૧. અજિતમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

પારાયનવગ્ગસ્સ પઠમે અજિતસુત્તનિદ્દેસે –

૧. ‘‘કેનસ્સુ નિવુતો લોકો, (ઇચ્ચાયસ્મા અજિતો,)

કેનસ્સુ નપ્પકાસતિ;

કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસિ, કિંસુ તસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ. –

અજિતમાણવસ્સ પુચ્છિતે પઠમપઞ્હે ચ ઉપરૂપરિપઞ્હે ચ નિદ્દેસેસુ ચ વુત્તઞ્ચ ઉત્તાનઞ્ચ વજ્જેત્વા વિસેસમેવ વક્ખામ. તત્થ નિવુતોતિ પટિચ્છાદિતો. કિસ્સાભિલેપનં બ્રૂસીતિ કિં અસ્સ લોકસ્સ અભિલેપનં વદેસિ?

આવુતોતિ આવરિતો. નિવુતોતિ પટિચ્છાદિતો. ઓવુતોતિ હેટ્ઠા પટિચ્છાદિતો. પિહિતોતિ ઉપરિભાગેન છાદિતો. પટિચ્છન્નોતિ અવિવટો. પટિકુજ્જિતોતિ અધોમુખં છાદિતો.

નપ્પકાસતીતિ નપ્પકાસો હોતિ. નપ્પભાસતીતિ ઞાણપ્પભાસં ન કરોતિ. ન તપતીતિ ઞાણતપં ન કરોતિ. ન વિરોચતીતિ ઞાણવિરોચનં ન કરોતિ. ન ઞાયતીતિ ન જાનીયતિ. ન પઞ્ઞાયતીતિ નપ્પઞ્ઞાયતે.

કેન લિત્તોતિ કેન લિમ્પિતો. સંલિત્તો ઉપલિત્તોતિ ઉપસગ્ગેન પદં વડ્ઢિતં. આચિક્ખસિ નિદ્દેસવસેન. દેસેસિ પટિનિદ્દેસવસેન. પઞ્ઞપેસિ તેન તેન પકારેન. અત્થં બોધેન્તો પટ્ઠપેસિ. તસ્સત્થસ્સ કારણં દસ્સેન્તો વિવરસિ. બ્યઞ્જનભાવં દસ્સેન્તો વિભજસિ. નિકુજ્જિતભાવં ગમ્ભીરભાવઞ્ચ હરિત્વા સોતૂનં ઞાણસ્સ પતિટ્ઠં જનયન્તો ઉત્તાનીકરોસિ. સબ્બેહિપિ ઇમેહિ આકારેહિ સોતૂનં અઞ્ઞાણન્ધકારં વિધમેન્તો પકાસેસીતિ એવં અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૨. વેવિચ્છા પમાદા નપ્પકાસતીતિ મચ્છરિયહેતુ ચ પમાદહેતુ ચ નપ્પકાસતિ. મચ્છરિયં હિસ્સ દાનાદીહિ ગુણેહિ પકાસિતું ન દેતિ, પમાદો સીલાદીહિ. જપ્પાભિલેપનન્તિ તણ્હા અસ્સ લોકસ્સ મક્કટલેપો વિય મક્કટસ્સ અભિલેપનં. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિકં દુક્ખં.

યેસં ધમ્માનન્તિ યેસં રૂપાદિધમ્માનં. આદિતો સમુદાગમનં પઞ્ઞાયતીતિ પઠમતો ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ. અત્થઙ્ગમતો નિરોધો પઞ્ઞાયતીતિ ભઙ્ગતો નિરુજ્ઝનં પઞ્ઞાયતિ. કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકોતિ કુસલાકુસલવિપાકો કમ્મં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તનતો કમ્મસન્નિસ્સિતો વિપાકોતિ વુચ્ચતિ. વિપાકસન્નિસ્સિતં કમ્મન્તિ કુસલાકુસલં કમ્મં વિપાકસ્સ ઓકાસં કત્વા ઠિતત્તા વિપાકસન્નિસ્સિતં કમ્મન્તિ વુચ્ચતિ. નામસન્નિસ્સિતં રૂપન્તિ પઞ્ચવોકારે રૂપં નામં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તનતો નામસન્નિસ્સિતં રૂપન્તિ વુચ્ચતિ. રૂપસન્નિસ્સિતં નામન્તિ પઞ્ચવોકારે નામં રૂપં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તનતો રૂપસન્નિસ્સિતં નામન્તિ વુચ્ચતિ.

૩. સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ સબ્બેસુ રૂપાદિઆયતનેસુ તણ્હાદિકા સોતા સન્દન્તિ. કિં નિવારણન્તિ તેસં કિં આવરણં કા રક્ખા. સંવરં બ્રૂહીતિ તં તેસં નિવારણસઙ્ખાતં સંવરં બ્રૂહિ. એતેન સાવસેસપ્પહાનં પુચ્છતિ. કેન સોતા પિધીયરેતિ કેન ધમ્મેન એતે સોતા પિધીયન્તિ પચ્છિજ્જન્તિ. એતેન અનવસેસપ્પહાનં પુચ્છતિ.

સવન્તીતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. આસવન્તીતિ અધોગામિનો હુત્વા સવન્તિ. સન્દન્તીતિ નિરન્તરગામિનો હુત્વા સન્દમાના પવત્તન્તિ. પવત્તન્તીતિ પુનપ્પુનં વત્તન્તિ.

૪. સતિ તેસં નિવારણન્તિ વિપસ્સનાયુત્તા કુસલાકુસલધમ્માનં ગતિયો સમન્વેસમાના સતિ તેસં સોતાનં નિવારણં. સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ તમેવાહં સતિં સોતાનં સંવરં બ્રૂમીતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ઞાયેતે પિધીયરેતિ રૂપાદીસુ પન અનિચ્ચતાદિપટિવેધસાધિકાય મગ્ગપઞ્ઞાય એતે સોતા સબ્બસો પિધીયન્તિ.

પચ્છિજ્જન્તીતિ ઉચ્છિજ્જન્તિ. સમુદયઞ્ચાતિ પચ્ચયઞ્ચ. અત્થઙ્ગમઞ્ચાતિ ઉપ્પન્નાનં અભાવગમનઞ્ચ, અનુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદં વા. અસ્સાદઞ્ચાતિ આનિસંસઞ્ચ. આદીનવઞ્ચાતિ દોસઞ્ચ. નિસ્સરણઞ્ચાતિ નિક્ખમનઞ્ચ.

૫. પઞ્ઞા ચેવાતિ પઞ્હાગાથાય યા ચાયં તયા વુત્તા પઞ્ઞા, યા ચ સતિ, યઞ્ચ તદવસેસં નામરૂપં, એતં સબ્બમ્પિ કત્થ નિરુજ્ઝતિ. એતં મે પઞ્હં પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ એવં સઙ્ખેપત્થો વેદિતબ્બો.

કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતીતિ એતં નામરૂપં કત્થ ન ભવતિ. વૂપસમ્મતીતિ નિબ્બાતિ. અત્થં ગચ્છતીતિ અભાવં ગચ્છતિ. પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ સન્નિસીદતિ.

૬. વિસ્સજ્જનગાથાય પનસ્સ યસ્મા પઞ્ઞાસતિયો નામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, તસ્મા તા વિસું ન વુત્તા. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યં મં ત્વં, અજિત, એતં પઞ્હં અપુચ્છિ – ‘‘કત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ, તદેતં યત્થ નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ અસેસં ઉપરુજ્ઝતિ, તં તે વદામિ. તસ્સ તસ્સ હિ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સહેવ અપુબ્બં અચરિમં એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ, એત્થેવ વિઞ્ઞાણનિરોધેન નિરુજ્ઝતિ એતં, વિઞ્ઞાણનિરોધા તસ્સ તસ્સ નિરોધો હોતિ, તં નાતિવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ.

સોતાપત્તિમગ્ગઞાણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેનાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસમ્પયુત્તપઞ્ઞાય કુસલાકુસલચેતનાસમ્પયુત્તચિત્તસ્સ અભબ્બુપ્પત્તિકવસેન નિરુજ્ઝનેન. તત્થ દુવિધો નિરોધો અનુપાદિન્નકનિરોધો ઉપાદિન્નકનિરોધોતિ. સોતાપત્તિમગ્ગેન હિ ચત્તારિ દિટ્ઠિસમ્પયુત્તાનિ વિચિકિચ્છાસહગતન્તિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ નિરુજ્ઝન્તિ, તાનિ રૂપં સમુટ્ઠાપેન્તિ. તં અનુપાદિન્નકરૂપક્ખન્ધો, તાનિ ચિત્તાનિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદના સઞ્ઞા સઙ્ખારા તયો અરૂપક્ખન્ધા. તત્થ સચે સોતાપન્નસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, તાનિ પઞ્ચ ચિત્તાનિ છસુ આરમ્મણેસુ પરિયુટ્ઠાનં પાપુણેય્યું. સોતાપત્તિમગ્ગો પન નેસં પરિયુટ્ઠાનુપ્પત્તિં વારયમાનો સેતુસમુગ્ઘાતં અભબ્બુપ્પત્તિકભાવં કુરુમાનો અનુપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ. સકદાગામિમગ્ગેન ચત્તારિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ દ્વે દોમનસ્સસહગતાનીતિ ઓળારિકકામરાગબ્યાપાદવસેન છ ચિત્તાનિ નિરુજ્ઝન્તિ. અનાગામિમગ્ગેન અણુસહગતકામરાગબ્યાપાદવસેન તાનિ એવ છ ચિત્તાનિ નિરુજ્ઝન્તિ. અરહત્તમગ્ગેન ચત્તારિ દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તાનિ ઉદ્ધચ્ચસહગતઞ્ચાતિ પઞ્ચ અકુસલચિત્તાનિ નિરુજ્ઝન્તિ. તત્થ સચે તેસં અરિયાનં તે મગ્ગા અભાવિતા અસ્સુ, તાનિ ચિત્તાનિ છસુ આરમ્મણેસુ પરિયુટ્ઠાનં પાપુણેય્યું. તે પન તેસં મગ્ગા પરિયુટ્ઠાનુપ્પત્તિં વારયમાના સેતુસમુગ્ઘાતં અભબ્બુપ્પત્તિકભાવં કુરુમાના અનુપાદિન્નકં નિરોધેન્તિ નામ. એવં અનુપાદિન્નકનિરોધો વેદિતબ્બો.

સચે પન સોતાપન્નસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, ઠપેત્વા સત્ત ભવે અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે ઉપાદિન્નકક્ખન્ધપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. તીણિ સંયોજનાનિ દિટ્ઠાનુસયો વિચિકિચ્છાનુસયોતિ ઇમે પન પઞ્ચ કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો સોતાપન્નસ્સ સત્ત ભવે ઠપેત્વા અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ. એવં સોતાપત્તિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ.

સચે સકદાગામિસ્સ સકદાગામિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, ઠપેત્વા દ્વે ભવે પઞ્ચસુ ભવેસુ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. ઓળારિકાનિ કામરાગપટિઘસંયોજનાનિ ઓળારિકો કામરાગાનુસયો પટિઘાનુસયોતિ ઇમે પન ચત્તારો કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો સકદાગામિસ્સ દ્વે ભવે ઠપેત્વા પઞ્ચસુ ભવેસુ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ. એવં સકદાગામિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ.

સચે અનાગામિસ્સ અનાગામિમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, ઠપેત્વા એકં ભવં દુતિયભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. અણુસહગતાનિ કામરાગપટિઘસઞ્ઞોજનાનિ અણુસહગતો કામરાગાનુસયો પટિઘાનુસયોતિ ઇમે પન ચત્તારો કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો અનાગામિસ્સ એકં ભવં ઠપેત્વા દુતિયભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ. એવં અનાગામિમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ.

સચે અરહતો અરહત્તમગ્ગો અભાવિતો અભવિસ્સા, રૂપારૂપભવેસુ ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તેય્ય. કસ્મા? તસ્સ પવત્તિયા હેતૂનં અત્થિતાય. રૂપરાગો અરૂપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જા માનાનુસયો ભવરાગાનુસયો અવિજ્જાનુસયોતિ ઇમે પન અટ્ઠ કિલેસે સો મગ્ગો ઉપ્પજ્જમાનોવ સમુગ્ઘાતેતિ. ઇદાનિ કુતો ખીણાસવસ્સ પુનબ્ભવે ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં પવત્તિસ્સતિ? એવં અરહત્તમગ્ગો ઉપાદિન્નકપ્પવત્તં અપ્પવત્તં કુરુમાનો ઉપાદિન્નકં નિરોધેતિ નામ.

સોતાપત્તિમગ્ગો ચેત્થ અપાયભવં નિરોધેતિ. સકદાગામિમગ્ગો સુગતિકામભવેકદેસં. અનાગામિમગ્ગો કામભવં. અરહત્તમગ્ગો રૂપારૂપભવં, સબ્બભવેપિ નિરોધેતિ એવાતિ વદન્તિ. એવં ઉપાદિન્નકનિરોધો વેદિતબ્બો.

તત્થ ‘‘અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેના’’તિ એતેન અનુપાદિન્નકનિરોધં દસ્સેતિ. ‘‘યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તી’’તિ ઇમિના પન ઉપાદિન્નકનિરોધં દસ્સેતિ.

તત્થ સત્ત ભવે ઠપેત્વાતિ કામભવતો કામભવં સંસરન્તસ્સ સત્ત ભવે વજ્જેત્વા. અનમતગ્ગે સંસારેતિ –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, ‘સંસારો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૯; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૧.૧૧૭; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૪, ૫૮; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૯) –

એવં વણ્ણિતે સંસારવટ્ટે. યે ઉપ્પજ્જેય્યું નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ નમનલક્ખણં ચતુક્ખન્ધસઙ્ખાતં નામઞ્ચ રુપ્પનલક્ખણં ભૂતોપાદાયસઙ્ખાતં રૂપઞ્ચ એતે ધમ્મા ઉપ્પજ્જેય્યું. એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તીતિ એતસ્મિં સોતાપત્તિમગ્ગે એતે નામરૂપધમ્મા અભબ્બુપ્પત્તિકવસેન નિરોધં ગચ્છન્તિ. સકદાગામિમગ્ગઞાણેનાતિ એત્થ પટિસન્ધિવસેન સકિંયેવ ઇમં લોકં આગચ્છતીતિ સકદાગામી, તસ્સ મગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો. તેન મગ્ગેન સમ્પયુત્તઞાણેન. દ્વે ભવે ઠપેત્વાતિ કામધાતુયાયેવ પટિસન્ધિવસેન દ્વે ભવે વજ્જેત્વા. પઞ્ચસુ ભવેસૂતિ તદવસિટ્ઠેસુ પઞ્ચસુ ભવેસુ. એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તીતિ એત્થ સકદાગામિમગ્ગે એતે ધમ્મા વુત્તનયેન નિરુજ્ઝન્તિ. એકં ભવં ઠપેત્વાતિ ઉક્કટ્ઠવસેન રૂપધાતુયા વા અરૂપધાતુયા વા એકં ભવં વજ્જેત્વા. રૂપધાતુયા વા અરૂપધાતુયા વાતિ દુતિયકભવે રૂપધાતુયા ચેવ અરૂપધાતુયા ચ. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ એત્થ રૂપભવે નામરૂપં, અરૂપભવે નામમેવ. એત્થેતે નિરુજ્ઝન્તીતિ એત્થ અનાગામિમગ્ગે એતે નામરૂપધમ્મા વુત્તનયેન નિરુજ્ઝન્તિ.

અરહતોતિ કિલેસેહિ આરકત્તા ‘‘અરહા’’તિ લદ્ધનામસ્સ ખીણાસવસ્સ. અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયાતિ દુવિધા હિ નિબ્બાનધાતુ સઉપાદિસેસા ચ અનુપાદિસેસા ચ. તત્થ ઉપાદીયતિ ‘‘અહં મમા’’તિ ભુસં ગણ્હીયતીતિ ઉપાદિ, ખન્ધપઞ્ચકસ્સેતં અધિવચનં. ઉપાદિયેવ સેસો અવસિટ્ઠો ઉપાદિસેસો, સહ ઉપાદિસેસેન વત્તતીતિ સઉપાદિસેસા. નત્થેત્થ ઉપાદિસેસોતિ અનુપાદિસેસા. તાય અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા. પરિનિબ્બાયન્તસ્સાતિ નિરિન્ધનસ્સ વિય જાતવેદસ્સ નિબ્બાયન્તસ્સ અપ્પવત્તં પવિસન્તસ્સ. ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેનાતિ એત્થ અસ્સાસપસ્સાસાનં નિરોધવસેન. તયો ચરિમા ભવચરિમો ઝાનચરિમો ચુતિચરિમોતિ. ભવેસુ હિ કામભવે અસ્સાસપસ્સાસા પવત્તન્તિ, રૂપારૂપભવેસુ નપ્પવત્તન્તિ. તસ્મા સો ભવચરિમો. ઝાનેસુ પુરિમઝાનત્તયેવ પવત્તન્તિ, ચતુત્થે નપ્પવત્તન્તિ. તસ્મા સો ઝાનચરિમો. યે પન ચુતિચિત્તસ્સ પુરતો સોળસમેન ચિત્તેન સહુપ્પન્ના, તે ચુતિચિત્તેન સહ નિરુજ્ઝન્તિ. સો ચુતિચરિમો નામ. અયં ઇધ ચરિમોતિ અધિપ્પેતો. યે હિ કેચિ બુદ્ધા વા પચ્ચેકબુદ્ધા વા અરિયસાવકા વા અન્તમસો કુન્થકિપિલ્લિકં ઉપાદાય સબ્બે ભવઙ્ગચિત્તેનેવ અબ્યાકતેન દુક્ખસચ્ચેન કાલં કરોન્તિ. તસ્મા ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેનાતિ ચુતિચિત્તસ્સ નિરોધેનાતિ અત્થો.

પઞ્ઞા ચ સતિ ચ નામઞ્ચાતિ એતેહિ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં ગહણં પચ્ચેતબ્બં. રૂપઞ્ચાતિ એતેન ચતુન્નં મહાભૂતાનં ચતુવીસતિઉપાદારૂપાનઞ્ચ ગહણં પચ્ચેતબ્બં. ઇદાનિ તસ્સ નિરુજ્ઝનૂપાયં દસ્સેન્તો ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન, એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ આહ. તત્થ વિઞ્ઞાણન્તિ ચરિમવિઞ્ઞાણમ્પિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણમ્પિ. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ પહીનનિરોધેન એત્થેતં ઉપરુજ્ઝતિ નિરુજ્ઝતિ દીપસિખા વિય અપણ્ણત્તિકભાવં યાતિ, ચરિમવિઞ્ઞાણસ્સ અનુપ્પાદપચ્ચયત્તા અનુપ્પાદનિરોધેન અનુપ્પાદવસેનેવ ઉપરુજ્ઝતીતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૯૯).

૭. એત્તાવતા ચ ‘‘દુક્ખમસ્સ મહબ્ભય’’ન્તિ ઇમિના પકાસિતં દુક્ખસચ્ચં, ‘‘યાનિ સોતાની’’તિ ઇમિના સમુદયસચ્ચં, ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ ઇમિના મગ્ગસચ્ચં, ‘‘અસેસં ઉપરુજ્ઝતી’’તિ ઇમિના નિરોધસચ્ચન્તિ એવં ચત્તારિ સચ્ચાનિ સુત્વાપિ અરિયભૂમિં અનધિગતો પુન સેક્ખાસેક્ખપટિપદં પુચ્છન્તો ‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે’’તિ ગાથમાહ. તત્થ સઙ્ખાતધમ્માતિ અનિચ્ચાદિવસેન પરિવીમંસિતધમ્મા, અરહન્તાનમેતં અધિવચનં. સેક્ખાતિ સીલાદીનિ સિક્ખમાના અવસેસા અરિયપુગ્ગલા. પુથૂતિ બહૂ સત્તજના. તેસં મે નિપકો ઇરિયં પુટ્ઠો પબ્રૂહીતિ તેસં મે સેક્ખાસેક્ખાનં નિપકો પણ્ડિતો ત્વં પુટ્ઠો પટિપત્તિં બ્રૂહીતિ.

તેસં ખન્ધા સઙ્ખાતાતિ તેસં પઞ્ચક્ખન્ધા અપ્પટિસન્ધિકં કત્વા દેસિતા, સઙ્ખેપં કત્વા ઠપિતા વા. ધાતુઆદીસુપિ એસેવ નયો. ઇરિયન્તિ પયોગં. ચરિયન્તિ કિરિયં. વુત્તિન્તિ પવત્તિં. આચરન્તિ ચરણં. ગોચરન્તિ પચ્ચયં. વિહારન્તિ ઇરિયાપથપવત્તનં. પટિપદન્તિ વિપસ્સનં.

૮. અથસ્સ ભગવા યસ્મા સેક્ખેન કામચ્છન્દનીવરણં આદિં કત્વા સબ્બકિલેસા પહાતબ્બા એવ, તસ્મા ‘‘કામેસૂતિ ઉપડ્ઢગાથાય સેક્ખપટિપદં દસ્સેતિ. તસ્સત્થો – વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન નાભિગિજ્ઝેય્ય, કાયદુચ્ચરિતાદયો ચ મનસો આવિલભાવકરે ધમ્મે પજહન્તો મનસાનાવિલો સિયાતિ. યસ્મા પન અસેક્ખો અનિચ્ચાદિવસેન સબ્બસઙ્ખારાદીનં પરિતુલિતત્તા કુસલો સબ્બધમ્મેસુ કાયાનુપસ્સનાસતિઆદીહિ ચ સતો સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનં ભિન્નત્તા ભિક્ખુભાવં પત્તો હુત્વા સબ્બઇરિયાપથેસુ પરિબ્બજતિ, તસ્મા ‘‘કુસલો’’તિ ઉપડ્ઢગાથાય અસેક્ખપટિપદં દસ્સેતિ.

નાભિગિજ્ઝેય્યાતિ ગેધં નાપજ્જેય્ય. ન પલિગિજ્ઝેય્યાતિ લોભં નાપજ્જેય્ય. ન પલિબુન્ધેય્યાતિ લોભવસેન ન અલ્લીયેય્ય.

આવિલકરે કિલેસે જહેય્યાતિ ચિત્તાલુળકરે ઉપતાપસઙ્ખાતે કિલેસે જહેય્ય.

સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ નિબ્બાનં અન્તોકરિત્વા વુત્તં. યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મન્તિ યં કિઞ્ચિ સપ્પચ્ચયસભાવં.

સહ ગાથાપરિયોસાનાતિ ગાથાવસાનેનેવ સદ્ધિં. યેતે બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં એકચ્છન્દાતિ યે એતે અજિતમાણવેન કલ્યાણછન્દેન એકજ્ઝાસયા. એકપ્પયોગાતિ કાયવચીમનોપયોગેહિ એકપ્પયોગા. એકાધિપ્પાયાતિ એકો અધિપ્પાયો રુચિ એતેસન્તિ એકાધિપ્પાયા, એકરુચિકાતિ અત્થો. એકવાસનવાસિતાતિ અતીતબુદ્ધસાસને તેન સદ્ધિં ભાવિતભાવના. અનેકપાણસહસ્સાનન્તિ અનેકેસં દેવમનુસ્સસઙ્ખાતાનં પાણસહસ્સાનં. વિરજં વીતમલન્તિ રાગાદિરજવિરહિતં રાગાદિમલવિરહિતઞ્ચ.

ધમ્મચક્ખુન્તિ ઇધ સોતાપત્તિમગ્ગો અધિપ્પેતો. અઞ્ઞત્થ હેટ્ઠામગ્ગત્તયં. તસ્સ ઉપ્પત્તિકારણદસ્સનત્થં ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ આહ. તઞ્હિ નિરોધં આરમ્મણં કત્વા કિચ્ચવસેન એવં સબ્બસઙ્ખતં પટિવિજ્ઝન્તં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચીતિ તસ્સ ચ અજિતબ્રાહ્મણસ્સ અન્તેવાસિકસહસ્સાનઞ્ચ તણ્હાદીહિ અગ્ગહેત્વા કામાસવાદીહિ મગ્ગક્ખણે ચિત્તં વિમુચ્ચમાનં ફલક્ખણે વિમુચ્ચિ. સહ અરહત્તપ્પત્તાતિ અરહત્તપ્પત્તિયા ચ સહેવ આયસ્મતો અજિતસ્સ ચ અન્તેવાસિકસહસ્સસ્સ ચ અજિનજટાવાકચીરતિદણ્ડકમણ્ડલુઆદયો અન્તરધાયિંસુ. સબ્બેવ ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા દ્વઙ્ગુલકેસા એહિભિક્ખૂ હુત્વા ભગવન્તં નમસ્સમાના પઞ્જલિકા નિસીદિંસુ. પાળિયં પન અજિતત્થેરોવ પઞ્ઞાયતિ. તત્થ અન્વત્થપટિપત્તિયાતિ સયં પચ્ચાસીસિતલદ્ધપટિપત્તિયા, નિબ્બાનલદ્ધભાવેનાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવ. એવં ભગવા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ.

સદ્ધમ્મપ્પજ્જોતિકાય ચૂળનિદ્દેસ-અટ્ઠકથાય

અજિતમાણવસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.