૧૮. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસવણ્ણના

૧૦૨. પારાયનમનુગાયિસ્સન્તિ અસ્સ અયં સમ્બન્ધો – ભગવતા હિ પારાયને દેસિતે સોળસસહસ્સજટિલા અરહત્તં પાપુણિંસુ, અવસેસાનઞ્ચ ચુદ્દસકોટિસઙ્ખાનં દેવમનુસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. વુત્તઞ્હેતં પોરાણેહિ –

‘‘તતો પાસાણકે રમ્મે, પારાયનસમાગમે;

અમતં પાપયી બુદ્ધો, ચુદ્દસ પાણકોટિયો’’તિ. (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૧૩૮);

નિટ્ઠિતાય પન ધમ્મદેસનાય તતો તતો આગતા મનુસ્સા ભગવતો આનુભાવેન અત્તનો અત્તનો ગામનિગમાદીસ્વેવ પાતુરહેસું. ભગવાપિ સાવત્થિમેવ અગમાસિ પરિચારકસોળસાદીહિ અનેકેહિ ભિક્ખુસહસ્સેહિ પરિવુતો. તત્થ પિઙ્ગિયો ભગવન્તં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ગચ્છામહં, ભન્તે, બાવરિસ્સ બુદ્ધુપ્પાદં આરોચેતું, પટિસ્સુતઞ્હિ તસ્સેવ મયા’’તિ. અથ ભગવતા અનુઞ્ઞાતો ઞાણગમનેનેવ ગોધાવરીતીરં ગન્ત્વા પાદગમનેન અસ્સમાભિમુખો અગમાસિ. તમેનં બાવરી બ્રાહ્મણો મગ્ગં ઓલોકેન્તો નિસિન્નો દૂરતોવ તં ખારિજટાદિવિરહિતં ભિક્ખુવેસેનાગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ નિટ્ઠમગમાસિ. સમ્પત્તઞ્ચાપિ નં પુચ્છિ – ‘‘કિં, પિઙ્ગિય, બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ? ‘‘આમ, બ્રાહ્મણ, ઉપ્પન્નો, પાસાણકે ચેતિયે નિસિન્નો અમ્હાકં ધમ્મં દેસેસિ, તમહં તુય્હં દેસેસ્સામી’’તિ. તતો બાવરી મહતા સક્કારેન સપરિસો તં પૂજેત્વા આસનં પઞ્ઞાપેસિ. તત્થ નિસીદિત્વા પિઙ્ગિયો ‘‘પારાયનમનુગાયિસ્સ’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ અનુગાયિસ્સન્તિ ભગવતો ગીતં અનુગાયિસ્સં. યથાદ્દક્ખીતિ યથા સામં સચ્ચાભિસમ્બોધેન અસાધારણઞાણેન ચ અદ્દક્ખિ. નિક્કામોતિ પહીનકામો. ‘‘નિક્કમો’’તિપિ પાઠો, વીરિયવાતિ અત્થો. નિક્ખન્તો વા અકુસલપક્ખા. નિબ્બનોતિ કિલેસવનવિરહિતો, તણ્હાવિરહિતો એવ વા. કિસ્સ હેતુ મુસા ભણેતિ યેહિ કિલેસેહિ મુસા ભણેય્ય, એતે તસ્સ પહીનાતિ દસ્સેતિ. એતેન બ્રાહ્મણસ્સ સવને ઉસ્સાહં જનેતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૧૩૮).

અમલોતિ કિલેસમલવિરહિતો. વિમલોતિ વિગતકિલેસમલો. નિમ્મલોતિ કિલેસમલસુદ્ધો. મલાપગતોતિ કિલેસમલા દૂરીભૂતો હુત્વા ચરતિ. મલવિપ્પહીનોતિ કિલેસમલપ્પહીનો. મલવિમુત્તોતિ કિલેસેહિ વિમુત્તો. સબ્બમલવીતિવત્તોતિ વાસનાદિસબ્બકિલેસમલં અતિક્કન્તો. તે વનાતિ એતે વુત્તપ્પકારા કિલેસા.

૧૦૩. વણ્ણૂપસંહિતન્તિ ગુણૂપસંહિતં.

૧૦૪. સચ્ચવ્હયોતિ બુદ્ધો હિ સચ્ચેનેવ અવ્હાનેન નામેન યુત્તો. બ્રહ્મેતિ તં બ્રાહ્મણં આલપતિ.

તત્થ લોકોતિ લુજ્જનટ્ઠેન લોકો. એકો લોકો ભવલોકોતિ તેભૂમકવિપાકો. સો હિ ભવતીતિ ભવો, ભવો એવ લોકો ભવલોકો. ભવલોકો ચ સમ્ભવલોકો ચાતિ એત્થ એકેકો દ્વે દ્વે હોતિ. ભવલોકો હિ સમ્પત્તિભવવિપત્તિભવવસેન દુવિધો. સમ્ભવલોકોપિ સમ્પત્તિસમ્ભવવિપત્તિસમ્ભવવસેન દુવિધો. તત્થ સમ્પત્તિભવલોકોતિ સુગતિલોકો. સો હિ ઇટ્ઠફલત્તા સુન્દરો લોકોતિ સમ્પત્તિ, ભવતીતિ ભવો, સમ્પત્તિ એવ ભવો સમ્પત્તિભવો, સો એવ લોકો સમ્પત્તિભવલોકો. સમ્પત્તિસમ્ભવલોકોતિ સુગતૂપગં કમ્મં. તઞ્હિ સમ્ભવતિ એતસ્મા ફલન્તિ સમ્ભવો, સમ્પત્તિયા સમ્ભવો સમ્પત્તિસમ્ભવો, સમ્પત્તિસમ્ભવો એવ લોકો સમ્પત્તિસમ્ભવલોકોતિ.

વિપત્તિભવલોકોતિ અપાયલોકો. સો હિ અનિટ્ઠફલત્તા વિરૂપો લોકોતિ વિપત્તિ, ભવતીતિ ભવો, વિપત્તિ એવ ભવો વિપત્તિભવો, વિપત્તિભવો એવ લોકો વિપત્તિભવલોકો. વિપત્તિસમ્ભવલોકોતિ અપાયૂપગં કમ્મં. તઞ્હિ સમ્ભવતિ એતસ્મા ફલન્તિ સમ્ભવો, વિપત્તિયા સમ્ભવો વિપત્તિસમ્ભવો, વિપત્તિસમ્ભવો એવ લોકો વિપત્તિસમ્ભવલોકોતિ. તિસ્સો વેદનાતિ સુખા વેદના, દુક્ખા વેદના, અદુક્ખમસુખા વેદના લોકિયા એવ. આહારાતિ પચ્ચયા. પચ્ચયા હિ અત્તનો ફલં આહરન્તીતિ આહારા. કબળીકારાહારો ફસ્સાહારો મનોસઞ્ચેતનાહારો વિઞ્ઞાણાહારોતિ ચત્તારો. વત્થુવસેન કબળીકત્તબ્બત્તા કબળીકારો, અજ્ઝોહરિતબ્બત્તા આહારો, ઓદનકુમ્માસાદિવત્થુકાય ઓજાયેતં નામં. સા હિ ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતીતિ આહારો. ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિકો છબ્બિધો ફસ્સો તિસ્સો વેદના આહરતીતિ આહારો. મનસો સઞ્ચેતના ન સત્તસ્સાતિ મનોસઞ્ચેતના યથા ચિત્તેકગ્ગતા, મનસા વા સમ્પયુત્તા સઞ્ચેતના મનોસઞ્ચેતના યથા આજઞ્ઞરથો, તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના. સા હિ તયો ભવે આહરતીતિ આહારો. વિઞ્ઞાણન્તિ એકૂનવીસતિભેદં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ પટિસન્ધિનામરૂપં આહરતીતિ આહારો.

ઉપાદાનક્ખન્ધાતિ ઉપાદાનગોચરા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા, મજ્ઝે પદલોપો દટ્ઠબ્બો. ઉપાદાનસમ્ભૂતા વા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા યથા તિણગ્ગિ, થુસગ્ગિ. ઉપાદાનવિધેય્યા વા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા યથા રાજપુરિસો. ઉપાદાનપ્પભવા વા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા યથા પુપ્ફરુક્ખો, ફલરુક્ખો. ઉપાદાનાનિ પન કામુપાદાનં દિટ્ઠુપાદાનં સીલબ્બતુપાદાનં અત્તવાદુપાદાનન્તિ ચત્તારિ. અત્થતો પન ભુસં આદાનન્તિ ઉપાદાનં. રૂપુપાદાનક્ખન્ધો, વેદનુપાદાનક્ખન્ધો, સઞ્ઞુપાદાનક્ખન્ધો, સઙ્ખારુપાદાનક્ખન્ધો, વિઞ્ઞાણુપાદાનક્ખન્ધોતિ પઞ્ચ. છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનીતિ ચક્ખાયતનં, સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, મનાયતનં. સત્ત વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો વુત્તનયા એવ. તથા અટ્ઠ લોકધમ્મા. અપિ ચ – લાભો, અલાભો, યસો, અયસો, નિન્દા, પસંસા, સુખં, દુક્ખન્તિ ઇમે અટ્ઠ લોકપ્પવત્તિયા સતિ અનુપરિવત્તનધમ્મકત્તા લોકસ્સ ધમ્માતિ લોકધમ્મા. એતેહિ મુત્તો સત્તો નામ નત્થિ, બુદ્ધાનમ્પિ હોન્તિયેવ. યથાહ –

‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ, લોકો ચ અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતિ. કતમે અટ્ઠ? લાભો ચ અલાભો ચ…પે… સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ. ઇમે ખો, ભિક્ખવે, અટ્ઠ લોકધમ્મા લોકં અનુપરિવત્તન્તિ, લોકો ચ ઇમે અટ્ઠ લોકધમ્મે અનુપરિવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૮.૬).

તત્થ અનુપરિવત્તન્તીતિ અનુબન્ધન્તિ નપ્પજહન્તિ, લોકતો ન નિવત્તન્તીતિ અત્થો. લાભોતિ પબ્બજિતસ્સ ચીવરાદિ, ગહટ્ઠસ્સ ધનધઞ્ઞાદિલાભો. સોયેવ અલબ્ભમાનો લાભો અલાભો ન લાભો અલાભોતિ વુચ્ચતિ, નો ચ અત્તાભાવપ્પત્તિતો પરિઞ્ઞેય્યો સિયા. યસોતિ પરિવારો. સોયેવ અલબ્ભમાનો યસો અયસો. નિન્દાતિ અવણ્ણભણનં. પસંસાતિ વણ્ણભણનં. સુખન્તિ કામાવચરકાયિકચેતસિકં. દુક્ખન્તિ પુથુજ્જનસોતાપન્નસકદાગામીનં કાયિકચેતસિકં, અનાગામિઅરહન્તાનં કાયિકમેવ. સત્તાવાસાતિ સત્તાનં આવાસા, વસનટ્ઠાનાનીતિ અત્થો. તાનિ પન તથા પકાસિતા ખન્ધા એવ. સત્તસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ અસઞ્ઞસત્તેન ચ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનેન ચ સદ્ધિં નવ સત્તાવાસા. દસાયતનાનીતિ ચક્ખાયતનં, રૂપાયતનં, સોતાયતનં, સદ્દાયતનં, ઘાનાયતનં, ગન્ધાયતનં, જિવ્હાયતનં, રસાયતનં, કાયાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનન્તિ એવં દસ. દ્વાદસાયતનાનીતિ મનાયતનધમ્માયતનેહિ સદ્ધિં એવં દ્વાદસ. અટ્ઠારસ ધાતુયોતિ ચક્ખુધાતુ, રૂપધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુ…પે… મનોધાતુ, ધમ્મધાતુ, મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ એકેકસ્મિં તીણિ તીણિ કત્વા અટ્ઠારસ ધાતુયો.

સદિસનામોતિ તેસં સદિસનામો એકગુણવણ્ણનામો. સદિસવ્હયોતિ એકગુણવણ્ણનામેન અવ્હાયનો. સચ્ચસદિસવ્હયોતિ અવિતથએકગુણવણ્ણનામેન અવિપરીતેન અવ્હાયનો.

આસિતોતિ ઉપસઙ્કમિતો. ઉપાસિતોતિ ઉપગન્ત્વા સેવિતો. પયિરુપાસિતોતિ ભત્તિવસેન અતીવ સેવિતો.

૧૦૫. કુબ્બનકન્તિ પરિત્તવનં. બહુપ્ફલં કાનનમાવસેય્યાતિ અનેકફલાદિવિકતિભરિતકાનનં આગમ્મ વસેય્ય. અપ્પદસ્સેતિ બાવરિપ્પભુતિકે પરિત્તપઞ્ઞે. મહોદધિન્તિ અનોતત્તાદિં મહન્તં ઉદકરાસિં.

અપ્પદસ્સાતિ મન્દદસ્સિનો. પરિત્તદસ્સાતિ અતિમન્દદસ્સિનો. થોકદસ્સાતિ પરિત્તતોપિ અતિપરિત્તદસ્સિનો. ઓમકદસ્સાતિ હેટ્ઠિમદસ્સિનો. લામકદસ્સાતિ અપ્પધાનદસ્સિનો. છતુક્કદસ્સાતિ ન ઉત્તમદસ્સિનો. અપ્પમાણદસ્સન્તિ પમાણં અતિક્કમિત્વા અપ્પમાણં નિબ્બાનદસ્સં. અગ્ગદસ્સન્તિ ‘‘અગ્ગતો વે પસન્નાન’’ન્તિઆદિના (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) નયેન અગ્ગધમ્મદસ્સં. સેટ્ઠદસ્સન્તિ સમ્બુદ્ધો દ્વિપદસેટ્ઠોતિ સેટ્ઠદસ્સં. વિસેટ્ઠદસ્સન્તિઆદીનિ ચત્તારિ ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતાનિ. અસમન્તિ ન સમં અસમં સબ્બઞ્ઞું. અસમસમન્તિ અસમેહિ અતીતબુદ્ધેહિ સમં અસમસમં. અપ્પટિસમન્તિ અત્તનો સદિસવિરહિતં. અપ્પટિભાગન્તિ અત્તનો પટિબિમ્બવિરહિતં. અપ્પટિપુગ્ગલન્તિ પટિમલ્લપુગ્ગલવિરહિતં. દેવાતિદેવન્તિ વિસુદ્ધિદેવાનમ્પિ અતિદેવં. અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેન ઉસભં. અછમ્ભિતટ્ઠેન પુરિસસીહં. નિદ્દોસટ્ઠેન પુરિસનાગં. ઉત્તમટ્ઠેન પુરિસાજઞ્ઞં. અટ્ઠપરિસપથવિં ઉપ્પીળેત્વા સદેવકે લોકે કેનચિ પચ્ચત્થિકેન પચ્ચામિત્તેન અકમ્પિયે અચલટ્ઠાને તિટ્ઠનટ્ઠેન પુરિસનિસભં. ધમ્મદેસનાધુરવહનટ્ઠેન પુરિસધોરય્હં.

માનસકં વા સરન્તિ મનસા ચિન્તેત્વા કતં પલ્લં વા નામમેવ વા. અનોતત્તં વા દહન્તિ ચન્દિમસૂરિયા દક્ખિણેન વા ઉત્તરેન વા ગચ્છન્તા પબ્બતન્તરેન તં ઓભાસેન્તિ, ઉજું ગચ્છન્તા ન ઓભાસેન્તિ, તેનેવસ્સ ‘‘અનોતત્ત’’ન્તિ સઙ્ખા ઉદપાદિ. એવરૂપં અનોતત્તં વા દહં. અક્ખોભં અમિતોદકન્તિ ચાલેતું અસક્કુણેય્યં અપરિમિતં ઉદકજલરાસિં. એવમેવાતિ ઓપમ્મસંસન્દનં, બુદ્ધં ભગવન્તં અક્ખોભં આસભં ઠાનટ્ઠાનેન ચાલેતું અસક્કુણેય્યં. અમિતતેજન્તિ અપરિમિતઞાણતેજં. પભિન્નઞાણન્તિ દસબલઞાણાદિવસેન પભેદગતઞાણં. વિવટચક્ખુન્તિ સમન્તચક્ખું.

પઞ્ઞાપભેદકુસલન્તિ ‘‘યા પઞ્ઞા પજાનના વિચયો પવિચયો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૬; વિભ. ૫૨૫) નયેન પઞ્ઞાય પભેદજાનને છેકં. અધિગતપટિસમ્ભિદન્તિ પટિલદ્ધચતુપટિસમ્ભિદં. ચતુવેસારજ્જપ્પત્તન્તિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો ઇમે ધમ્મા અનભિસમ્બુદ્ધા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦; અ. નિ. ૪.૮) નયેન વુત્તેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ વિસારદભાવપ્પત્તં. સદ્ધાધિમુત્તન્તિ પરિસુદ્ધે ફલસમાપત્તિચિત્તે અધિમુત્તં, તત્થ પવિટ્ઠં. સેતપચ્ચત્તન્તિ વાસનાય વિપ્પહીનત્તા પરિસુદ્ધં આવેણિકઅત્તભાવં. અદ્વયભાણિન્તિ પરિચ્છિન્નવચનત્તા દ્વિવચનવિરહિતં. તાદિન્તિ તાદિસં, ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ અકમ્પનં વા. તથા પટિઞ્ઞા અસ્સાતિ તથાપટિઞ્ઞો, તં. અપરિત્તન્તિ ન ખુદ્દકં. મહન્તન્તિ તેધાતું અતિક્કમિત્વા મહન્તપ્પત્તં.

ગમ્ભીરન્તિ અઞ્ઞેસં દુપ્પવેસં. અપ્પમેય્યન્તિ અતુલટ્ઠેન અપ્પમેય્યં. દુપ્પરિયોગાહન્તિ પરિયોગાહિતું દુક્ખપ્પવેસં. પહૂતરતનન્તિ સદ્ધાદિરતનેહિ પહૂતરતનં. સાગરસમન્તિ રતનાકરતો સમુદ્દસદિસં. છળઙ્ગુપેક્ખાય સમન્નાગતન્તિ ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નેવ સુમનો હોતિ ન દુમ્મનો’’તિ (અ. નિ. ૬.૧) વુત્તનયેન છળઙ્ગુપેક્ખાય પરિપુણ્ણં. અતુલન્તિ તુલવિરહિતં, તુલયિતું અસક્કુણેય્યં. વિપુલન્તિ અતિમહન્તં. અપ્પમેય્યન્તિ પમેતું અસક્કુણેય્યં. તં તાદિસન્તિ તં ભગવન્તં તાદિગુણસમ્પન્નં. પવદતં મગ્ગવાદિનન્તિ પવદન્તાનં કથેન્તાનં ઉત્તમં કથયન્તં વદન્તં અધિગચ્છિન્તિ સમ્બન્ધો. મેરુમિવ નગાનન્તિ પબ્બતાનં અન્તરે સિનેરું વિય. ગરુળમિવ દિજાનન્તિ પક્ખિજાતાનં અન્તરે સુપણ્ણં વિય. સીહમિવ મિગાનન્તિ ચતુપ્પદાનમન્તરે સીહં વિય. ઉદધિમિવ અણ્ણવાનન્તિ વિત્થિણ્ણઅણ્ણવાનં અન્તરે સમુદ્દં વિય અધિગચ્છિં. જિનપવરન્તિ બુદ્ધુત્તમં.

૧૦૬. યેમે પુબ્બેતિ યે ઇમે પુબ્બે.

૧૦૭. તમોનુદાસીનોતિ તમોનુદો આસીનો. ભૂરિપઞ્ઞાણોતિ ઞાણદ્ધજો. ભૂરિમેધસોતિ વિપુલપઞ્ઞો.

નિદ્દેસે પભઙ્કરોતિ તેજંકરો. આલોકકરોતિ અનન્ધકારકરો. ઓભાસકરોતિ ઓભાસં જોતિં કરોતીતિ ઓભાસકરો. દીપસદિસં આલોકં કરોતીતિ દીપઙ્કરો. પદીપસદિસં આલોકં કરોતીતિ પદીપકરો. ઉજ્જોતકરોતિ પતાપકરો. પજ્જોતકરોતિ દિસાવિદિસા પતાપકરો.

ભૂરિપઞ્ઞાણોતિ પુથુલઞાણો. ઞાણપઞ્ઞાણોતિ ઞાણેન પાકટો. પઞ્ઞાધજોતિ ઉસ્સિતટ્ઠેન પઞ્ઞાવ ધજો અસ્સાતિ પઞ્ઞાધજો, ધજો રથસ્સ પઞ્ઞાણન્તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૮૪૧; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૭) વિય. વિભૂતવિહારીતિ પાકટવિહારો.

૧૦૮. સન્દિટ્ઠિકમકાલિકન્તિ સામં પસ્સિતબ્બં ફલં, ન ચ કાલન્તરે પત્તબ્બફલં. અનીતિકન્તિ કિલેસાદિઈતિવિરહિતં.

સન્દિટ્ઠિકન્તિ લોકુત્તરધમ્મો યેન અધિગતો હોતિ, તેન પરસદ્ધાય ગન્તબ્બતં હિત્વા પચ્ચવેક્ખણઞાણેન સયં દટ્ઠબ્બોતિ સન્દિટ્ઠિકો, તં સન્દિટ્ઠિકં. અત્તનો ફલંદાનં સન્ધાય નાસ્સ કાલોતિ અકાલો, અકાલોયેવ અકાલિકો. યો એત્થ અરિયમગ્ગધમ્મો, સો અત્તનો સમનન્તરમેવ ફલં દેતીતિ અત્થો, તં અકાલિકં. એહિ પસ્સ ઇમં ધમ્મન્તિ એવં પવત્તં એહિપસ્સવિધિં અરહતીતિ એહિપસ્સિકો, તં એહિપસ્સિકં. આદિત્તં ચેલં વા સીસં વા અજ્ઝુપેક્ખિત્વાપિ અત્તનો ચિત્તે ઉપનયં અરહતીતિ ઓપનેય્યિકો, તં ઓપનેય્યિકં. સબ્બેહિપિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂઆદીહિ ‘‘ભાવિતો મે મગ્ગો, અધિગતં ફલં, સચ્છિકતો નિરોધો’’તિ અત્તનિ અત્તનિ વેદિતબ્બન્તિ પચ્ચત્તં વેદિતબ્બં વિઞ્ઞૂહિ.

૧૦૯. અથ નં બાવરી આહ ‘‘કિં નુ તમ્હા’’તિ દ્વે ગાથા.

મુહુત્તમ્પીતિ થોકમ્પિ. ખણમ્પીતિ ન બહુકમ્પિ. લયમ્પીતિ મનમ્પિ. વયમ્પીતિ કોટ્ઠાસમ્પિ. અદ્ધમ્પીતિ દિવસમ્પિ.

૧૧૧-૧૧૩. તતો પિઙ્ગિયો ભગવતો સન્તિકા અવિપ્પવાસમેવ દીપેન્તો ‘‘નાહં તમ્હા’’તિઆદિમાહ. નાહં યો મે…પે… પસ્સામિ નં મનસા ચક્ખુનાવાતિ તં બુદ્ધં મંસચક્ખુના વિય મનસા પસ્સામિ. નમસ્સમાનો વિવસેમિ રત્તિન્તિ નમસ્સમાનોવ રત્તિં અતિનામેમિ.

૧૧૪. તેન તેનેવ નતોતિ યેન યેન દિસાભાગેન બુદ્ધો, તેન તેનેવાહમ્પિ નતો, તન્નિન્નો તપ્પોણોતિ દસ્સેતિ.

૧૧૫. દુબ્બલથામકસ્સાતિ અપ્પથામકસ્સ. અથ વા દુબ્બલસ્સ દુત્થામકસ્સ ચ, બલવીરિયહીનસ્સાપીતિ વુત્તં હોતિ. તેનેવ કાયો ન પલેતીતિ તેનેવ દુબ્બલત્થામકત્તેન કાયો ન ગચ્છતિ, યેન બુદ્ધો, ન તેન ગચ્છતિ. ‘‘ન પરેતી’’તિપિ પાઠો, સો એવત્થો. તત્થાતિ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે. સઙ્કપ્પયન્તાયાતિ સઙ્કપ્પગમનેન. તેન યુત્તોતિ યેન બુદ્ધો, તેન યુત્તો પયુત્તો અનુયુત્તોતિ દસ્સેતિ.

યેન બુદ્ધોતિ યેન દિસાભાગેન બુદ્ધો ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેન દિસાભાગેન ન પલેતિ. અથ વા ભુમ્મત્થે કરણવચનં. યત્થ બુદ્ધો તત્થ ન પલેતિ ન ગચ્છતિ. ન વજતીતિ પુરતો ન યાતિ. ન ગચ્છતીતિ નિવત્તતિ. નાતિક્કમતીતિ ન ઉપસઙ્કમતિ.

૧૧૬. પઙ્કે સયાનોતિ કામકદ્દમે સયમાનો. દીપા દીપં ઉપલ્લવિન્તિ સત્થારાદિતો સત્થારાદિં અધિગચ્છિં. અથદ્દસાસિં સમ્બુદ્ધન્તિ સોહં એવં દુદિટ્ઠિં ગહેત્વા અન્વાહિણ્ડન્તો અથ પાસાણકચેતિયે બુદ્ધમદ્દક્ખિં.

તત્થ સેમાનોતિ નિસજ્જમાનો. સયમાનોતિ સેય્યં કપ્પયમાનો. આવસમાનોતિ વસમાનો. પરિવસમાનોતિ નિચ્ચં વસમાનો.

પલ્લવિન્તિ ઉગ્ગમિં. ઉપલ્લવિન્તિ ઉત્તરિં, સમ્પલ્લવિન્તિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. અદ્દસન્તિ નિદ્દેસસ્સ ઉદ્દેસપદં. અદ્દસન્તિ પસ્સિં. અદ્દક્ખિન્તિ ઓલોકેસિં. અપસ્સિન્તિ એસિં. પટિવિજ્ઝિન્તિ વિનિવિજ્ઝિં.

૧૧૭. ઇમિસ્સા ગાથાય અવસાને પિઙ્ગિયસ્સ ચ બાવરિસ્સ ચ ઇન્દ્રિયપરિપાકં વિદિત્વા ભગવા સાવત્થિયં ઠિતોયેવ સુવણ્ણોભાસં મુઞ્ચિ. પિઙ્ગિયો બાવરિસ્સ બુદ્ધગુણે વણ્ણયન્તો નિસિન્નો એવ તં ઓભાસં દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ભગવન્તં અત્તનો પુરતો ઠિતં વિય દિસ્વા બાવરિબ્રાહ્મણસ્સ ‘‘બુદ્ધો આગતો’’તિ આરોચેસિ. બ્રાહ્મણો ઉટ્ઠાયાસના અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. ભગવાપિ ઓભાસં ફરિત્વા બ્રાહ્મણસ્સ અત્તાનં દસ્સેન્તો ઉભિન્નમ્પિ સપ્પાયં વિદિત્વા પિઙ્ગિયમેવ આલપમાનો ‘‘યથા અહૂ, વક્કલી’’તિ ઇમં ગાથમભાસિ.

તસ્સત્થો – યથા વક્કલિત્થેરો સદ્ધાધિમુત્તો અહોસિ, સદ્ધાધુરેનેવ અરહત્તં પાપુણિ, યથા ચ સોળસન્નં એકો ભદ્રાવુધો નામ, યથા ચ આળવિગોતમો ચ. એવમેવ ત્વમ્પિ પમુઞ્ચસ્સુ સદ્ધં, તતો સદ્ધાય અધિમુચ્ચન્તો ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના (ધ. પ. ૨૭૭; થેરગા. ૬૭૬; પટિ. મ. ૧.૩૧; કથા. ૭૫૩) નયેન વિપસ્સનં આરભિત્વા મચ્ચુધેય્યસ્સ પારં નિબ્બાનં ગમિસ્સસીતિ અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસિ, દેસનાપરિયોસાને પિઙ્ગિયો અરહત્તે, બાવરી અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ, બાવરિબ્રાહ્મણસ્સ સિસ્સા પન પઞ્ચસતા સોતાપન્ના અહેસું.

તત્થ મુઞ્ચસ્સૂતિ મોચસ્સુ. પમુઞ્ચસ્સૂતિ મોચેહિ. અધિમુઞ્ચસ્સૂતિ તત્થ અધિમોક્ખં કરસ્સુ. ઓકપ્પેહીતિ બહુમાનં ઉપ્પાદેહીતિ. સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ હુત્વા અભાવટ્ઠેન. સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખાતિ દુક્ખમટ્ઠેન. સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ અવસવત્તનટ્ઠેન.

૧૧૮. ઇદાનિ પિઙ્ગિયો અત્તનો પસાદં નિવેદેન્તો ‘‘એસ ભિય્યોતિઆદિમાહ. તત્થ પટિભાનવાતિ પટિભાનપ્પટિસમ્ભિદાય ઉપેતો.

ભિય્યો ભિય્યોતિ ઉપરૂપરિ.

૧૧૯. અધિદેવે અભિઞ્ઞાયાતિ અધિદેવકરે ધમ્મે ઞત્વા. પરોપરન્તિ હીનપણીતં, અત્તનો ચ પરસ્સ ચ અધિદેવત્તકરં સબ્બધમ્મજાતં અવેદીતિ વુત્તં હોતિ. કઙ્ખીનં પટિજાનતન્તિ કઙ્ખીનંયેવ સતં ‘‘નિક્કઙ્ખમ્હા’’તિ પટિજાનન્તાનં.

નિદ્દેસે પારાયનિકપઞ્હાનન્તિ પારાયનિકબ્રાહ્મણાનં પુચ્છાનં. અવસાનં કરોતીતિ અન્તકરો. કોટિં કરોતીતિ પરિયન્તકરો. સીમં મરિયાદં કરોતીતિ પરિચ્છેદકરો. નિગમં કરોતીતિ પરિવટુમકરો. સભિયપઞ્હાનન્તિ ન કેવલં પારાયનિકબ્રાહ્મણાનં પઞ્હાનં એવ, અથ ખો સભિયપરિબ્બાજકાદીનમ્પિ પઞ્હાનં અન્તં કરોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સભિયપઞ્હાન’’ન્તિઆદિમાહ.

૧૨૦. અસંહીરન્તિ રાગાદીહિ અસંહારિયં. અસઙ્કુપ્પન્તિ અસઙ્કુપ્પં અવિપરિણામધમ્મં. દ્વીહિપિ પદેહિ નિબ્બાનં ભણતિ. અદ્ધા ગમિસ્સામીતિ એકંસેનેવ તં અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતું ગમિસ્સામિ. ન મેત્થ કઙ્ખાતિ નત્થિ મે એત્થ નિબ્બાને કઙ્ખા. એવં મં ધારેહિ અધિમુત્તચિત્તન્તિ પિઙ્ગિયો ‘‘એવમેવ ત્વમ્પિ પમુઞ્ચસ્સુ સદ્ધ’’ન્તિ ઇમિના ભગવતો ઓવાદેન અત્તનિ સદ્ધં ઉપ્પાદેત્વા સદ્ધાધુરેનેવ ચ વિમુઞ્ચિત્વા તં સદ્ધાધિમુત્તિં પકાસેન્તો ભગવન્તં આહ – ‘‘એવં મં ધારેહિ અધિમુત્તચિત્ત’’ન્તિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો ‘‘યથા મં ત્વં અવચ, એવમેવ મં અધિમુત્તચિત્તં ધારેહી’’તિ.

ન સંહરિયતીતિ ગહેત્વા સંહરિતું ન સક્કા. નિયોગવચનન્તિ યુત્તવચનં. અવત્થાપનવચનન્તિ સન્નિટ્ઠાનવચનં. ઇમસ્મિં પારાયનવગ્ગે યં અન્તરન્તરા ન વુત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયેન ગહેતબ્બં. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

પારાયનાનુગીતિગાથાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પારાયનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.