૧૬. સારિપુત્તસુત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૦. સોળસમે ન મે દિટ્ઠોતિ સારિપુત્તસુત્તનિદ્દેસો. તત્થ ઇતો પુબ્બેતિ ઇતો સઙ્કસ્સનગરે ઓતરણતો પુબ્બે. વગ્ગુવદોતિ સુન્દરવદો. તુસિતા ગણિમાગતોતિ તુસિતકાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં આગતત્તા તુસિતા આગતો. ગણાચરિયત્તા ગણી. સન્તુટ્ઠટ્ઠેન વા તુસિતસઙ્ખાતા દેવલોકા ગણિં આગતો, તુસિતાનં વા અરહન્તાનં ગણિં આગતોતિ.

ઇમિના ચક્ખુનાતિ ઇમિના અત્તભાવપરિયાપન્નેન પકતિમંસચક્ખુના. ઇમિના અત્તભાવેનાતિ ઇમિના પચ્છિમેન અત્તભાવેન. તાવતિંસભવનેતિ તાવતિંસદેવલોકે. પારિચ્છત્તકમૂલેતિ કોવિળારરુક્ખસ્સ હેટ્ઠા. પણ્ડુકમ્બલસિલાયન્તિ રત્તકમ્બલસદિસપાસાણપિટ્ઠે. વસ્સં વુટ્ઠોતિ વુટ્ઠવસ્સો. દેવગણપરિવુતોતિ દેવસઙ્ઘેન પરિવારિતો. ઓતિણ્ણોતિ અવતિણ્ણો. ઇમં દસ્સનં પુબ્બેતિ અઞ્ઞત્ર ઇમમ્હા દસ્સના પુબ્બે. ન દિટ્ઠોતિ અઞ્ઞદા ન દિટ્ઠપુબ્બો.

ખત્તિયસ્સ વાતિ ખત્તિયસ્સ વદન્તસ્સ ન સુતો. બ્રાહ્મણાદીસુપિ એસેવ નયો.

મધુરવદોતિઆદીસુ બ્યઞ્જનસમ્પન્નં મધુરં વદતીતિ મધુરવદો. પેમજનકં પેમારહં વદતીતિ પેમનીયવદો. હદયઙ્ગમચિત્તે ઠપનયોગ્યં વદતીતિ હદયઙ્ગમવદો. કરવીકસકુણસદ્દો વિય મધુરઘોસો અસ્સાતિ કરવીકરુતમઞ્જુઘોસો. વિસ્સટ્ઠો ચાતિ અપલિબુદ્ધો તત્થ તત્થ અપક્ખલનો. વિઞ્ઞેય્યો ચાતિ સુવિજાનેય્યો ચ. મઞ્જુ ચાતિ મધુરો ચ. સવનીયો ચાતિ કણ્ણસુખો ચ. બિન્દુ ચાતિ ઘનો ચ. અવિસારી ચાતિ ન પત્થટો ચ. ગમ્ભીરો ચાતિ ન ઉત્તાનો ચ. નિન્નાદિ ચાતિ ઘોસવન્તો ચ. અસ્સાતિ અસ્સ સત્થુનો. બહિદ્ધા પરિસાયાતિ પરિસતો બહિ. ન નિચ્છરતીતિ ન નિક્ખમતિ. કિંકારણા? એવરૂપો મધુરસદ્દો નિક્કારણા મા વિનસ્સતૂતિ. બ્રહ્મસ્સરોતિ અઞ્ઞે છિન્નસ્સરાપિ ભિન્નસ્સરાપિ કાકસ્સરાપિ હોન્તિ, અયં પન મહાબ્રહ્મુનો સરસદિસેન સરેન સમન્નાગતો. મહાબ્રહ્મુનો હિ પિત્તસેમ્હેહિ અપલિબુદ્ધત્તા સરો વિસુદ્ધો હોતિ, ભગવતાપિ કતકમ્મં વત્થું સોધેતિ, વત્થુનો સુદ્ધત્તા નાભિતો પટ્ઠાય સમુટ્ઠહન્તો સરો વિસુદ્ધો અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતાવ સમુટ્ઠાતિ. કરવીકો વિય ભણતીતિ કરવીકભાણી, મત્તકરવીકરુતમઞ્જુઘોસોતિ અત્થો.

તારેતીતિ અખેમન્તટ્ઠાનં અતિક્કામેતિ. ઉત્તારેતીતિ ખેમન્તભૂમિં ઉપનેન્તો તારેતિ. નિત્તારેતીતિ અખેમન્તટ્ઠાનતો નિક્ખામેન્તો તારેતિ. પતારેતીતિ પરિગ્ગહેત્વા તારેતિ, હત્થેન પરિગ્ગહેત્વા વિય તારેતીતિ અત્થો. સબ્બમ્પેતં તારણુત્તારણાદિખેમન્તટ્ઠાને ઠપનમેવાતિ આહ – ‘‘ખેમન્તભૂમિં સમ્પાપેતી’’તિ. સત્તેતિ વેનેય્યસત્તે. મહાગહનતાય મહાનત્થતાય દુન્નિત્તરિયતાય ચ જાતિયેવ કન્તારો જાતિકન્તારો, તં જાતિકન્તારં.

ગણસ્સ સુસ્સૂસતીતિ ગણો અસ્સ વચનં સુસ્સૂસતિ સુણાતિ ઉપલક્ખેતિ. સોતં ઓદહતીતિ સોતુકામતાય સોતં અવદહતિ પતિટ્ઠાપેતિ. અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેતીતિ ઞાતુકામં ચિત્તં પણિદહતિ. ગણં અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વાતિ જનસમૂહં અકોસલ્લસમ્ભૂતા અકુસલા ઉટ્ઠાપેત્વા. કુસલે પતિટ્ઠાપેતીતિ કોસલ્લસમ્ભૂતે કુસલે ઠપેતિ. સઙ્ઘીતિ રાસિવસેન સઙ્ઘો અસ્સ અત્થીતિ સઙ્ઘી. પરિસવસેન ગણો અસ્સ અત્થીતિ ગણી. ગણસ્સ આચરિયોતિ ગણાચરિયો.

૧૯૧. દુતિયગાથાય સદેવકસ્સ લોકસ્સ, યથા દિસ્સતીતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ વિય મનુસ્સાનમ્પિ દિસ્સતિ. યથા વા દિસ્સતીતિ તચ્છતો અવિપરીતતો દિસ્સતિ. ચક્ખુમાતિ ઉત્તમચક્ખુમા. એકોતિ પબ્બજ્જાસઙ્ખાતાદીહિ એકો. રતિન્તિ નેક્ખમ્મરતિઆદિં.

પતિરૂપકોતિ સુવણ્ણપતિરૂપકો કુણ્ડલો. મત્તિકાકુણ્ડલોવાતિ મત્તિકાય કતકુણ્ડલો વિય. લોહડ્ઢમાસોવ સુવણ્ણછન્નોતિ સુવણ્ણેન પટિચ્છન્નો લોહમાસકો વિય. પરિવારછન્નાતિ પરિવારેન છાદિતા. અન્તો અસુદ્ધાતિ અબ્ભન્તરતો રાગાદીહિ અપરિસુદ્ધા. બહિ સોભમાનાતિ ચીવરાદીહિ બાહિરતો સુન્દરા.

અકપ્પિતઇરિયાપથા ચાતિ અસજ્જિતઇરિયાપથા. પણિધિસમ્પન્નાતિ પરિપુણ્ણપત્થના.

વિસુદ્ધસદ્દોતિ પરિસુદ્ધકિત્તિસદ્દો, યથાભૂતથુતિઘોસોતિ અત્થો. ગતકિત્તિસદ્દસિલોકોતિ કિત્તિસદ્દઞ્ચ સિલોકઞ્ચ ગહેત્વા ચરણસીલો. કત્થ વિસુદ્ધસદ્દોતિ ચે? ‘‘નાગભવને ચ સુપણ્ણભવને ચા’’તિઆદિના નયેન વિત્થારેત્વા વુત્તટ્ઠાને. તતો ચ ભિય્યોતિ તતો વુત્તપ્પકારતો ચ વેનેય્યવસેન અતિરેકતરોપિ દિસ્સતિ.

સબ્બં રાગતમન્તિ સકલં રાગન્ધકારં. દોસતમાદીસુપિ એસેવ નયો. અન્ધકરણન્તિ પઞ્ઞાલોકનિવારણકરણં. અચક્ખુકરણન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુનો અકરણં. અઞ્ઞાણકરણન્તિ ઞાણેન અજાનનકરણં. પઞ્ઞાનિરોધિકન્તિ પઞ્ઞાનયનનાસકં. વિઘાતપક્ખિકન્તિ પીળાકોટ્ઠાસિકં. અનિબ્બાનસંવત્તનિકન્તિ અપચ્ચયઅમતનિબ્બાનત્થાય ન સંવત્તનિકં.

સબ્બં તં તેન બોધિઞાણેન બુજ્ઝીતિ તં સકલં તેન ચતુમગ્ગઞાણવસેન બુજ્ઝિ. પઠમમગ્ગવસેન જાનિ અનુબુજ્ઝિ. દુતિયમગ્ગવસેન પુન અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ. તતિયમગ્ગવસેન પટિવેધં પાપુણિ સમ્બુજ્ઝિ. ચતુત્થમગ્ગવસેન નિસ્સેસપટિવેધેન સમ્માબુજ્ઝિ. અધિગચ્છિ ફસ્સેસિ સચ્છાકાસીતિ એતં તયં ફલવસેન યોજેતબ્બં. પઠમદુતિયવસેન પટિલભિ. તતિયવસેન ઞાણફસ્સેન ફુસિ. ચતુત્થવસેન પચ્ચક્ખં અકાસિ. અથ વા એકેકફલસ્સ તયોપિ લબ્ભન્તિ એવ.

નેક્ખમ્મરતિન્તિ પબ્બજ્જાદીનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નરતિં. વિવેકરતિન્તિ કાયવિવેકાદિમ્હિ ઉપ્પન્નરતિં. ઉપસમરતિન્તિ કિલેસવૂપસમે રતિં. સમ્બોધિરતિન્તિ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્નરતિં.

૧૯૨. તતિયગાથાય બહૂનમિધ બદ્ધાનન્તિ ઇધ બહૂનં ખત્તિયાદીનં સિસ્સાનં. સિસ્સા હિ આચરિયપટિબદ્ધવુત્તિત્તા ‘‘બદ્ધા’’તિ વુચ્ચન્તિ. અત્થિ પઞ્હેન આગમન્તિ અત્થિકો પઞ્હેન આગતોમ્હિ, અત્થિકાનં વા પઞ્હેન આગમનં, પઞ્હેન અત્થિ આગમનં વાતિ.

બુદ્ધોતિ પદસ્સ અભાવેપિ તં બુદ્ધન્તિ પદે યો સો બુદ્ધો, તં નિદ્દિસિતુકામેન ‘‘બુદ્ધો’’તિ વુત્તં. સયમ્ભૂતિ ઉપદેસં વિના સયમેવ ભૂતો. અનાચરિયકોતિ સયમ્ભૂપદસ્સ અત્થવિવરણં. યો હિ આચરિયં વિના સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, સો સયમ્ભૂ નામ હોતીતિ. પુબ્બે અનનુસ્સુતેસૂતિઆદિ અનાચરિયકભાવસ્સ અત્થપ્પકાસનં. અનનુસ્સુતેસૂતિ આચરિયતો અનનુસ્સુતેસુ. સામન્તિ સયમેવ. અભિસમ્બુજ્ઝીતિ ભુસં સમ્મા પટિવિજ્ઝિ. તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણીતિ તેસુ ચ સચ્ચેસુ સબ્બઞ્ઞુભાવં પાપુણિ. યથા સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તા સબ્બઞ્ઞુનો હોન્તિ, તથા સચ્ચાનં પટિવિદ્ધત્તા એવં વુત્તં. ‘‘સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો’’તિપિ પાઠો. બલેસુ ચ વસીભાવન્તિ દસસુ ચ તથાગતબલેસુ ઇસ્સરભાવં પાપુણિ. યો સો એવં ભૂતો, સો બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતઞાણનિમિત્તાનુત્તરવિમોક્ખાધિગમપરિભાવિતખન્ધસન્તાનં ઉપાદાય પણ્ણત્તિકો, સબ્બઞ્ઞુતપદટ્ઠાનં વા સચ્ચાભિસમ્બોધિમુપાદાય પણ્ણત્તિકો સત્તવિસેસો બુદ્ધો. એત્તાવતા અત્થતો બુદ્ધવિભાવના કતા હોતિ.

ઇદાનિ બ્યઞ્જનતો વિભાવેન્તો ‘‘બુદ્ધોતિ કેનટ્ઠેન બુદ્ધો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથા લોકે અવગન્તા ‘‘અવગતો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં બુજ્ઝિતા સચ્ચાનીતિ બુદ્ધો. યથા પણ્ણસોસા વાતા ‘‘પણ્ણસુસા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં બોધેતા પજાયાતિ બુદ્ધો. સબ્બઞ્ઞુતાય બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્મબુજ્ઝનસમત્થાય બુદ્ધિયા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બદસ્સાવિતાય બુદ્ધોતિ સબ્બધમ્માનં ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. અનઞ્ઞનેય્યતાય બુદ્ધોતિ અઞ્ઞેન અબોધનીયતો સયમેવ બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. વિસવિતાય બુદ્ધોતિ નાનાગુણવિકસનતો પદુમમિવ વિકસનટ્ઠેન બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. ખીણાસવસઙ્ખાતેન બુદ્ધોતિઆદીહિ છહિ પરિયાયેહિ ચિત્તસઙ્કોચકરધમ્મપ્પહાનેન નિદ્દાય વિબુદ્ધો પુરિસો વિય સબ્બકિલેસનિદ્દાય વિબુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. સઙ્ખા સઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એકત્તા સઙ્ખાતેનાતિ વચનસ્સ કોટ્ઠાસેનાતિ અત્થો. તણ્હાલેપદિટ્ઠિલેપાભાવેન નિરુપલેપસઙ્ખાતેન સવાસનાનં સબ્બકિલેસાનં પહીનત્તા એકન્તવચનેન વિસેસેત્વા વુત્તં. એકન્તનિક્કિલેસોતિ રાગદોસમોહાવસેસેહિ સબ્બકિલેસેહિ નિક્કિલેસો.

એકાયનમગ્ગં ગતોતિ બુદ્ધોતિ ગમનત્થાનં ધાતૂનં બુજ્ઝનત્થત્તા બુજ્ઝનત્થાપિ ધાતુયો ગમનત્થા હોન્તેવ, તસ્મા એકાયનમગ્ગં ગતત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. એકાયનમગ્ગો ચેત્થ –

‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો, અઞ્જસં વટુમાયનં;

નાવા ઉત્તરસેતૂ ચ, કુલ્લો ચ ભિસિ સઙ્કમો’’તિ. (ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથાનિદ્દેસ ૧૦૧) –

મગ્ગસ્સ બહૂસુ નામેસુ અયનનામેન વુત્તમગ્ગનામેન વુત્તો. તસ્મા એકમગ્ગભૂતો મગ્ગો, ન દ્વેધાપથભૂતોતિ અત્થો. અથ વા એકેન અયિતબ્બો મગ્ગોતિ એકાયનમગ્ગો. એકેનાતિ ગણસઙ્ગણિકં પહાય પવિવિત્તેન. અયિતબ્બોતિ પટિપજ્જિતબ્બો, અયન્તિ વા એતેનાતિ અયનો, સંસારતો નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. એકેસં અયનોતિ એકાયનો. એકેસન્તિ સેટ્ઠાનં. સબ્બસત્તસેટ્ઠા ચ સમ્માસમ્બુદ્ધા, તસ્મા એકેસં મગ્ગભૂતો સમ્માસમ્બુદ્ધાનં અયનભૂતો મગ્ગોતિ વુત્તં હોતિ. અયતીતિ વા અયનો, ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અત્થો. એકસ્મિં અયનો મગ્ગોતિ એકાયનમગ્ગો. એકસ્મિંયેવ બુદ્ધસાસને પવત્તમાનો મગ્ગો, ન અઞ્ઞત્થાતિ વુત્તં હોતિ. અપિ ચ એકં અયતીતિ એકાયનો. પુબ્બભાગે નાનામુખભાવનાનયપ્પવત્તોપિ અપરભાગે એકં નિબ્બાનમેવ ગચ્છતીતિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા એકાયનમગ્ગોતિ એકનિબ્બાનગમનમગ્ગોતિ અત્થો.

એકો અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધોતિ ન પરેહિ બુદ્ધત્તા બુદ્ધો, કિન્તુ સયમેવ અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધત્તા બુદ્ધોતિ વુત્તં હોતિ. અબુદ્ધિવિહતત્તા બુદ્ધિપટિલાભત્તા બુદ્ધોતિ બુદ્ધિ બુદ્ધં બોધોતિ પરિયાયવચનમેતં. તત્થ યથા ‘‘નીલરત્તગુણયોગા નીલો પટો, રત્તો પટો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં બુદ્ધગુણયોગા ‘‘બુદ્ધો’’તિ ઞાપેતું વુત્તં.

તતો પરં બુદ્ધોતિ નેતં નામન્તિઆદિ ‘‘અત્થમનુગતા અયં પઞ્ઞત્તી’’તિ ઞાપનત્થં વુત્તં. તત્થ મિત્તા સહાયા. અમચ્ચા ભચ્ચા. ઞાતી પિતુપક્ખિકા. સાલોહિતા માતુપક્ખિકા. સમણા પબ્બજ્જુપગતા. બ્રાહ્મણા ભોવાદિનો, સમિતપાપબાહિતપાપા વા. દેવતા સક્કાદયો બ્રહ્માનો ચ. વિમોક્ખન્તિકન્તિ વિમોક્ખો અરહત્તમગ્ગો, વિમોક્ખસ્સ અન્તો અરહત્તફલં, તસ્મિં વિમોક્ખન્તે ભવં વિમોક્ખન્તિકં નામં. સબ્બઞ્ઞુભાવો હિ અરહત્તમગ્ગેન સિજ્ઝતિ, અરહત્તફલોદયે સિદ્ધં હોતિ. તસ્મા સબ્બઞ્ઞુભાવો વિમોક્ખન્તે ભવો હોતિ. તં નેમિત્તિકમ્પિ નામં વિમોક્ખન્તે ભવં નામ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાન’’ન્તિ. બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભાતિ મહાબોધિરુક્ખમૂલે યથાવુત્તક્ખણે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભેન સહ. સચ્છિકા પઞ્ઞત્તીતિ અરહત્તફલસચ્છિકિરિયાય સબ્બધમ્મસચ્છિકિરિયાય વા જાતા પઞ્ઞત્તિ. યદિદં બુદ્ધોતિ પઞ્ઞત્તિ. અયં બ્યઞ્જનતો બુદ્ધવિભાવના. ઇતો પરં વહસ્સેતં ભારન્તિ પરિયોસાનં તત્થ તત્થ વુત્તનયત્તા યથાપાળિમેવ નિય્યાતિ.

૧૯૩. ચતુત્થગાથાય વિજિગુચ્છતોતિ જાતિઆદીહિ અટ્ટીયતો. રિત્તમાસનન્તિ વિવિત્તં મઞ્ચપીઠં. પબ્બતાનં ગુહાસુ વાતિ પબ્બતગુહાસુ વા રિત્તમાસનં ભજતોતિ સમ્બન્ધિતબ્બં.

જાતિયા વિજિગુચ્છતોતિ જાતિં વિજિગુચ્છતો. જરાય. બ્યાધિનાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ભજતોતિ એવમાદીસુ ભજતોતિ ભજન્તસ્સ. સેવતોતિ સેવન્તસ્સ. નિસેવતોતિ સમ્મા સેવન્તસ્સ. સંસેવતોતિ પુનપ્પુનં સેવન્તસ્સ. પટિસેવતોતિ ઉપગન્ત્વા સેવન્તસ્સ. પબ્બતપબ્ભારાતિ પબ્બતકુચ્છિયો.

૧૯૪. પઞ્ચમગાથાય ઉચ્ચાવચેસૂતિ હીનપણીતેસુ. સયનેસૂતિ વિહારાદીસુ સેનાસનેસુ. કીવન્તો તત્થ ભેરવાતિ કિત્તકા તત્થ ભયકારણા. ‘‘કુવન્તો’’તિપિ પાઠો, કૂજન્તોતિ ચસ્સ અત્થો.

કુવન્તોતિ સદ્દાયન્તો. કૂજન્તોતિ અબ્યત્તસદ્દં કરોન્તો. નદન્તોતિ ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તો. સદ્દં કરોન્તોતિ વાચં ભાસન્તો. કતીતિ પુચ્છા. કિત્તકાતિ પમાણપુચ્છા. કીવતકાતિ પરિચ્છેદપુચ્છા. કીવબહુકાતિ પમાણપરિચ્છેદપુચ્છા. તે ભેરવાતિ એતે ભયજનનુપદ્દવા ભયારમ્મણા. કીવબહુકાતિ પુચ્છિતે આરમ્મણે દસ્સેતું ‘‘સીહા બ્યગ્ઘા દીપી’’તિઆદીહિ વિસ્સજ્જેતિ.

૧૯૫. છટ્ઠગાથાય કતિ પરિસ્સયાતિ કિત્તકા ઉપદ્દવા. અગતં દિસન્તિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ અગતપુબ્બત્તા અગતં, નિદ્દિસિતબ્બતો દિસા ચાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘અગતં દિસ’’ન્તિ. અમતં દિસ’’ન્તિપિ પાઠો. અભિસમ્ભવેતિ અભિસમ્ભવેય્ય. પન્તમ્હીતિ પરિયન્તે.

અગતપુબ્બા સા દિસાતિ યા દિસા સુપિનન્તેનપિ ન ગતપુબ્બા. ન સા દિસા ગતપુબ્બાતિ એસા દિસા વુત્તનયેન ન ગતપુબ્બા. ઇમિના દીઘેન અદ્ધુનાતિ અનેન દીઘકાલેન.

સમતિત્તિકન્તિ અન્તોમુખવટ્ટિલેખં પાપેત્વા સમભરિતં. અનવસેકન્તિ અનવસિઞ્ચનકં અપરિસિઞ્ચનકં કત્વા. તેલપત્તન્તિ પક્ખિત્તતેલં તેલપત્તં. પરિહરેય્યાતિ હરેય્ય આદાય ગચ્છેય્ય. એવં સચિત્તમનુરક્ખેતિ તં તેલભરિતં પત્તં વિય અત્તનો ચિત્તં કાયગતાય સતિયા ગોચરે ચેવ સમ્પયુત્તસતિયા ચાતિ ઉભિન્નં અન્તરે પક્ખિપિત્વા યથા મુહુત્તમ્પિ બહિદ્ધા ગોચરે ન વિક્ખિપતિ, તથા પણ્ડિતો યોગાવચરો રક્ખેય્ય ગોપયેય્ય. કિંકારણા? એતસ્સ હિ –

‘‘દુન્નિગ્ગહસ્સ લહુનો, યત્થકામનિપાતિનો;

ચિત્તસ્સ દમથો સાધુ, ચિત્તં દન્તં સુખાવહં’’. (ધ. પ. ૩૫);

તસ્મા –

‘‘સુદુદ્દસં સુનિપુણં, યત્થકામનિપાતિનં;

ચિત્તં રક્ખેથ મેધાવી, ચિત્તં ગુત્તં સુખાવહં’’. (ધ. પ. ૩૬);

ઇદઞ્હિ –

‘‘દૂરઙ્ગમં એકચરં, અસરીરં ગુહાસયં;

યે ચિત્તં સંયમેસ્સન્તિ, મોક્ખન્તિ મારબન્ધના’’. (ધ. પ. ૩૭);

ઇતરસ્સ પન –

‘‘અનવટ્ઠિતચિત્તસ્સ, સદ્ધમ્મં અવિજાનતો;

પરિપ્લવપસાદસ્સ, પઞ્ઞા ન પરિપૂરતિ’’. (ધ. પ. ૩૮);

થિરકમ્મટ્ઠાનસહાયસ્સ પન –

‘‘અનવસ્સુતચિત્તસ્સ, અનન્વાહતચેતસો;

પુઞ્ઞપાપપહીનસ્સ, નત્થિ જાગરતો ભયં’’. (ધ. પ. ૩૯);

તસ્મા એતં –

‘‘ફન્દનં ચપલં ચિત્તં, દૂરક્ખં દુન્નિવારયં;

ઉજું કરોતિ મેધાવી, ઉસુકારોવ તેજનં’’. (ધ. પ. ૩૩);

એવં ઉજું કરોન્તો સચિત્તમનુરક્ખે.

પત્થયાનો દિસં અગતપુબ્બન્તિ ઇમસ્મિં કાયગતાસતિકમ્મટ્ઠાને કમ્મં આરભિત્વા અનમતગ્ગે સંસારે અગતપુબ્બં દિસં પત્થેન્તો વુત્તનયેન સકં ચિત્તં રક્ખેય્યાતિ અત્થો. કા પનેસા દિસા નામ –

‘‘માતાપિતા દિસા પુબ્બા, આચરિયા દક્ખિણા દિસા;

પુત્તદારા દિસા પચ્છા, મિત્તામચ્ચા ચ ઉત્તરા.

‘‘દાસકમ્મકરા હેટ્ઠા, ઉદ્ધં સમણબ્રાહ્મણા;

એતા દિસા નમસ્સેય્ય, અલમત્તો કુલે ગિહી’’તિ. (દી. નિ. ૩.૨૭૩) –

એત્થ તાવ માતાપિતાદયો ‘‘દિસા’’તિ વુત્તા.

‘‘દિસા ચતસ્સો વિદિસા ચતસ્સો, ઉદ્ધં અધો દસ દિસા ઇમાયો;

કતમં દિસં તિટ્ઠતિ નાગરાજા, યમદ્દસા સુપિને છબ્બિસાણ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧૬.૧૦૪) –

એત્થ પુરત્થિમાદિભેદા દિસાવ ‘‘દિસા’’તિ વુત્તા.

‘‘અગારિનો અન્નદપાનવત્થદા, અવ્હાયિકા તમ્પિ દિસં વદન્તિ;

એસા દિસા પરમા સેતકેતુ, યં પત્વા દુક્ખી સુખિનો ભવન્તી’’તિ . (જા. ૧.૬.૯) –

એત્થ નિબ્બાનં ‘‘દિસ’’ન્તિ વુત્તં. ઇધાપિ તદેવ અધિપ્પેતં. તણ્હક્ખયં વિરાગન્તિઆદીહિ દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ તસ્મા ‘‘દિસા’’તિ વુચ્ચતિ. અનમતગ્ગે પન સંસારે કેનચિ બાલપુથુજ્જનેન સુપિનેનપિ અગતપુબ્બતાય ‘‘અગતપુબ્બા દિસા નામા’’તિ વુચ્ચતિ. તં પત્થયન્તેન કાયગતાસતિયા યોગો કરણીયોતિ. વજતોતિઆદીસુ એત્થ મગ્ગુપ્પાદતો સમીપં વજતો. ઠિતિક્ખણે ગચ્છતો. ફલોદયતો અતિક્કમતો.

અન્તેતિ અન્તમ્હિ ઠિતે. પન્તેતિ વનગહનગમ્ભીરે ઠિતે. પરિયન્તેતિ દૂરભાવેન પરિયન્તે ઠિતે. સેલન્તેતિ પબ્બતાનં અન્તે. વનન્તેતિ વનઘટાનં અન્તે. નદન્તેતિ નદીનં અન્તે. ઉદકન્તેતિ ઉદકાનં પરિયન્તે. યત્થ ન કસીયતિ ન વપીયતીતિ યસ્મિં કસનઞ્ચ વપનઞ્ચ ન કરીયતિ. જનન્તં અતિક્કમિત્વા ઠિતે. મનુસ્સાનં અનુપચારેતિ કસનવપનવસેન મનુસ્સેહિ અનુપચરિતબ્બે સેનાસને.

૧૯૬. સત્તમગાથાય ક્યાસ્સ બ્યપ્પથયો અસ્સૂતિ કિદિસાનિ તસ્સ વચનાનિ અસ્સુ.

મુસાવાદં પહાયાતિ એત્થ મુસાતિ વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સ અત્થભઞ્જનકો વચીપયોગો કાયપયોગો વા. વિસંવાદનાધિપ્પાયેન પનસ્સ પરવિસંવાદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. અપરો નયો – મુસાતિ અભૂતં અતચ્છં વત્થુ, વાદોતિ તસ્સ ભૂતતો તચ્છતો વિઞ્ઞાપનં. લક્ખણતો પન અતથં વત્થું તથતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથાવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. સો યમત્થં ભઞ્જતિ, તસ્સ અપ્પતાય અપ્પસાવજ્જો, મહન્તતાય મહાસાવજ્જો. અપિ ચ ગહટ્ઠાનં અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાય ‘‘નત્થી’’તિઆદિનયપ્પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, સક્ખિના હુત્વા અત્થભઞ્જનત્થં વુત્તો મહાસાવજ્જો. પબ્બજિતાનં અપ્પકમ્પિ તેલં વા સપ્પિં વા લભિત્વા હસાધિપ્પાયેન ‘‘અજ્જ ગામે તેલં નદી મઞ્ઞે સન્દતી’’તિ પૂરણકથાનયેન પવત્તો અપ્પસાવજ્જો, અદિટ્ઠંયેવ પન દિટ્ઠન્તિઆદિના નયેન વદન્તાનં મહાસાવજ્જો.

તસ્સ ચત્તારો સમ્ભારા હોન્તિ – અતથં વત્થુ વિસંવાદનચિત્તં તજ્જો વાયામો પરસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ. એકો પયોગો સાહત્થિકોવ. સો ચ કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા વાચાય વા પરવિસંવાદકકિરિયાકરણે દટ્ઠબ્બો. તાય ચે કિરિયાય પરો તમત્થં જાનાતિ, અયં કિરિયસમુટ્ઠાપિકા ચેતનાક્ખણેયેવ મુસાવાદકમ્મુના બજ્ઝતિ.

સચ્ચં વદતીતિ સચ્ચવાદી. સચ્ચેન સચ્ચં સન્દહતિ ઘટેતીતિ સચ્ચસન્ધો, ન અન્તરન્તરા મુસા વદતીતિ અત્થો. યો હિ પુરિસો કદાચિ મુસા વદતિ, કદાચિ સચ્ચં, તસ્સ મુસાવાદેન અન્તરિકતાય સચ્ચં સચ્ચેન ન ઘટિયતિ, તસ્મા ન સો સચ્ચસન્ધો. અયં પન ન તાદિસો, જીવિતહેતુપિ મુસા અવત્વા સચ્ચેન સચ્ચં સન્દહતિયેવાતિ સચ્ચસન્ધો.

થેતોતિ થિરો, થિરકથોતિ અત્થો. એકો પુગ્ગલો હલિદ્દિરાગો વિય થુસરાસિમ્હિ નિખાતખાણુ વિય અસ્સપિટ્ઠે ઠપિતકુમ્ભણ્ડમિવ ચ ન થિરકથો હોતિ. એકો પાસાણલેખા વિય ઇન્દખીલો વિય ચ થિરકથો હોતિ, અસિના સીસં છિન્દન્તેપિ દ્વેકથા ન કથેતિ. અયં વુચ્ચતિ થેતો.

પચ્ચયિકોતિ પત્તિયાયિતબ્બો, સદ્ધાયિતબ્બકોતિ અત્થો. એકચ્ચો હિ પુગ્ગલો ન પચ્ચયિકો હોતિ, ‘‘ઇદં કેન વુત્તં, અસુકેના’’તિ વુત્તે ‘‘મા તસ્સ વચનં સદ્દહથા’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. એકો પચ્ચયિકો હોતિ, ‘‘ઇદં કેન વુત્તં, અસુકેના’’તિ વુત્તે ‘‘યદિ તેન વુત્તં, ઇદમેવ પમાણં, ઇદાનિ ઉપપરિક્ખિતબ્બં નત્થિ, એવમેવ ઇદ’’ન્તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, અયં વુચ્ચતિ પચ્ચયિકો. અવિસંવાદકો લોકસ્સાતિ તાય સચ્ચવાદિતાય લોકં ન વિસંવાદેતીતિ અત્થો.

પિસુણં વાચં પહાયાતિઆદીસુ યાય વાચાય યસ્સ તં વાચં ભાસતિ, તસ્સ હદયે અત્તનો પિયભાવં પરસ્સ ચ સુઞ્ઞભાવં કરોતિ, સા પિસુણવાચા. યાય પન અત્તાનમ્પિ પરમ્પિ ફરુસં કરોતિ, યા વાચા સયમ્પિ ફરુસા, નેવ કણ્ણસુખા ન હદયઙ્ગમા, અયં ફરુસવાચા. યેન સમ્ફં પલપતિ નિરત્થકં, સો સમ્ફપ્પલાપો. તેસં મૂલભૂતાપિ ચેતના પિસુણવાચાદિનામમેવ લભતિ, સા એવ ઇધ અધિપ્પેતાતિ.

તત્થ સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ પરેસં વા ભેદાય અત્તનો પિયકમ્યતાય વા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પિસુણવાચા. સા યસ્સ ભેદં કરોતિ, તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા.

તસ્સા ચત્તારો સમ્ભારા હોન્તિ – ભિન્દિતબ્બો પરો, ‘‘ઇતિ ઇમે નાના ભવિસ્સન્તિ વિના ભવિસ્સન્તી’’તિ ભેદપુરેક્ખારતા વા, ‘‘ઇતિ અહં પિયો ભવિસ્સામિ વિસ્સાસિકો’’તિ પિયકમ્યતા વા, તજ્જો વાયામો, તસ્સ તદત્થવિજાનનન્તિ.

ઇમેસં ભેદાયાતિ યેસં ઇતોતિ વુત્તાનં સન્તિકે સુતં, તેસં ભેદાય. ભિન્નાનં વા સન્ધાતાતિ દ્વિન્નં મિત્તાનં વા સમાનુપજ્ઝાયકાદીનં વા કેનચિદેવ કારણેન ભિન્નાનં એકમેકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હાકં ઈદિસે કુલે જાતાનં એવં બહુસ્સુતાનં ઇદં ન યુત્ત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા સન્ધાનં કત્તા. અનુપ્પદાતાતિ સન્ધાનાનુપ્પદાતા, દ્વે જને સમગ્ગે દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં એવરૂપે કુલે જાતાનં એવરૂપેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતાનં અનુચ્છવિકમેત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા દળ્હીકમ્મં કત્તાતિ અત્થો.

સમગ્ગો આરામો અસ્સાતિ સમગ્ગારામો, યત્થ સમગ્ગા નત્થિ, તત્થ વસિતુમ્પિ ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. ‘‘સમગ્ગરામો’’તિપિ પાળિ, અયમેવત્થો. સમગ્ગરતોતિ સમગ્ગેસુ રતો, તે પહાય અઞ્ઞત્ર ગન્તુમ્પિ ન ઇચ્છતીતિ અત્થો. સમગ્ગે દિસ્વાપિ સુત્વાપિ નન્દતીતિ સમગ્ગનન્દી. સમગ્ગકરણિં વાચં ભાસિતાતિ યા વાચા સત્તે સમગ્ગેયેવ કરોતિ, તં સામગ્ગિગુણપરિદીપકમેવ વાચં ભાસતિ, ન ઇતરન્તિ.

પરસ્સ મમ્મચ્છેદકકાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસચેતના ફરુસવાચા. મમ્મચ્છેદકોપિ પયોગો ચિત્તસણ્હતાય ફરુસવાચા ન હોતિ. માતાપિતરો હિ કદાચિ પુત્તકે એવમ્પિ વદન્તિ ‘‘ચોરા વો ખણ્ડાખણ્ડિકં કરોન્તૂ’’તિ, ઉપ્પલપત્તમ્પિ ચ નેસં ઉપરિ પતન્તં ન ઇચ્છન્તિ. આચરિયુપજ્ઝાયા ચ કદાચિ નિસ્સિતકે એવં વદન્તિ ‘‘કિં ઇમે અહિરિકા અનોત્તપ્પિનો ચરન્તિ, નિદ્ધમથ ને’’તિ. અથ ચ નેસં આગમાધિગમસમ્પત્તિં ઇચ્છન્તિ. યથા ચ ચિત્તસણ્હતાય ફરુસવાચા ન હોતિ, એવં વચનસણ્હતાય અફરુસવાચાપિ ન હોતિ. ન હિ મારાપેતુકામસ્સ ‘‘ઇમં સુખં સયાપેથા’’તિ વચનં અફરુસવાચા હોતિ, ચિત્તફરુસતાય પનેસા ફરુસવાચાવ, સા યં સન્ધાય પવત્તિતા. તસ્સ અપ્પગુણતાય અપ્પસાવજ્જા, મહાગુણતાય મહાસાવજ્જા. તસ્સા તયો સમ્ભારા – અક્કોસિતબ્બો પરો કુપિતચિત્તં અક્કોસનાતિ.

નેલાતિ એલં વુચ્ચતિ દોસો, નાસ્સા એલન્તિ નેલા, નિદ્દોસાતિ અત્થો. ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ (ઉદા. ૬૫; પેટકો. ૨૫) એત્થ વુત્તનેલં વિય. કણ્ણસુખાતિ બ્યઞ્જનમધુરતાય કણ્ણાનં સુખા, સૂચિવિજ્ઝનં વિય કણ્ણસૂલં ન જનેતિ. અત્થમધુરતાય સકલસરીરે કોપં અજનેત્વા પેમં જનેતીતિ પેમનિયા. હદયં ગચ્છતિ અપટિહઞ્ઞમાના સુખેન ચિત્તં પવિસતીતિ હદયઙ્ગમા. ગુણપરિપુણ્ણતાય પુરે ભવાતિ પોરી. પુરે સંવદ્ધનારી વિય સુકુમારાતિપિ પોરી. પુરસ્સ એસાતિપિ પોરી, નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. નગરવાસિનો હિ યુત્તકથા હોન્તિ, પિતિમત્તં પિતાતિ ભાતિમત્તં ભાતાતિ વદન્તિ. એવરૂપી કથા બહુનો જનસ્સ કન્તા હોતીતિ બહુજનકન્તા. કન્તભાવેનેવ બહુનો જનસ્સ મનાપા ચિત્તવુડ્ઢિકરાતિ બહુજનમનાપા.

અનત્થવિઞ્ઞાપિકા કાયવચીપયોગસમુટ્ઠાપિકા અકુસલચેતના સમ્ફપ્પલાપો. સો આસેવનમન્દતાય અપ્પસાવજ્જો, આસેવનમહન્તતાય મહાસાવજ્જો. તસ્સ દ્વે સમ્ભારા – ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિનિરત્થકકથા પુરેક્ખારતા, તથારૂપીકથાકથનઞ્ચ.

કાલેન વદતીતિ કાલવાદી, વત્તબ્બયુત્તકાલં સલ્લક્ખેત્વા વદતીતિ અત્થો. ભૂતં તચ્છં સભાવમેવ વદતીતિ ભૂતવાદી. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થસન્નિસ્સિતમેવ કત્વા વદતીતિ અત્થવાદી. નવલોકુત્તરધમ્મસન્નિસ્સિતં કત્વા વદતીતિ ધમ્મવાદી. સંવરવિનયપહાનવિનયસન્નિસ્સિતં કત્વા વદતીતિ વિનયવાદી. નિધાનં વુચ્ચતિ ઠપનોકાસો, નિધાનમસ્સા અત્થીતિ નિધાનવતી, હદયે નિધાતબ્બયુત્તં વાચં ભાસિતાતિ અત્થો. કાલેનાતિ એવરૂપિં ભાસમાનોપિ ચ ‘‘અહં નિધાનવતિં વાચં ભાસિસ્સામી’’તિ ન અકાલેન ભાસતિ, યુત્તકાલં પન અપેક્ખિત્વાવ ભાસતીતિ અત્થો. સાપદેસન્તિ સઉપમં, સકારણન્તિ અત્થો. પરિયન્તવતિન્તિ પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા યથાસ્સા પરિચ્છેદો પઞ્ઞાયતિ, એવં ભાસતીતિ અત્થો. અત્થસંહિતન્તિ અનેકેહિ નયેહિ વિભજન્તેન પરિયાદાતું અસક્કુણેય્યતાય અત્થસમ્પન્નં. યં વા સો અત્થવાદી અત્થં વદતિ, તેન અત્થેન સહિતત્તા અત્થસંહિતં વાચં ભાસતિ, ન અઞ્ઞં નિક્ખિપિત્વા અઞ્ઞં ભાસતીતિ વુત્તં હોતિ.

ચતૂહિ વચીસુચરિતેહીતિ ‘‘મુસાવાદં પહાયા’’તિઆદિના નયેન વુત્તેહિ ચતૂહિ વાચાહિ યુત્તેહિ સુટ્ઠુ ચરિતેહિ. સમન્નાગતોતિ અપરિહીનો. ચતુદોસાપગતં વાચં ભાસતીતિ અપ્પિયાદીહિ ચતૂહિ દોસેહિ અપગતં પરિહીનં વાચં ભાસતિ.

અત્થિ અગોચરોતિ કિઞ્ચાપિ થેરો સમણાચારં સમણગોચરં કથેતુકામો ‘‘અત્થિ અગોચરો, અત્થિ ગોચરો’’તિ પદં ઉદ્ધરિ, યથા પન મગ્ગકુસલો પુરિસો મગ્ગં આચિક્ખન્તો ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ પઠમં મુઞ્ચિતબ્બં સભયમગ્ગં ઉપ્પથમગ્ગં આચિક્ખતિ, પચ્છા ગહેતબ્બં ખેમમગ્ગં ઉજુમગ્ગં, એવમેવ મગ્ગકુસલપુરિસસદિસો ધમ્મસેનાપતિ પઠમં પહાતબ્બં બુદ્ધપટિકુટ્ઠં અગોચરં આચિક્ખિત્વા પચ્છા ગોચરં આચિક્ખિતુકામો ‘‘કતમો અગોચરો’’તિઆદિમાહ. પુરિસેન હિ આચિક્ખિતમગ્ગો સમ્પજ્જેય્ય વા ન વા, તથાગતેન આચિક્ખિતમગ્ગો અપણ્ણકો ઇન્દવિસ્સટ્ઠં વજિરં વિય અવિરજ્ઝનકો નિબ્બાનનગરંયેવ સમોસરતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પુરિસો મગ્ગકુસલોતિ ખો તિસ્સ તથાગતસ્સેતં અધિવચનં અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સા’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૪).

યસ્મા વા સસીસં ન્હાનેન પહીનસેદમલજલ્લિકસ્સ પુરિસસ્સ માલાગન્ધવિલેપનાદિવિભૂસનવિધાનં વિય પહીનપાપધમ્મસ્સ કલ્યાણધમ્મસમાયોગો સમ્પન્નરૂપો હોતિ, તસ્મા સેદમલજલ્લિકં વિય પહાતબ્બં પઠમં અગોચરં આચિક્ખિત્વા પહીનસેદમલજલ્લિકસ્સ માલાગન્ધવિલેપનાદિવિભૂસનવિધાનં વિય પચ્છા ગોચરં આચિક્ખિતુકામોપિ ‘‘કતમો અગોચરો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ગોચરોતિ પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાય ઉપસઙ્કમિતું યુત્તટ્ઠાનં. અયુત્તટ્ઠાનં અગોચરો. વેસિયા ગોચરો અસ્સાતિ વેસિયાગોચરો, મિત્તસન્થવવસેન ઉપસઙ્કમિતબ્બટ્ઠાનન્તિ અત્થો. તત્થ વેસિયા નામ રૂપૂપજીવિનિયો યેન કેનચિદેવ સુલભજ્ઝાચારતા મિત્તસન્થવસિનેહવસેન ઉપસઙ્કમન્તો વેસિયાગોચરો નામ હોતિ. તસ્મા એવં ઉપસઙ્કમિતું ન વટ્ટતિ. કિંકારણા? આરક્ખવિપત્તિતો. એવં ઉપસઙ્કમન્તસ્સ હિ ચિરરક્ખિતગોપિતોપિ સમણધમ્મો કતિપાહેનેવ નસ્સતિ. સચેપિ ન નસ્સતિ, ગરહં લભતિ. દક્ખિણાવસેન પન ઉપસઙ્કમન્તેન સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા ઉપસઙ્કમિતબ્બં.

વિધવા વુચ્ચન્તિ મતપતિકા વા પવુટ્ઠપતિકા વા. થુલ્લકુમારિયોતિ મહલ્લિકા અનિબ્બિદ્ધકુમારિયો. પણ્ડકાતિ લોકામિસનિસ્સિતકથાબહુલા ઉસ્સન્નકિલેસા અવૂપસન્તપરિળાહા નપુંસકા. તેસં સબ્બેસમ્પિ ઉપસઙ્કમને આદીનવો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ભિક્ખુનીસુપિ એસેવ નયો. અપિ ચ ભિક્ખૂ નામ ઉસ્સન્નબ્રહ્મચરિયા હોન્તિ, તથા ભિક્ખુનિયો. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં સન્થવવસેન કતિપાહેનેવ રક્ખિતગોપિતસમણધમ્મં નાસેન્તિ. ગિલાનપુચ્છકેન પન ગન્તું વટ્ટતિ. ભિક્ખુના પુપ્ફાનિ લભિત્વા પૂજનત્થાયપિ ઓવાદદાનત્થાયપિ ગન્તું વટ્ટતિયેવ.

પાનાગારન્તિ સુરાપાનઘરં, તં બ્રહ્મચરિયન્તરાયકરેહિ સુરાસોણ્ડેહિ અવિવિત્તં હોતિ. તત્થ તેહિ સદ્ધિં સહસોણ્ડવસેન ઉપસઙ્કમિતું ન વટ્ટતિ, બ્રહ્મચરિયન્તરાયો હોતિ. સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહીતિઆદીસુ રાજાનોતિ અભિસિત્તા વા હોન્તુ અનભિસિત્તા વા, યે રજ્જમનુસાસન્તિ. રાજમહામત્તાતિ રાજૂનં ઇસ્સરિયસદિસાય મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતા. તિત્થિયાતિ વિપરીતદસ્સના બાહિરપરિબ્બાજકા. તિત્થિયસાવકાતિ ભત્તિવસેન તેસં પચ્ચયદાયકા, એતેહિ સદ્ધિં સંસગ્ગજાતો હોતીતિ અત્થો.

અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેનાતિ અનનુલોમિકસંસગ્ગો નામ તિસ્સન્નં સિક્ખાનં અનનુલોમો પચ્ચનીકસંસગ્ગો. યેન બ્રહ્મચરિયન્તરાયં પઞ્ઞત્તિવીતિક્કમં સલ્લેખપરિહાનિઞ્ચ પાપુણાતિ. સેય્યથિદં? રાજરાજમહામત્તેહિ સદ્ધિં સહસોકિતા સહનન્દિતા સમસુખદુક્ખતા ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચકરણીયેસુ અત્તના યોગં આપજ્જનતા તિત્થિયતિત્થિયસાવકેહિ સદ્ધિં એકચ્છન્દરુચિસમાચારતા એકચ્છન્દરુચિસમાચારભાવાવહો વા સિનેહબહુમાનસન્થવો. તત્થ રાજરાજમહામત્તેહિ સદ્ધિં સંસગ્ગો બ્રહ્મચરિયન્તરાયકરો, ઇતરેહિ તિત્થિયસાવકેહિ તેસં લદ્ધિગ્ગહણં. તેસં પન વાદં ભિન્દિત્વા અત્તનો લદ્ધિં ગણ્હાપેતું સમત્થેન ઉપસઙ્કમિતું વટ્ટતિ.

ઇદાનિ અપરેનપિ પરિયાયેન અગોચરં દસ્સેતું ‘‘યાનિ વા પન તાનિ કુલાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અસ્સદ્ધાનીતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધાવિરહિતાનિ. તાનિ ‘‘બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ, ધમ્મો નિય્યાનિકો, સઙ્ઘો સુપ્પટિપન્નો’’તિ ન સદ્દહન્તિ. અપ્પસન્નાનીતિ ચિત્તં પસન્નં અનાવિલં કાતું ન સક્કોન્તિ. અક્કોસકપરિભાસકાનીતિ અક્કોસકાનિ ચેવ પરિભાસકાનિ ચ. ‘‘ચોરોસિ, બાલોસિ, મૂળ્હોસિ, ઓટ્ઠોસિ, ગોણોસિ, ગદ્રભોસિ, આપાયિકોસિ, નેરયિકોસિ, તિરચ્છાનગતોસિ, નત્થિ તુય્હં સુગતિ, દુગ્ગતિયેવ તુય્હં પાટિકઙ્ખા’’તિ એવં દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ. ‘‘હોતુ, ઇદાનિ તં પહરિસ્સામ, બન્ધિસ્સામ, વધિસ્સામા’’તિ એવં ભયદસ્સનેન પરિભાસન્તિ ચાતિ અત્થો.

અનત્થકામાનીતિ અત્થં ન ઇચ્છન્તિ, અનત્થમેવ ઇચ્છન્તિ. અહિતકામાનીતિ અહિતમેવ ઇચ્છન્તિ, હિતં ન ઇચ્છન્તિ. અફાસુકામાનીતિ ફાસુકં ન ઇચ્છન્તિ, અફાસુકમેવ ઇચ્છન્તિ. અયોગક્ખેમકામાનીતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમં નિબ્ભયં ન ઇચ્છન્તિ, સભયમેવ ઇચ્છન્તિ. ભિક્ખૂનન્તિ એત્થ સામણેરાપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. ભિક્ખુનીનન્તિ એત્થ સિક્ખમાનાસામણેરિયોપિ. સબ્બેસમ્પિ હિ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતાનઞ્ચેવ સરણગતાનઞ્ચ ચતુન્નમ્પિ પરિસાનં તાનિ અનત્થકામાનિયેવ. તથારૂપાનિ કુલાનીતિ એવરૂપાનિ ખત્તિયકુલાદીનિ કુલાનિ. સેવતીતિ નિસ્સાય જીવતિ. ભજતીતિ ઉપસઙ્કમતિ. પયિરુપાસતીતિ પુનપ્પુનં ઉપસઙ્કમતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં વેસિયાદિગોચરસ્સ વેસિયાદિકો રાજાદિસંસટ્ઠસ્સ રાજાદિકો અસ્સદ્ધકુલાદિસેવકસ્સ અસ્સદ્ધકુલાદિકો ચાતિ તિપ્પકારોપિ અયુત્તગોચરો ‘‘અગોચરો’’તિ વેદિતબ્બો.

તસ્સ ઇમિનાપિ પરિયાયેન અગોચરતા વેદિતબ્બા – વેસિયાદિકો તાવ પઞ્ચકામગુણનિસ્સયતો અગોચરો વેદિતબ્બો. યથાહ – ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો અગોચરો પરવિસયો, યદિદં પઞ્ચ કામગુણા’’તિ. રાજાદિકો ઝાનાનુયોગસ્સ અનુપનિસ્સયતો લાભસક્કારાસનિચક્કનિપ્ફાદનતો દિટ્ઠિવિપત્તિહેતુતો ચ, અસ્સદ્ધકુલાદિકો સદ્ધાહાનિચિત્તપદોસાવહનતો અગોચરો.

અન્તરઘરપ્પવેસાદિકો ચ ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા નિમિત્તગ્ગાહાદિકો ચ સદ્ધાદેય્યાનિ ભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા વિસૂકદસ્સનાનુયોગો ચ પઞ્ચ કામગુણા ચાતિ ચતુબ્બિધોપિ પન કિલેસુપ્પત્તિવસેન અગોચરોતિ વેદિતબ્બો.

મા ભિક્ખવે અગોચરે ચરથાતિ ચરિતું અયુત્તટ્ઠાને મા ચરથ. પરવિસયેતિ સત્તુવિસયે. અગોચરે ભિક્ખવે ચરતન્તિ અયુત્તટ્ઠાને ચરન્તાનં. ‘‘ચર’’ન્તિપિ પાઠો. લચ્છતીતિ લભિસ્સતિ પસ્સિસ્સતિ. મારોતિ દેવપુત્તમારોપિ મચ્ચુમારોપિ. ઓતારન્તિ રન્ધં છિદ્દં વિવરં.

ગોચરનિદ્દેસે ન વેસિયાગોચરો હોતીતિઆદીનિ વુત્તપટિપક્ખવસેન વેદિતબ્બાનિ. અયં પન વિસેસો – ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ગોચરોતિ ચરિતું યુત્તટ્ઠાનવસેન ચતુસતિપટ્ઠાના ગોચરો. સકેતિ અત્તનો સન્તકે. પેત્તિકે વિસયેતિ પિતિતો આગતવિસયે.

આરદ્ધવીરિયસ્સાતિ સમ્માઉપટ્ઠિતચતુસમ્મપ્પધાનવીરિયવન્તસ્સ. થામગતસ્સાતિ બલપ્પત્તસ્સ. દળ્હપરક્કમસ્સાતિ થિરવીરિયસ્સ. યસ્સત્થાય પેસિતોતિ યેન અરહત્તત્થાય અત્તભાવો પરિચ્ચત્તો. અત્તત્થે ચાતિ અત્તનો અત્થે અરહત્તફલે ચ. ઞાયે ચાતિ અરિયે અટ્ઠઙ્ગિકે મગ્ગે ચ. લક્ખણે ચાતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણપટિવેધે ચ. કારણે ચાતિ હેતુમ્હિ ચ. ઠાનાઠાને ચાતિ ઠાને ચ અટ્ઠાને ચ, કારણાકારણે ચાતિ અત્થો. ઇદાનિ વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિમાહ.

૧૯૭. અટ્ઠમગાથાય એકોદિ નિપકોતિ એકગ્ગચિત્તો પણ્ડિતો.

જાતરૂપસ્સ ઓળારિકમ્પિ મલં ધમતીતિ સુવણ્ણસ્સ થૂલં જલ્લં અગ્ગિસંયોગેન નીહરતિ. સન્ધમતીતિ સમ્મા નીહરતિ. નિદ્ધમતીતિ અપુનભવપ્પત્તિકં કત્વા નીહરતિ. ‘‘ઝાપેતી’’તિ કેચિ વદન્તિ. મજ્ઝિમકમ્પીતિ તતો સુખુમતરમ્પિ. સુખુમકમ્પીતિ અતિસુખુમતરમ્પિ. એવમેવાતિ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. અત્તનો ઓળારિકેપિ કિલેસે ધમતીતિ કાયદુચ્ચરિતાદિકે થૂલકિલેસે વીરિયાતપેન નીહરતિ. મજ્ઝિમકેપિ કિલેસેતિ કામવિતક્કાદિકે ઓળારિકસુખુમાનં મજ્ઝિમકેપિ. સુખુમકેપીતિ ઞાતિવિતક્કાદિકે અતિસણ્હકેપિ કિલેસે. સમ્માદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિં ધમતીતિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગસમ્પયુત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા વિપરીતસઙ્ખાતં મિચ્છાદિટ્ઠિં નીહરતિ. સમ્માસઙ્કપ્પાદીસુપિ એસેવ નયો.

૧૯૮. એવં આયસ્મતા સારિપુત્તેન તીહિ ગાથાહિ ભગવન્તં થોમેત્વા પઞ્ચહિ ગાથાહિ પઞ્ચસતાનં સિસ્સાનમત્થાય ચ સેનાસનગોચરસીલવતાદીનિ પુચ્છિતો તમત્થં પકાસેતું ‘‘વિજિગુચ્છમાનસ્સા’’તિઆદિના નયેન વિસ્સજ્જનમારદ્ધં. તત્થ પઠમગાથાય તાવત્થો – જાતિઆદીહિ જિગુચ્છમાનસ્સ રિત્તાસનં સયનં સેવતો વે સમ્બોધિકામસ્સ સારિપુત્ત ભિક્ખુનો યદિદં ફાસુ યો ફાસુવિહારો યથાનુધમ્મં યો ચ અનુધમ્મો, તં તે પવક્ખામિ યથા પજાનં યથા પજાનન્તો વદેય્ય, એવં વદામીતિ. યં ફાસુવિહારન્તિ યં સુખવિહારં. અસપ્પાયરૂપદસ્સનેનાતિ ઇત્થિરૂપાદિસમણાસપ્પાયરૂપદસ્સનેન. તં બોધિં બુજ્ઝિતુકામસ્સાતિ તં ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતં બોધિં બુજ્ઝિતું ઇચ્છન્તસ્સ. અનુબુજ્ઝિતુકામસ્સાતિ અનુરૂપાય પટિપત્તિયા બુજ્ઝિતુકામસ્સ. પટિવિજ્ઝિતુકામસ્સાતિ અભિમુખે કત્વા નિબ્બિજ્ઝિતુકામસ્સ. સમ્બુજ્ઝિતુકામસ્સાતિ પહીનકિલેસે અપચ્ચાગમનવસેન સમ્મા બુજ્ઝિતું ઇચ્છન્તસ્સ. અધિગન્તુકામસ્સાતિ પાપુણિતુકામસ્સ. સચ્છિકાતુકામસ્સાતિ પટિલાભસચ્છિકિરિયાય પત્તુકામસ્સ. અથ વા બુજ્ઝિતુકામસ્સાતિ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણં ઞાતુકામસ્સ. અનુબુજ્ઝિતુકામસ્સાતિ સકદાગામિમગ્ગઞાણં પુન ઞાતુકામસ્સ. પટિવિજ્ઝિતુકામસ્સાતિ અનાગામિમગ્ગઞાણં પટિવેધવસેન ઞાતુકામસ્સ. સમ્બુજ્ઝિતુકામસ્સાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણં સમ્મા ઞાતુકામસ્સ. અધિગન્તુકામસ્સાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ અધિગન્તુકામસ્સ. ફસ્સિતુકામસ્સાતિ ઞાણફુસનાય ફુસિતુકામસ્સ. સચ્છિકાતુકામસ્સાતિ પચ્ચવેક્ખણાય પચ્ચક્ખં કત્તુકામસ્સ.

ચતુન્નં મગ્ગાનં પુબ્બભાગે વિપસ્સનાતિ ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં પુરિમકોટ્ઠાસે ઉપ્પન્નઉદયબ્બયાદિવિપસ્સનાઞાણાનિ.

૧૯૯. દુતિયગાથાય સપરિયન્તચારીતિ સીલાદીસુ ચતૂસુ પરિયન્તેસુ ચરમાનો. ડંસાધિપાતાનન્તિ પિઙ્ગલમક્ખિકાનઞ્ચ સેસમક્ખિકાનઞ્ચ. તે હિ તતો તતો અધિપતિત્વા ખાદન્તિ, તસ્મા ‘‘અધિપાતા’’તિ વુચ્ચન્તિ. મનુસ્સફસ્સાનન્તિ ચોરાદિફસ્સાનં.

ચત્તારો પરિયન્તાતિ ચત્તારો મરિયાદા પરિચ્છેદા. અન્તોપૂતિભાવં પચ્ચવેક્ખમાનોતિ અબ્ભન્તરે કુચ્છિતભાવં સીલવિરહિતભાવં ઓલોકયમાનો. અન્તો સીલસંવરપરિયન્તે ચરતીતિ સીલસંવરપરિચ્છેદબ્ભન્તરે ચરતિ વિચરતિ. મરિયાદં ન ભિન્દતીતિ સીલમરિયાદં સીલપરિચ્છેદં ન કોપેતિ.

આદિત્તપરિયાયં પચ્ચવેક્ખમાનોતિ આદિત્તદેસનં (મહાવ. ૫૪; સં. નિ. ૩.૬૧; ૪.૨૮) ઓલોકેન્તો. અક્ખબ્ભઞ્જનવણપટિચ્છાદનપુત્તમંસૂપમં પચ્ચવેક્ખમાનોતિ સાકટિકસ્સ અક્ખબ્ભઞ્જનઉપમઞ્ચ, કુટ્ઠબ્યાધિનો વણાનં પટિચ્છાદનતેલપિલોતિકઉપમઞ્ચ, કન્તારપટિપન્નાનં જાયમ્પતિકાનં પુત્તમંસખાદનઉપમઞ્ચ (સં. નિ. ૨.૬૩; મિ. પ. ૬.૧.૨) ઓલોકેન્તો. ભદ્દેકરત્તવિહારં પચ્ચવેક્ખમાનોતિ –

‘‘અતીતં નાન્વાગમેય્ય, નપ્પટિકઙ્ખે અનાગતં;

તં વે ‘ભદ્દેકરત્તો’તિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ. (મ. નિ. ૩.૨૮૦; નેત્તિ. ૧૦૩) –

એવં વુત્તં ભદ્દેકરત્તવિહારં ઓલોકેન્તો. તા ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા ખાદન્તીતિ નિપ્પતિત્વા નિપ્પતિત્વા ખાદન્તિ.

૨૦૦. તતિયગાથાય પરધમ્મિકા નામ સત્તસહધમ્મિકવજ્જા સબ્બેપિ તે બાહિરકા. કુસલાનુએસીતિ કુસલધમ્મે અન્વેસમાનો.

સત્ત સહધમ્મિકે ઠપેત્વાતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીસિક્ખમાનાસામણેરસામણેરીઉપાસકઉપાસિકાયો વજ્જેત્વા. અથાપરાનિપિ અત્થિ અભિસમ્ભોતબ્બાનીતિ અપરાનિપિ મદ્દિતબ્બાનિ અત્થિ સંવિજ્જન્તિ.

૨૦૧. ચતુત્થગાથાય આતઙ્કફસ્સેનાતિ રોગફસ્સેન. સીતં અથુણ્હન્તિ સીતઞ્ચ ઉણ્હઞ્ચ. સો તેહિ ફુટ્ઠો બહુધાતિ સો તેહિ આતઙ્કાદીહિ અનેકેહિ આકારેહિ ફુટ્ઠો સમાનો. અનોકોતિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણાદીનં અનોકાસભૂતો. અબ્ભન્તરધાતુપકોપવસેન વાતિ સરીરબ્ભન્તરે આપોધાતુક્ખોભવસેન વા અઞ્ઞધાતુક્ખોભવસેન વા. ઉણ્હન્તિ સરીરબ્ભન્તરે તેજોધાતુક્ખોભવસેન ઉણ્હં ભવતિ. અભિસઙ્ખારસહગતવિઞ્ઞાણસ્સાતિ કુસલાકુસલચેતનાસમ્પયુત્તચિત્તસ્સ. ઓકાસં ન કરોતીતિ અવકાસં પતિટ્ઠં ન કરોતિ. અવત્થિતસમાદાનોતિ ઓતરિત્વા ગાહકો.

૨૦૨. એવં ‘‘ભિક્ખુનો વિજિગુચ્છતો’’તિઆદીહિ તીહિ ગાથાહિ પુટ્ઠમત્થં વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ ‘‘ક્યાસ્સ બ્યપ્પથયો’’તિઆદિના નયેન પુટ્ઠં વિસ્સજ્જેન્તો ‘‘થેય્યં ન કારે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ફસ્સેતિ ફુસેય્ય. યદાવિલત્તં મનસો વિજઞ્ઞાતિ યં ચિત્તસ્સ આવિલત્તં વિજાનેય્ય, તં સબ્બં ‘‘કણ્હસ્સ પક્ખો’’તિ વિનોદયેય્ય.

અદિન્નાદાનં પહાયાતિ એત્થ અદિન્નસ્સ આદાનં અદિન્નાદાનં, પરસંહરણં, થેય્યં ચોરિકાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ અદિન્નન્તિ પરપરિગ્ગહિતં, યત્થ પરો યથાકામકારિતં આપજ્જન્તો અદણ્ડારહો અનુપવજ્જો ચ હોતિ; તસ્મિં પરપરિગ્ગહિતે પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો તદાદાયકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. તં હીને પરસ્સ સન્તકે અપ્પસાવજ્જં, પણીતે મહાસાવજ્જં. કસ્મા? વત્થુપણીતતાય. વત્થુસમત્તે સતિ ગુણાધિકાનં સન્તકે વત્થુસ્મિં મહાસાવજ્જં, તં તં ગુણાધિકં ઉપાદાય તતો તતો હીનગુણસ્સ સન્તકે વત્થુસ્મિં અપ્પસાવજ્જં.

તસ્સ પઞ્ચ સમ્ભારા હોન્તિ – પરપરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા, થેય્યચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન હરણન્તિ. પહાયાતિ ઇમં અદિન્નાદાનચેતનાસઙ્ખાતં દુસ્સીલ્યં પજહિત્વા. પટિવિરતોતિ પહીનકાલતો પટ્ઠાય તતો દુસ્સીલ્યતો ઓરતો વિરતોવ. દિન્નમેવ આદિયતીતિ દિન્નાદાયી. ચિત્તેનપિ દિન્નમેવ પટિકઙ્ખતીતિ દિન્નપાટિકઙ્ખી. થેનેતીતિ થેનો, ન થેનેન અથેનેન. અથેનત્તાયેવ સુચિભૂતેન. અત્તનાતિ અત્તભાવેન, અથેનં સુચિભૂતં અત્તભાવં કત્વા વિહરતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇતો પરં વુત્તનયમેવ.

મેત્તાયનવસેન મેત્તિ. મેત્તાકારો મેત્તાયના. મેત્તાય અયિતસ્સ મેત્તાસમઙ્ગિનો ચિત્તસ્સ ભાવો મેત્તાયિતત્તં. અનુદયતીતિ અનુદયા, રક્ખતીતિ અત્થો. અનુદયાકારો અનુદયના. અનુદયિતસ્સ ભાવો અનુદયિતત્તં. હિતસ્સ એસનવસેન હિતેસિતા. અનુકમ્પનવસેન અનુકમ્પા. સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ ઉપચારપ્પનાપ્પત્તાવ મેત્તા વુત્તા. વિપુલેનાતિ એત્થ ફરણવસેન વિપુલતા દટ્ઠબ્બા. ભૂમિવસેન પન તં મહગ્ગતં. પગુણવસેન અપ્પમાણં. સત્તારમ્મણવસેન ચ અપ્પમાણં. બ્યાપાદપચ્ચત્થિકપ્પહાનેન અવેરં. દોમનસ્સપ્પહાનતો અબ્યાપજ્જં, નિદ્દુક્ખન્તિ વુત્તં હોતિ.

આવિલન્તિ અપ્પસન્નં. લુળિતન્તિ કલલં. એરિતન્તિ અસન્નિટ્ઠાનં. ઘટ્ટિતન્તિ આરમ્મણેન ઘટ્ટનમાપાદિતં. ચલિતન્તિ કમ્પમાનં. ભન્તન્તિ વિબ્ભન્તં. અવૂપસન્તન્તિ અનિબ્બુતં.

યો સો મારોતિ એવમાદીસુ મહાજનં અનત્થે નિયોજેત્વા મારેતીતિ મારો. કણ્હકમ્મત્તા કણ્હો. કામાવચરિસ્સરત્તા અધિપતિ. મરણં પાપનતો અન્તગૂ. મુઞ્ચિતું અપ્પદાનટ્ઠેન નમુચિ. મારસ્સ બળિસન્તિ મારબળિસં. વટ્ટસન્નિસ્સિતટ્ઠેન મારસ્સ આમિસન્તિ મારામિસં. વસવત્તનટ્ઠેન મારસ્સ વિસયોતિ મારવિસયો. ગોચરટ્ઠેન મારસ્સ નિવાસોતિ મારનિવાસો. કામચારં ચરટ્ઠેન મારસ્સ ગોચરોતિ મારગોચરો. દુપ્પમુઞ્ચનટ્ઠેન મારસ્સ બન્ધનન્તિ મારબન્ધનં. દુક્ખુદ્દયોતિ દુક્ખબન્ધનો.

૨૦૩. મૂલમ્પિ તેસં પલિખઞ્ઞ તિટ્ઠેતિ તેસં કોધાતિમાનાનં યં અવિજ્જાદિકં મૂલં, તમ્પિ પલિખણિત્વા તિટ્ઠેય્ય. અદ્ધા ભવન્તો અભિસમ્ભવેય્યાતિ એતં પિયાપિયં અભિભવન્તો એકંસેનેવ અભિભવેય્ય, ન તત્થ સિથિલં પરક્કમેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

અવિજ્જા મૂલન્તિઆદયો અવિજ્જા કોધસ્સ ઉપનિસ્સયસહજાતાદિવસેન મૂલં હોતિ. અનુપાયમનસિકારો ચ અસ્મિમાનો ચ ઇમે દ્વે ઉપનિસ્સયવસેનેવ. અહિરિકઅનોત્તપ્પઉદ્ધચ્ચા ઇમે તયો ઉપનિસ્સયસહજાતાદિવસેન મૂલાનિ હોન્તિ, તથા અતિમાનસ્સાપિ.

૨૦૪. પઞ્ઞં પુરક્ખત્વાતિ પઞ્ઞં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા. કલ્યાણપીતીતિ કલ્યાણપીતિયા સમન્નાગતો. ચતુરો સહેથ પરિદેવધમ્મેતિ અનન્તરગાથાય વુચ્ચમાને પરિદેવનીયધમ્મે સહેય્ય.

વિચયબહુલોતિ પરિવીમંસનબહુલો. પવિચયબહુલોતિ વિસેસેન વીમંસનબહુલો. પેક્ખાયનબહુલોતિ ઇક્ખણબહુલો. સમેક્ખાયનબહુલોતિ એસનબહુલો. વિભૂતવિહારીતિ પાકટં કત્વા ઞાતવિહારી.

અભિક્કન્તે પટિક્કન્તેતિ એત્થ તાવ અભિક્કન્તં વુચ્ચતિ ગમનં. પટિક્કન્તં નિવત્તનં. તદુભયમ્પિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ લબ્ભતિ. ગમને તાવ પુરતો કાયં અભિહરન્તો અભિક્કમતિ નામ. પટિનિવત્તેન્તો પટિક્કમતિ નામ. ઠાનેપિ ઠિતકોવ કાયં પુરતો ઓનમેન્તો અભિક્કમતિ નામ. પચ્છતો અપનામેન્તો પટિક્કમતિ નામ. નિસજ્જાયપિ નિસિન્નકોવ આસનસ્સ પુરિમઅઙ્ગાભિમુખો સંસરન્તો અભિક્કમતિ નામ. પચ્છિમઅઙ્ગપ્પદેસં પચ્છા સંસરન્તો પટિક્કમતિ નામ. નિપજ્જાયપિ એસેવ નયો.

સમ્પજાનકારી હોતીતિ સમ્પજઞ્ઞેન સબ્બકિચ્ચકારી, સમ્પજઞ્ઞમેવ વા કારી હોતિ. સો હિ અભિક્કન્તાદીસુ સમ્પજઞ્ઞં કરોતેવ, ન કત્થચિ સમ્પજઞ્ઞવિરહિતો હોતિ. આલોકિતે વિલોકિતેતિ એત્થ પન આલોકિતં નામ પુરતો પેક્ખનં. વિલોકિતં નામ અનુદિસાપેક્ખનં. અઞ્ઞાનિપિ હેટ્ઠા ઉપરિ પચ્છતો પેક્ખનવસેન ઓલોકિતઉલ્લોકિતઅપલોકિતાનિ નામ હોન્તિ. તાનિ ઇધ ન ગહિતાનિ. સારુપ્પવસેન પન ઇમાનેવ દ્વે ગહિતાનિ, ઇમિના વા મુખેન સબ્બાનિ ગહિતાનેવાતિ.

સમિઞ્જિતે પસારિતેતિ પબ્બાનં સમિઞ્જનપસારણે. સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણેતિ એત્થ સઙ્ઘાટિચીવરાનં નિવાસનપારુપનવસેન, પત્તસ્સ ભિક્ખાપટિગ્ગહણાદિવસેન પરિભોગો ધારણં નામ. અસિતાદીસુ અસિતેતિ પિણ્ડપાતભોજને. પીતેતિ યાગુઆદિપાને. ખાયિતેતિ પિટ્ઠખજ્જકાદિખાદને. સાયિતેતિ મધુફાણિતાદિસાયને. ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મેતિ ઉચ્ચારસ્સ ચ પસ્સાવસ્સ ચ કરણે. ગતાદીસુ ગતેતિ ગમને. ઠિતેતિ ઠાને. નિસિન્નેતિ નિસજ્જાય.

સુત્તેતિ સયને. જાગરિતેતિ જાગરણે. ભાસિતેતિ કથને. તત્થ ઉપાદારૂપસ્સ સદ્દાયતનસ્સ અપ્પવત્તે સતિ ભાસિતા નામ ન હોતિ, તસ્મિં પવત્તન્તે હોતીતિ પરિગ્ગાહકો ભિક્ખુ ભાસિતે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ. વિમુત્તાયતનસીસેન ધમ્મં દેસેન્તોપિ બાત્તિંસતિરચ્છાનકથં પહાય દસકથાવત્થુનિસ્સિતં કથં કથેન્તોપિ ભાસિતે સમ્પજાનકારી નામ. તુણ્હીભાવેતિ અકથને. તત્થ ઉપાદારૂપસ્સ સદ્દાયતનસ્સ પવત્તિયં તુણ્હીભાવો નામ નત્થિ, અપ્પવત્તિયં હોતીતિ પરિગ્ગાહકો ભિક્ખુ તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ. અટ્ઠતિંસઆરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા નિસિન્નોપિ દુતિયજ્ઝાનં સમાપન્નોપિ તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી નામ. એત્થ ચ એકો ઇરિયાપથો દ્વીસુ ઠાનેસુ આગતો. સો હેટ્ઠા અભિક્કન્તે પટિક્કન્તેતિ એત્થ ભિક્ખાચારગામં ગચ્છતો આગચ્છતો ચ અદ્ધાનગમનવસેન કથિતો. ગતે ઠિતેતિ એત્થ વિહારે ચુણ્ણિકપાદુદ્ધારવસેન કથિતોતિ વેદિતબ્બો. બુદ્ધાનુસ્સતિવસેનાતિઆદયો હેટ્ઠા તત્થ તત્થ પકાસિતા એવ.

અરતીતિ રતિપટિક્ખેપો. અરતિતાતિ અરમનાકારો. અનભિરતીતિ અનભિરતભાવો. અનભિરમનાતિ અનભિરમનાકારો. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠનાકારો. પરિતસ્સિતાતિ ઉક્કણ્ઠનવસેનેવ પરિતસ્સના.

૨૦૫. કિં સૂ અસિસ્સન્તિ કિં ભુઞ્જિસ્સામિ. કુવ વા અસિસ્સન્તિ કુહિં વા અસિસ્સામિ. દુક્ખં વત સેત્થ કુવજ્જ સેસ્સન્તિ ઇમં રત્તિં દુક્ખં સયિં, અજ્જ આગમનરત્તિં કત્થ સયિસ્સં. એતે વિતક્કેતિ એતે પિણ્ડપાતનિસ્સિતે દ્વે, સેનાસનનિસ્સિતે દ્વેતિ ચત્તારો વિતક્કે. અનિકેતચારીતિ અપલિબોધચારી નિત્તણ્હચારી.

ફલકે વાતિ વઙ્કાદિફલકપીઠે ચ. આગામિરત્તિન્તિ આગમનિરત્તિયં. આદેવનેય્યેતિ વિસેસેન દેવનિય્યે. પરિદેવનેય્યેતિ સમન્તતો દેવનિય્યે.

૨૦૬. કાલેતિ પિણ્ડપાતકાલે પિણ્ડપાતસઙ્ખાતં અન્નં વા, ચીવરકાલે ચીવરસઙ્ખાતં વસનં વા લદ્ધા ધમ્મેન સમેનાતિ અધિપ્પાયો. મત્તં સ જઞ્ઞાતિ પરિગ્ગહે ચ પરિભોગે ચ સો પમાણં જાનેય્ય. ઇધાતિ સાસને, નિપાતમત્તમેવ વા એતં. તોસનત્થન્તિ સન્તોસત્થં, એતદત્થં મત્તં જાનેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. સો તેસુ ગુત્તોતિ સો ભિક્ખુ તેસુ પચ્ચયેસુ ગુત્તો. યતચારીતિ સઞ્ઞતવિહારો, રક્ખિતઇરિયાપથો રક્ખિતકાયવચીમનોદ્વારો ચાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘યતિચારી’’તિપિ પાઠો, એસોયેવત્થો. રુસિતોતિ રોસિતો. ઘટ્ટિતોતિ વુત્તં હોતિ.

દ્વીહિ કારણેહિ મત્તં જાનેય્યાતિ દ્વીહિ ભાગેહિ પમાણં જાનેય્ય. પટિગ્ગહણતો વાતિ પરેહિ દિય્યમાનગ્ગહણકાલતો વા. પરિભોગતો વાતિ પરિભુઞ્જનકાલતો વા. થોકેપિ દિય્યમાનેતિ અપ્પકેપિ દિય્યમાને. કુલાનુદયાયાતિ કુલાનં અનુદયતાય. કુલાનુરક્ખાયાતિ કુલાનં અનુરક્ખણત્થાય. પટિગ્ગણ્હાતીતિ થોકમ્પિ ગણ્હાતિ. બહુકેપિ દિય્યમાનેતિ અનપ્પકેપિ દિય્યમાને. કાયપરિહારિકં ચીવરં પટિગ્ગણ્હાતીતિ એત્થ કાયં પરિહરતિ પોસેતીતિ કાયપરિહારિકં. કુચ્છિપરિહારિકન્તિ કુચ્છિં પરિહરતિ પોસેતીતિ કુચ્છિપરિહારિકં. ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસેન સમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો અટ્ઠ પરિક્ખારા વટ્ટન્તિ તીણિ ચીવરાનિ પત્તો દન્તકટ્ઠચ્છેદનવાસિ એકા સૂચિ કાયબન્ધનં પરિસ્સાવનન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તિચીવરઞ્ચ પત્તો ચ, વાસિ સૂચિ ચ બન્ધનં;

પરિસ્સાવનેન અટ્ઠેતે, યુત્તયોગસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૫; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૯૪; ૨.૩૪૯; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૮);

તે સબ્બે કાયપરિહારિકાપિ હોન્તિ કુચ્છિપરિહારિકાપિ. કથં? તિચીવરં તાવ નિવાસેત્વા ચ પારુપિત્વા ચ વિચરણકાલે કાયં પરિહરતિ પોસેતીતિ કાયપરિહારિકં હોતિ. ચીવરકણ્ણેન ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા પિવનકાલે ખાદિતબ્બફલાફલગ્ગહણકાલે ચ કુચ્છિં પરિહરતિ પોસેતીતિ કુચ્છિપરિહારિકં હોતિ.

પત્તોપિ તેન ઉદકં ઉદ્ધરિત્વા ન્હાનકાલે કુટિપરિભણ્ડકરણકાલે ચ કાયપરિહારિકો હોતિ. આહારં ગહેત્વા ભુઞ્જનકાલે કુચ્છિપરિહારિકો. વાસિપિ તાય દન્તકટ્ઠચ્છેદનકાલે મઞ્ચપીઠાનં અઙ્ગપાદચીવરકુટિદણ્ડકસજ્જનકાલે ચ કાયપરિહારિકા હોતિ. ઉચ્છુચ્છેદનનાળિકેરાદિતચ્છનકાલે કુચ્છિપરિહારિકા. સૂચિ ચીવરસિબ્બનકાલે કાયપરિહારિકા હોતિ. પૂવં વા ફલં વા વિજ્ઝિત્વા ખાદનકાલે કુચ્છિપરિહારિકા. કાયબન્ધનં બન્ધિત્વા વિચરણકાલે કાયપરિહારિકં. ઉચ્છુઆદીનિ બન્ધિત્વા ગહણકાલે કુચ્છિપરિહારિકં. પરિસ્સાવનં તેન ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા ન્હાનકાલે સેનાસનપરિભણ્ડકરણકાલે ચ કાયપરિહારિકં, પાનીયપાણકપરિસ્સાવનકાલે તેનેવ તિલતણ્ડુલપુથુકાદીનિ ગહેત્વા ખાદનકાલે ચ કુચ્છિપરિહારિકં.

પટિસઙ્ખાયોનિસોતિ ઉપાયેન પથેન પટિસઙ્ખાય ઞત્વા, પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના નયેન વુત્તપચ્ચવેક્ખણમેવ યોનિસો પટિસઙ્ખાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ ચીવરન્તિ અન્તરવાસકાદીસુ યંકિઞ્ચિ. પટિસેવતીતિ પરિભુઞ્જતિ નિવાસેતિ વા પારુપતિ વા. યાવદેવાતિ પયોજનાવધિપરિચ્છેદનિયમવચનં. એત્તકમેવ હિ યોગિનો ચીવરપટિસેવને પયોજનં, યદિદં સીતસ્સ પટિઘાતાયાતિઆદિ, ન ઇતો ભિય્યો. સીતસ્સાતિ અજ્ઝત્તધાતુક્ખોભવસેન વા બહિદ્ધા ઉતુપરિણામનવસેન વા ઉપ્પન્નસ્સ યસ્સ કસ્સચિ સીતસ્સ.

પટિઘાતાયાતિ પટિહનનત્થં. યથા સરીરે આબાધં ન ઉપ્પાદેતિ, એવં તસ્સ વિનોદનત્થં. સીતબ્ભાહતે હિ સરીરે વિક્ખિત્તચિત્તો યોનિસો પદહિતું ન સક્કોતિ. તસ્મા સીતસ્સ પટિઘાતાય ચીવરં સેવિતબ્બન્તિ ભગવા અનુઞ્ઞાસિ. એસ નયો સબ્બત્થ. કેવલઞ્હેત્થ ઉણ્હસ્સાતિ અગ્ગિસન્તાપસ્સ, તસ્સ વનદાહાદીસુ સમ્ભવો વેદિતબ્બો. ડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સાનન્તિ એત્થ પન ડંસાતિ ડંસનમક્ખિકા. ‘‘અન્ધમક્ખિકા’’તિપિ વુચ્ચન્તિ. મકસાતિ મકસા એવ. વાતાતિ સરજઅરજાદિભેદા. આતપોતિ સૂરિયાતપો. સરીસપાતિ યે કેચિ સરન્તા ગચ્છન્તિ દીઘજાતિકા સપ્પાદયો, તેસં દટ્ઠસમ્ફસ્સો ચ ફુટ્ઠસમ્ફસ્સો ચાતિ દુવિધો સમ્ફસ્સો; સોપિ ચીવરં પારુપિત્વા નિસિન્નં ન બાધતિ. તસ્મા તાદિસેસુ ઠાનેસુ તેસં પટિઘાતત્થાય પટિસેવતિ. યાવદેવાતિ પુન એતસ્સ વચનં નિયતપયોજનાવધિપરિચ્છેદદસ્સનત્થં. હિરિકોપીનપટિચ્છાદનત્થન્તિ નિયતપયોજનં, ઇતરાનિ કદાચિ હોન્તિ. તત્થ હિરિકોપીનન્તિ તં તં સમ્બાધટ્ઠાનં. યસ્મિં યસ્મિઞ્હિ અઙ્ગે વિવરિયમાને હિરી કુપ્પતિ વિનસ્સતિ, તં તં હિરિં કોપનતો હિરિકોપીનન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ ચ હિરિકોપીનસ્સ પટિચ્છાદનત્થન્તિ હિરિકોપીનપટિચ્છાદનત્થં. ‘‘હિરિકોપીનં પટિચ્છાદનત્થ’’ન્તિપિ પાઠો.

પિણ્ડપાતન્તિ યંકિઞ્ચિ આહારં. યો હિ કોચિ આહારો ભિક્ખુનો પિણ્ડોલ્યેન પત્તે પતિતત્તા ‘‘પિણ્ડપાતો’’તિ વુચ્ચતિ. પિણ્ડાનં વા પાતો પિણ્ડપાતો, તત્થ તત્થ લદ્ધાનં ભિક્ખાનં સન્નિપાતો, સમૂહોતિ વુત્તં હોતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

સેનાસનન્તિ સયનઞ્ચ આસનઞ્ચ. યત્થ યત્થ હિ સેતિ વિહારે વા અડ્ઢયોગાદિમ્હિ વા, તં સેનં. યત્થ યત્થ આસતિ નિસીદતિ, તં આસનં, તં એકતો કત્વા ‘‘સેનાસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉતુપરિસ્સયવિનોદનપટિસલ્લાનારામત્થન્તિ પરિસહનટ્ઠેન ઉતુયેવ ઉતુપરિસ્સયો. ઉતુપરિસ્સયસ્સ વિનોદનત્થઞ્ચ પટિસલ્લાનારામત્થઞ્ચ. યો સરીરાબાધચિત્તવિક્ખેપકરો અસપ્પાયો ઉતુ સેનાસનપટિસેવનેન વિનોદેતબ્બો હોતિ, તસ્સ વિનોદનત્થં એકીભાવસુખત્થઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. કામઞ્ચ સીતપટિઘાતાદિનાવ ઉતુપરિસ્સયવિનોદનં વુત્તમેવ. યથા પન ચીવરપટિસેવને ‘‘હિરિકોપીનપટિચ્છાદનં નિયતપયોજનં, ઇતરાનિ કદાચિ કદાચિ ભવન્તી’’તિ વુત્તં, એવમિધાપિ નિયતઉતુપરિસ્સયવિનોદનં સન્ધાય ઇદં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા અયં વુત્તપ્પકારો ઉતુ ઉતુયેવ. પરિસ્સયો પન દુવિધો પાકટપરિસ્સયો ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયો ચ. તત્થ પાકટપરિસ્સયો સીહબ્યગ્ઘાદયો, પટિચ્છન્નપરિસ્સયો રાગદોસાદયો. તે યત્થ અપરિગુત્તિયા ચ અસપ્પાયરૂપદસ્સનાદિના ચ આબાધં ન કરોન્તિ, તં સેનાસનં એવં જાનિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા પટિસેવન્તો ભિક્ખુ પટિસઙ્ખા યોનિસો સેનાસનં ઉતુપરિસ્સયવિનોદનત્થં પટિસેવતીતિ વેદિતબ્બો.

ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારન્તિ એત્થ રોગસ્સ પટિઅયનટ્ઠેન પચ્ચયો, પચ્ચનીકગમનટ્ઠેનાતિ અત્થો. યસ્સ કસ્સચિ સપ્પાયસ્સેતં અધિવચનં. ભિસક્કસ્સ કમ્મં તેન અનુઞ્ઞાતત્તાતિ ભેસજ્જં. ગિલાનપચ્ચયોવ ભેસજ્જં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જં, યં કિઞ્ચિ ગિલાનસ્સ સપ્પાયં ભિસક્કકમ્મં તેલમધુફાણિતાદીતિ વુત્તં હોતિ. પરિક્ખારોતિ પન ‘‘સત્તહિ નગરપરિક્ખારેહિ સુપરિક્ખત્તં હોતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૬૭) પરિવારો વુચ્ચતિ. ‘‘રથો સીલપરિક્ખારો, ઝાનક્ખો ચક્કવીરિયો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૪) અલઙ્કારો. ‘‘યે ચ ખો ઇમે પબ્બજિતેન જીવિતપરિક્ખારા સમુદાનેતબ્બા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૯૧-૧૯૨) સમ્ભારો. ઇધ પન સમ્ભારોપિ પરિવારોપિ વટ્ટતિ. તઞ્ચ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જં જીવિતસ્સ પરિવારોપિ હોતિ, જીવિતનાસકાબાધુપ્પત્તિયા અન્તરં અદત્વા રક્ખણતો સમ્ભારોપિ. યથાચિરં પવત્તતિ, એવમસ્સ કારણભાવતો; તસ્મા ‘‘પરિક્ખારો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જઞ્ચ તં પરિક્ખારો ચાતિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારો, તં ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં. ગિલાનસ્સ યં કિઞ્ચિ સપ્પાયં ભિસક્કાનુઞ્ઞાતં તેલમધુફાણિતાદિજીવિતપરિક્ખારન્તિ વુત્તં હોતિ.

ઉપ્પન્નાનન્તિ જાતાનં ભૂતાનં નિબ્બત્તાનં. વેય્યાબાધિકાનન્તિ એત્થ બ્યાબાધોતિ ધાતુક્ખોભો તંસમુટ્ઠાના ચ કુટ્ઠગણ્ડપીળકાદયો, બ્યાબાધતો ઉપ્પન્નત્તા વેય્યાબાધિકા. વેદનાનન્તિ દુક્ખવેદના, અકુસલવિપાકવેદના, તાસં વેય્યાબાધિકાનં વેદનાનં. અબ્યાબજ્ઝપરમતાયાતિ નિદ્દુક્ખપરમતાય. યાવ તં દુક્ખં સબ્બં પહીનં હોતિ, તાવાતિ અત્થો.

સન્તુટ્ઠો હોતીતિ પચ્ચયસન્તોસેન સન્તુટ્ઠો હોતિ. ઇતરીતરેન ચીવરેનાતિ થૂલસુખુમલૂખપણીતથિરજિણ્ણાનં યેન કેનચિ. અથ ખો યથાલદ્ધાદીનં ઇતરીતરેન યેન કેનચિ સન્તુટ્ઠો હોતીતિ અત્થો. ચીવરસ્મિઞ્હિ તયો સન્તોસા યથાલાભસન્તોસો યથાબલસન્તોસો યથાસારુપ્પસન્તોસોતિ. પિણ્ડપાતાદીસુપિ એસેવ નયો.

વણ્ણવાદીતિ એકો સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં ન કથેતિ, એકો ન સન્તુટ્ઠો હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ, એકો નેવ સન્તુટ્ઠો હોતિ, ન સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ, એકો સન્તુટ્ઠો ચ હોતિ, સન્તોસસ્સ વણ્ણં કથેતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયા ચ વણ્ણવાદી’’તિ વુત્તં. અનેસનન્તિ દૂતેય્યપહીનગમનાનુયોગપ્પભેદં નાનપ્પકારં અનેસનં. અપ્પતિરૂપન્તિ અયુત્તં. અલદ્ધા ચાતિ અલભિત્વા. યથા એકચ્ચો ‘‘કથં નુ ખો ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ પુઞ્ઞવન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા કોહઞ્ઞં કરોન્તો ઉત્તસ્સતિ પરિતસ્સતિ, સન્તુટ્ઠો ભિક્ખુ એવં અલદ્ધા ચ ચીવરં ન પરિતસ્સતિ. લદ્ધા ચાતિ ધમ્મેન સમેન લભિત્વા. અગધિતોતિ વિગતલોભવન્તો. અમુચ્છિતોતિ અધિમત્તતણ્હાય મુચ્છં અનાપન્નો. અનજ્ઝાપન્નોતિ તણ્હાય અનોત્થટો અપરિયોનદ્ધો. આદીનવદસ્સાવીતિ અનેસનાપત્તિયઞ્ચ ગધિતપરિભોગે ચ આદીનવં પસ્સમાનો. નિસ્સરણપઞ્ઞોતિ ‘‘યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩) વુત્તં નિસ્સરણં એવ પજાનન્તો. ઇતરીતરચીવરસન્તુટ્ઠિયાતિ યેન કેનચિ ચીવરેન સન્તુટ્ઠિયા. નેવત્તાનુક્કંસેતીતિ ‘‘અહં પંસુકૂલિકો, મયા ઉપસમ્પદમાળેયેવ પંસુકૂલિકઙ્ગં ગહિતં, કો મયા સદિસો અત્થી’’તિ અત્તુક્કંસનં ન કરોતિ. ન પરં વમ્ભેતીતિ ‘‘ઇમે પનઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન પંસુકૂલિકા’’તિ વા ‘‘પંસુકૂલિકમત્તમ્પિ એતેસં નત્થી’’તિ વા એવં પરં ન વમ્ભેતિ.

યો હિ તત્થ દક્ખોતિ યો તસ્મિં ચીવરસન્તોસે વણ્ણવાદી, તાસુ વા દક્ખો છેકો બ્યત્તો. અનલસોતિ સાતચ્ચકિરિયાય આલસિયવિરહિતો. સમ્પજાનો પટિસ્સતોતિ સમ્પજાનપઞ્ઞાય ચેવ સતિયા ચ યુત્તો. પોરાણેતિ ન અધુનુપ્પત્તિકે. અગ્ગઞ્ઞેતિ ‘‘અગ્ગો’’તિ જાનિતબ્બે. અરિયવંસે ઠિતોતિ અરિયાનં વંસે પતિટ્ઠિતો. અરિયવંસોતિ ચ યથા હિ ખત્તિયવંસો બ્રાહ્મણવંસો વેસ્સવંસો સુદ્દવંસો સમણવંસો કુલવંસો રાજવંસો, એવં અયમ્પિ અટ્ઠમો અરિયવંસો અરિયતન્તિ અરિયપવેણી નામ હોતિ. સો ખો પનાયં અરિયવંસો ઇમેસં વંસાનં મૂલગન્ધાદીનં કાળાનુસારિગન્ધાદયો વિય અગ્ગમક્ખાયતિ. કે પન તે અરિયા યેસં એસો વંસોતિ? અરિયા વુચ્ચન્તિ બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ તથાગતસાવકા ચ, એતેસં અરિયાનં વંસોતિ અરિયવંસો. ઇતો પુબ્બે હિ સતસહસ્સકપ્પાદિકાનં ચતુન્નં અસઙ્ખ્યેય્યાનં મત્થકે તણ્હઙ્કરો મેઙ્કેરો સરણઙ્કરો દીપઙ્કરોતિ ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, તે અરિયા, તેસં અરિયાનં વંસોતિ અરિયવંસો. તેસં બુદ્ધાનં પરિનિબ્બાનતો અપરભાગે એકં અસઙ્ખ્યેય્યં અતિક્કમિત્વા કોણ્ડઞ્ઞો નામ બુદ્ધો ઉપ્પન્નો…પે… ઇમસ્મિં કપ્પે કકુસન્ધો કોણાગમનો કસ્સપો અમ્હાકં ભગવા ગોતમોતિ ચત્તારો બુદ્ધા ઉપ્પન્ના, તેસં અરિયાનં વંસોતિ અરિયવંસો. અપિ ચ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નાનં સબ્બબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકાનં અરિયાનં વંસોતિ અરિયવંસો, તસ્મિં અરિયવંસે પતિટ્ઠિતો.

ઇતરીતરેન પિણ્ડપાતેનાતિ યેન કેનચિ પિણ્ડપાતેન. સેનાસનાદીસુપિ એસેવ નયો. આયતનેસૂતિ ચક્ખાદીસુ આયતનેસુ.

યતોતિ સઞ્ઞતો. યત્તોતિ યત્તવા. પટિયત્તોતિ અતિવિય યત્તવા. ગુત્તોતિ રક્ખિતો. ગોપિતોતિ મઞ્જૂસાય વિય પટ્ઠપિતો. રક્ખિતોતિ પટિસામિતો. સંવુતોતિ દ્વારસંવરણેન પિહિતો. ખુંસિતોતિ ગરહિતો. વમ્ભિતોતિ અપસાદિતો. ઘટ્ટિતોતિ ઘટ્ટનમાપાદિતો. ગરહિતોતિ અવમઞ્ઞિતો. ઉપવદિતોતિ અક્કોસિતો.

ફરુસેનાતિ મમ્મચ્છેદનવચનેન. કક્ખળેનાતિ દારુણેન. નપ્પટિવજ્જાતિ પટિપ્ફરિત્વા ન કથેય્ય.

૨૦૭. ઝાનાનુયુત્તોતિ અનુપ્પન્નુપ્પાદનેન ઉપ્પન્નસેવનેન ચ ઝાનેન અનુયુત્તો. ઉપેક્ખમારબ્ભ સમાહિતત્તોતિ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખં ઉપ્પાદેત્વા સમાહિતચિત્તો. તક્કાસયં કુક્કુચ્ચઞ્ચુપચ્છિન્દેતિ કામવિતક્કાદિવિતક્કઞ્ચ કામસઞ્ઞાદિકં વિતક્કસ્સ આસયઞ્ચ હત્થકુક્કુચ્ચાદિકુક્કુચ્ચઞ્ચ ઉપચ્છિન્દેય્ય.

અનુપ્પન્નસ્સ વા પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપ્પાદાયાતિ તસ્મિં અત્તભાવે અનુપ્પન્નસ્સ વા ઉપ્પજ્જિત્વા પરિહીનસ્સ વા પઠમજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પાદનત્થં અત્તનો સન્તાને પટિલાભત્થં. ઉપ્પન્નં વા પઠમં ઝાનં આસેવતીતિઆદીસુ એત્થ આદરેન સેવતિ પગુણં કરોતિ ભાવેતિ વડ્ઢેતિ બહુલીકરોતિ પુનપ્પુનં કરોતિ.

ઉપેક્ખાતિ ચતુત્થજ્ઝાને ઉપ્પન્ના તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખા. ઉપેક્ખાતિ સભાવપદં. ઉપેક્ખનાતિ ઉપપત્તિતો ઇક્ખનાકારો. અજ્ઝુપેક્ખનાતિ અધિકા હુત્વા ઇક્ખના. ચિત્તસમતાતિ ચિત્તસ્સ સમતા ચિત્તસ્સ ઊનાતિરિત્તતં વજ્જેત્વા સમભાવો. ચિત્તપ્પસ્સદ્ધતાતિ ચિત્તસ્સ અપ્પગબ્ભતા, અથદ્ધભાવોતિ અત્થો. મજ્ઝત્તતા ચિત્તસ્સાતિ ન સત્તસ્સ ન પોસસ્સ, ચિત્તસ્સ મજ્ઝત્તભાવોતિ અત્થો. ચતુત્થે ઝાને ઉપેક્ખં આરબ્ભાતિ ચતુત્થસ્મિં ઝાનસ્મિં ઉપ્પન્નં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખં પટિચ્ચ. એકગ્ગચિત્તોતિ એકારમ્મણે પવત્તચિત્તો. અવિક્ખિત્તચિત્તોતિ ઉદ્ધચ્ચવિરહિતો ન વિક્ખિત્તચિત્તો.

નવ વિતક્કા વુત્તનયા એવ. કામવિતક્કાનં કામસઞ્ઞાસયોતિ કામવિતક્કં વિતક્કેન્તસ્સ ઉપ્પન્ના કામસઞ્ઞા તેસં વિતક્કાનં આસયો વસનોકાસોતિ કામસઞ્ઞાસયો. બ્યાપાદવિતક્કાદીસુપિ એસેવ નયો.

૨૦૮. ચુદિતો વચીભિ સતિમાભિનન્દેતિ ઉપજ્ઝાયાદીહિ વાચાહિ ચોદિતો સમાનો સતિમા હુત્વા તં ચોદનં અભિનન્દેય્ય. વાચં પમુઞ્ચે કુસલન્તિ ઞાણસમુટ્ઠિતં વાચં પમુઞ્ચેય્ય. નાતિવેલન્તિ અતિવેલં પન વાચં કાલવેલઞ્ચ સીલવેલઞ્ચ અતિક્કન્તં નપ્પમુઞ્ચેય્ય. જનવાદધમ્માયાતિ જનપરિવાદકથાય. ન ચેતયેય્યાતિ ચેતનં ન ઉપ્પાદેય્ય.

ઇદં તે અપ્પત્તન્તિ ઇદં તવ ન પત્તં. અસારુપ્પન્તિ તવ પયોગં અસારુપ્પં. અસીલટ્ઠન્તિ તવ પયોગં ન સીલે પતિટ્ઠન્તિ અસીલટ્ઠં, સીલે ઠિતસ્સ પયોગં ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. કેચિ ‘‘અસિલિટ્ઠ’’ન્તિ પઠન્તિ, અમટ્ઠવચનન્તિ અત્થં વણ્ણયન્તિ.

નિધીનન્તિ તત્થ તત્થ નિદહિત્વા ઠપિતાનં હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદિપૂરાનં નિધિકુમ્ભીનં. પવત્તારન્તિ કિચ્છજીવિકે દુગ્ગતમનુસ્સે અનુકમ્પં કત્વા ‘‘એહિ સુખેન તે જીવનુપાયં દસ્સેસ્સામી’’તિ નિધિટ્ઠાનં નેત્વા હત્થં પસારેત્વા ‘‘ઇમં ગહેત્વા સુખં જીવા’’તિ આચિક્ખિતારં વિય. વજ્જદસ્સિનન્તિ દ્વે વજ્જદસ્સિનો ‘‘ઇમિના નં અસારુપ્પેન વા ખલિતેન વા સઙ્ઘમજ્ઝે નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ રન્ધગવેસકો ચ અઞ્ઞાતં ઞાપનત્થાય ઞાતં અનુગ્ગણ્હત્થાય સીલાદિના ચસ્સ વુદ્ધિકામતાય તં તં વજ્જં ઓલોકનેન ઉલ્લપનસભાવસણ્ઠિતો ચ. અયં ઇધ અધિપ્પેતો. યથા હિ દુગ્ગતમનુસ્સો ‘‘ઇમં ગણ્હાહી’’તિ તજ્જેત્વા પોટ્ઠેત્વાપિ નિધિં દસ્સેન્તે કોપં ન કરોતિ, પમુદિતોવ હોતિ, એવમેવ એવરૂપે પુગ્ગલે અસારુપ્પં વા ખલિતં વા દિસ્વા આચિક્ખન્તે કોપો ન કાતબ્બો, તુટ્ઠેનેવ ભવિતબ્બં. ‘‘ભન્તે મહન્તં વો કતં કમ્મં, મય્હં આચરિયુપજ્ઝાયટ્ઠાને ઠત્વા ઓવદન્તેહિ પુનપિ મં વદેય્યાથા’’તિ પવારેતબ્બમેવ. નિગ્ગય્હવાદિન્તિ એકચ્ચો હિ સદ્ધિવિહારિકાદીનં અસારુપ્પં વા ખલિતં વા દિસ્વા ‘‘અયં મે મુખોદકદાનાદીહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહતિ, સચે નં વક્ખામિ, ન મં ઉપટ્ઠહિસ્સતિ, એવં મમ પરિહાનિ ભવિસ્સતી’’તિ વત્તું અવિસહન્તો ન નિગ્ગય્હવાદી નામ હોતિ, સો ઇમસ્મિં સાસને કચવરં આકિરતિ. યો પન તથારૂપં વજ્જં દિસ્વા વજ્જાનુરૂપં તજ્જેત્વા પણામેન્તો દણ્ડકમ્મં કરોન્તો વિહારા નીહરન્તો સિક્ખાપેતિ, અયં નિગ્ગય્હવાદી નામ સેય્યથાપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘નિગ્ગય્હ નિગ્ગય્હાહં, આનન્દ, વક્ખામિ, પવય્હ પવય્હાહં, આનન્દ, વક્ખામિ, યો સારો સો ઠસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૯૬). મેધાવિન્તિ ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતં. તાદિસન્તિ એવરૂપં પણ્ડિતં ભજેય્ય પયિરુપાસેય્ય. તાદિસઞ્હિ આચરિયં ભજમાનસ્સ અન્તેવાસિકસ્સ સેય્યોવ હોતિ, ન પાપિયો, વુડ્ઢિયેવ હોતિ, નો પરિહાનીતિ.

ઓવદેય્યાતિ ઉપ્પન્ને વત્થુસ્મિં વદન્તો ઓવદતિ નામ, અનુપ્પન્ને ‘‘અયસોપિ તે સિયા’’તિઆદિવસેન અનાગતં દસ્સેન્તો અનુસાસતિ નામ. સમ્મુખા વદન્તોપિ ઓવદતિ નામ, પરમ્મુખા દૂતં વા સાસનં વા પેસેન્તો અનુસાસતિ નામ. સકિં વદન્તોપિ ઓવદતિ નામ, પુનપ્પુનં વદન્તો અનુસાસતિ નામ. ઓવદન્તો એવ વા અનુસાસતિ નામાતિ એવં ઓવદેય્ય અનુસાસેય્ય. અસબ્ભાતિ અકુસલધમ્મા નિવારેય્ય, કુસલધમ્મે પતિટ્ઠપેય્યાતિ અત્થો. સતઞ્હિ સો પિયો હોતીતિ સો એવરૂપો પુગ્ગલો બુદ્ધાદીનં સપ્પુરિસાનં પિયો હોતિ. યે પન અદિટ્ઠધમ્મા અવિતિણ્ણપરલોકા આમિસચક્ખુકા જીવિકત્થાય પબ્બજિતા, તેસં અસતં સો ઓવાદકો અનુસાસકો ‘‘ન ત્વં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો, ન આચરિયો, કસ્મા અમ્હાકં ઓવદસી’’તિ એવં મુખસત્તીહિ વિજ્ઝન્તાનં અપ્પિયો હોતીતિ.

એકકમ્મન્તિ અપલોકનકમ્માદિકં એકકમ્મં. એકુદ્દેસોતિ નિદાનુદ્દેસાદિકો એકુદ્દેસો. સમસિક્ખતાતિ સમાનસિક્ખતા. આહતચિત્તતન્તિ કોધેન પહતચિત્તભાવં. ખિલજાતતન્તિ થદ્ધભાવં. પઞ્ચપિ ચેતોખિલેતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘસિક્ખાસબ્રહ્મચારીસુ પઞ્ચસુપિ ચિત્તસ્સ થદ્ધભાવે.

ઞાણસમુટ્ઠિતં વાચન્તિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તેન ઉપ્પાદિતં વાક્યં. મુઞ્ચેય્યાતિ વિસ્સજ્જેય્ય. અત્થૂપસંહિતન્તિ અત્થસહિતં કારણસહિતં. ધમ્મૂપસંહિતન્તિ ધમ્મેન યુત્તં. કાલાતિક્કન્તં વાચં ન ભાસેય્યાતિ કાલાતીતં વાચં ન કથેય્ય તસ્સ કાલસ્સ અતિક્કન્તત્તા. વેલાતિક્કન્તન્તિ મરિયાદાતીતં વચનં ન ભણેય્ય વચનમરિયાદસ્સ અતિક્કન્તત્તા. ઉભયવસેન કાલવેલા.

યો વે કાલે અસમ્પત્તેતિ અત્તનો વચનકાલે અસમ્પત્તે. અતિવેલન્તિ વેલાતિક્કન્તં કત્વા અતિરેકપ્પમાણં ભાસતિ. નિહતો સેતીતિ નિગ્ઘાતિતો સયતિ. કોકિલાયેવ અત્રજોતિ કાકિયા પટિજગ્ગિતો કોકિલાય અબ્ભન્તરે જાતો કોકિલપોતકો વિય.

૨૦૯. અથાપરન્તિ અથ ઇદાનિ ઇતો પરમ્પિ. પઞ્ચ રજાનીતિ રૂપરાગાદીનિ પઞ્ચ રજાનિ. યેસં સતીમા વિનયાય સિક્ખેતિ યેસં ઉપટ્ઠિતસ્સતિ હુત્વાવ વિનયનત્થં તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખેય્ય. એવં સિક્ખન્તો હિ રૂપેસુ…પે… ફસ્સેસુ સહેથ રાગં, ન અઞ્ઞેતિ.