્જનં. ગમ્ભીરાધિપ્પાયતો સાત્થં. ઉત્તાનપદતો સબ્યઞ્જનં. ઉપનેતબ્બસ્સ અભાવતો સકલપરિપુણ્ણભાવેન કેવલપરિપુણ્ણં. અપનેતબ્બસ્સ અભાવતો નિદ્દોસભાવેન પરિસુદ્ધં.

અપિ ચ – પટિપત્તિયા અધિગમબ્યત્તિતો સાત્થં. પરિયત્તિયા આગમબ્યત્તિતો સબ્યઞ્જનં. સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધયુત્તતો કેવલપરિપુણ્ણં. નિરુપક્કિલેસતો નિત્થરણત્થાય પવત્તિતો લોકામિસનિરપેક્ખતો ચ પરિસુદ્ધં. સિક્ખત્તયપરિગ્ગહિતત્તા બ્રહ્મભૂતેહિ સેટ્ઠેહિ ચરિતબ્બતો, તેસઞ્ચ ચરિયભાવતો બ્રહ્મચરિયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧).

એવં પરિયત્તિધમ્મં દસ્સેત્વા ઇદાનિ લોકુત્તરધમ્મં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાને’’તિ આહ. સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મે દસ્સેત્વા નિબ્બત્તિતલોકુત્તરં દસ્સેતું ‘‘નિબ્બાનઞ્ચા’’તિ આહ. નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદન્તિ પુબ્બભાગસીલસમાધિવિપસ્સનાધમ્મઞ્ચ કિત્તયિસ્સામિ.

દુક્ખે દિટ્ઠેતિ દુક્ખસચ્ચે સરસલક્ખણેન દિટ્ઠે દુક્ખસચ્ચં પકાસેસ્સામિ. સમુદયાદીસુપિ એસેવ નયો.

૨૩. તઞ્ચાહં અભિનન્દામીતિ તં વુત્તપ્પકારધમ્મજોતકં તવ વચનં અહં પત્થયામિ. ધમ્મમુત્તમન્તિ તઞ્ચ ધમ્મમુત્તમં અભિનન્દામિ.

તત્થ મહતો તમોકાયસ્સ પદાલનન્તિ મહતો અવિજ્જારાસિસ્સ છેદનં. અનિચ્ચલક્ખણવસેન એસી. દુક્ખલક્ખણવસેન ગવેસી. અનત્તલક્ખણવસેન સમન્તતો પરિયેસી. મહતો વિપલ્લાસસ્સ પભેદનન્તિ મહન્તસ્સ અસુભે સુભન્તિઆદિદ્વાદસવિધસ્સ વિપલ્લાસસ્સ ભેદનં. મહતો તણ્હાસલ્લસ્સ અબ્બહનન્તિ મહન્તસ્સ અન્તોતુદનટ્ઠેન તણ્હાકણ્ટકસ્સ લુઞ્ચનં. દિટ્ઠિસઙ્ઘાટસ્સ વિનિવેઠનન્તિ દિટ્ઠિયેવ અબ્બોચ્છિન્નપ્પવત્તિતો સઙ્ઘટિતટ્ઠેન સઙ્ઘાટો, તસ્સ દિટ્ઠિસઙ્ઘાટસ્સ નિવત્તનં. માનધજસ્સ પાતનન્તિ ઉસ્સિતટ્ઠેન ઉન્નતિલક્ખણસ્સ માનદ્ધજસ્સ પાતનં. અભિસઙ્ખારસ્સ વૂપસમન્તિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારસ્સ ઉપસમનં. ઓઘસ્સ નિત્થરણન્તિ વટ્ટે ઓસીદાપનસ્સ કામોઘાદિઓઘસ્સ નિત્થરણં નિક્ખમનં. ભારસ્સ નિક્ખેપનન્તિ રૂપાદિપઞ્ચક્ખન્ધભારસ્સ ખિપનં છડ્ડનં. સંસારવટ્ટસ્સ ઉપચ્છેદન્તિ ખન્ધાદિપટિપાટિસંસારવટ્ટસ્સ હેતુનસ્સનેન ઉચ્છિજ્જનં. સન્તાપસ્સ નિબ્બાપનન્તિ કિલેસસન્તાપસ્સ નિબ્બુતિં. પરિળાહસ્સ પટિપસ્સદ્ધન્તિ કિલેસપરિળાહસ્સ વૂપસમં પટિપસ્સમ્ભનં. ધમ્મધજસ્સ ઉસ્સાપનન્તિ નવવિધલોકુત્તરધમ્મસ્સ ઉસ્સાપેત્વા ઠપનં. પરમત્થં અમતં નિબ્બાનન્તિ ઉત્તમટ્ઠેન પરમત્થં. નત્થિ એતસ્સ મરણસઙ્ખાતં મતન્તિ અમતં. કિલેસવિસપટિપક્ખત્તા અગદન્તિપિ અમતં. સંસારદુક્ખપટિપક્ખભૂતત્તા નિબ્બુતન્તિ નિબ્બાનં. નત્થેત્થ તણ્હાસઙ્ખાતં વાનન્તિપિ નિબ્બાનં.

મહેસક્ખેહિ સત્તેહીતિ મહાનુભાવેહિ સક્કાદીહિ સત્તેહિ. પરિયેસિતોતિ પરિયિટ્ઠો. કહં દેવદેવોતિ દેવાનં અતિદેવો કુહિં. કહં નરાસભોતિ ઉત્તમપુરિસો.

૨૪. ઉદ્ધં અધો તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ એત્થ ઉદ્ધન્તિ અનાગતદ્ધા વુચ્ચતિ. અધોતિ અતીતદ્ધા. તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નદ્ધા. એતેસુ નન્દિઞ્ચ નિવેસનઞ્ચ, પનુજ્જ વિઞ્ઞાણન્તિ એતેસુ ઉદ્ધાદીસુ તણ્હઞ્ચ દિટ્ઠિનિવેસનઞ્ચ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણઞ્ચ પનુદેહિ. પનુદિત્વા ચ ભવે ન તિટ્ઠેતિ એવં સન્તે દુવિધેપિ ભવે ન તિટ્ઠેય્ય. એવં તાવ પનુજ્જસદ્દસ્સ પનુદેહીતિ ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે સમ્બન્ધો. પનુદિત્વાતિ એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે ભવે ન તિટ્ઠેતિ અયમેવ સમ્બન્ધો. એતાનિ નન્દીનિવેસનવિઞ્ઞાણાનિ પનુદિત્વા દુવિધેપિ ભવે ન તિટ્ઠેય્યાતિ.

સહોકાસવસેન દેવલોકો ઉદ્ધં. અપાયલોકો અધો. મનુસ્સલોકો મજ્ઝે. તત્થ કુસલા ધમ્માતિ અપાયં મુઞ્ચિત્વા ઉપરિ પટિસન્ધિદાનતો કુસલા ધમ્મા ઉદ્ધન્તિ વુચ્ચન્તિ. અકુસલા ધમ્મા અપાયેસુ પટિસન્ધિદાનતો અધોતિ. તદુભયવિમુત્તત્તા અબ્યાકતા ધમ્મા તિરિયઞ્ચાપિ મજ્ઝેતિ વુચ્ચન્તિ. સબ્બોપરિવસેન અરૂપધાતુ ઉદ્ધં. સબ્બઅધોવસેન કામધાતુ અધો. તદુભયન્તરવસેન રૂપધાતુ મજ્ઝે. કાયચિત્તાબાધખનનવસેન સુખા વેદના ઉદ્ધં. દુક્ખમનવસેન દુક્ખા વેદના અધો. અદુક્ખમસુખા વેદના મજ્ઝે. અત્તભાવવસેન પરિચ્છેદં દસ્સેન્તો ‘‘ઉદ્ધન્તિ ઉદ્ધં પાદતલા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉદ્ધં પાદતલાતિ પાદતલતો ઉપરિ. અધો કેસમત્થકાતિ કેસમત્થકતો અધો. મજ્ઝેતિ દ્વિન્નં અન્તરં.

પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણન્તિ તેરસવિધપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસમ્પયુત્તં કમ્મવિઞ્ઞાણં. અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણન્તિ દ્વાદસવિધઅપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસમ્પયુત્તં કમ્મવિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જાભિસઙ્ખારસહગતં વિઞ્ઞાણન્તિ ચતુબ્બિધં આનેઞ્જાભિસઙ્ખારસહગતં કમ્મવિઞ્ઞાણં. નુજ્જાતિ ખિપ. પનુજ્જાતિ અતીવ ખિપ. નુદાતિ લુઞ્ચ. પનુદાતિ અતીવ લુઞ્ચ. પજહાતિ છડ્ડેહિ. વિનોદેહીતિ દૂરં કરોહિ.

કમ્મભવઞ્ચાતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારચેતનાવ. પટિસન્ધિકઞ્ચ પુનબ્ભવન્તિ પટિસન્ધિયા રૂપાદિપુનબ્ભવઞ્ચ. પજહન્તો પઠમમગ્ગેન, વિનોદેન્તો દુતિયમગ્ગેન, બ્યન્તી કરોન્તો તતિયમગ્ગેન, અનભાવં ગમેન્તો ચતુત્થમગ્ગેન. કમ્મભવે ન તિટ્ઠેય્યાતિ પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારે ન તિટ્ઠેય્ય.

૨૫. એતાનિ વિનોદેત્વા ભવે અતિટ્ઠન્તો એસો – એવં વિહારીતિ ગાથા. તત્થ ઇધેવાતિ ઇમસ્મિંયેવ સાસને, ઇમસ્મિંયેવ વા અત્તભાવે. ઇમિસ્સા ગાથાય નિદ્દેસો ઉત્તાનત્થોવ.

૨૬. સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીકન્તિ એત્થ અનૂપધીકન્તિ નિબ્બાનં, તં સન્ધાય ભગવન્તં આલપન્તો આહ – ‘‘સુકિત્તિતં ગોતમનૂપધીક’’ન્તિ.

નિદ્દેસે કિલેસા ચાતિ ઉપતાપનટ્ઠેન રાગાદયો કિલેસા ચ રાસટ્ઠેન વિપાકભૂતા પઞ્ચક્ખન્ધા ચ કુસલાદિઅભિસઙ્ખારા ચેતના ચ ‘‘ઉપધી’’તિ વુચ્ચન્તિ કથીયન્તિ. ઉપધિપ્પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનેન, ઉપધિવૂપસમં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનેન, ઉપધિપટિનિસ્સગ્ગં સમુચ્છેદપ્પહાનેન ઉપધિપટિપસ્સદ્ધં ફલેનાતિ.

૨૭. ન કેવલં દુક્ખમેવ પહાસિ – તે ચાપીતિ ગાથા. તત્થ અટ્ઠિતન્તિ સક્કચ્ચં, સદા વા. તં તં નમસ્સામીતિ તસ્મા તં નમસ્સામિ. સમેચ્ચાતિ ઉપગન્ત્વા. નાગાતિ ભગવન્તં આલપન્તો આહ.

નિદ્દેસે સમેચ્ચાતિ જાનિત્વા, એકતો હુત્વા વા. અભિસમેચ્ચાતિ પટિવિજ્ઝિત્વા. સમાગન્ત્વાતિ સમ્મુખા હુત્વા. અભિસમાગન્ત્વાતિ સમીપં ગન્ત્વા. સમ્મુખાતિ સમ્મુખે. આગું ન કરોતીતિ પાપં ન કરોતિ.

૨૮. ઇદાનિ નં ભગવા ‘‘અદ્ધા હિ ભગવા પહાસિ દુક્ખ’’ન્તિ એવં તેન બ્રાહ્મણેન વિદિતોપિ અત્તાનં અનુપનેત્વાવ પહીનદુક્ખેન પુગ્ગલેન ઓવદન્તો ‘‘યં બ્રાહ્મણ’’ન્તિ ગાથમાહ. તસ્સત્થો – યં તં અભિજાનન્તો ‘‘અયં બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણો, વેદેહિ ગતત્તા વેદગૂ, કિઞ્ચનાભાવા અકિઞ્ચનો, કામેસુ ચ ભવેસુ ચ અસત્તત્તા કામભવે અસત્તો’’તિ જઞ્ઞા જાનેય્યાસિ. અદ્ધા હિ સો ઓઘમિમં અતારિ, તિણ્ણો ચ પારં અખિલો અકઙ્ખો.

નિદ્દેસે રાગકિઞ્ચનન્તિ રાગપલિબોધં. દોસકિઞ્ચનન્તિઆદિપિ એસેવ નયો. કામોઘં તિણ્ણો અનાગામિમગ્ગેન. ભવોઘં તિણ્ણો અરહત્તમગ્ગેન. દિટ્ઠોઘં તિણ્ણો સોતાપત્તિમગ્ગેન. અવિજ્જોઘં તિણ્ણો અરહત્તમગ્ગેન. સંસારપથં તિણ્ણો કુસલાકુસલકમ્મપ્પભેદેનાતિ. ઉત્તિણ્ણો પઠમમગ્ગેન. નિત્તિણ્ણો દુતિયમગ્ગેન. અતિક્કન્તો તતિયમગ્ગેન. સમતિક્કન્તો ચતુત્થમગ્ગેન.વીતિવત્તો ફલેન.

૨૯. કિઞ્ચ ભિય્યો – વિદ્વા ચ યોતિ ગાથા. તત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને, અત્તભાવે વા. વિસજ્જાતિ વોસજ્જિત્વા.

નિદ્દેસે સજ્જન્તિ મુઞ્ચનં. વિસજ્જન્તિ વોસજ્જનં. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ. એવં ભગવા ઇદમ્પિ સુત્તં અરહત્તનિકૂટેનેવ દેસેસિ. દેસનાપરિયોસાને ચ વુત્તસદિસો એવ ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

મેત્તગૂમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.