ગન્થારમ્ભકથા

બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ;

ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ;

સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામીતિ.

અયં સરણગમનનિદ્દેસો ખુદ્દકાનં આદિ.

ઇમસ્સ દાનિ અત્થં પરમત્થજોતિકાય ખુદ્દકટ્ઠકથાય વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતું ઇદં વુચ્ચતિ –

ઉત્તમં વન્દનેય્યાનં, વન્દિત્વા રતનત્તયં;

ખુદ્દકાનં કરિસ્સામિ, કેસઞ્ચિ અત્થવણ્ણનં.

ખુદ્દકાનં ગમ્ભીરત્તા, કિઞ્ચાપિ અતિદુક્કરા;

વણ્ણના માદિસેનેસા, અબોધન્તેન સાસનં.

અજ્જાપિ તુ અબ્બોચ્છિન્નો, પુબ્બાચરિયનિચ્છયો;

તથેવ ચ ઠિતં યસ્મા, નવઙ્ગં સત્થુસાસનં.

તસ્માહં કાતુમિચ્છામિ, અત્થસંવણ્ણનં ઇમં;

સાસનઞ્ચેવ નિસ્સાય, પોરાણઞ્ચ વિનિચ્છયં.

સદ્ધમ્મબહુમાનેન, નાત્તુક્કંસનકમ્યતા;

નાઞ્ઞેસં વમ્ભનત્થાય, તં સુણાથ સમાહિતાતિ.

ખુદ્દકવવત્થાનં

તત્થ ‘‘ખુદ્દકાનં કરિસ્સામિ, કેસઞ્ચિ અત્થવણ્ણન’’ન્તિ વુત્તત્તા ખુદ્દકાનિ તાવ વવત્થપેત્વા પચ્છા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામિ. ખુદ્દકાનિ નામ ખુદ્દકનિકાયસ્સ એકદેસો, ખુદ્દકનિકાયો નામ પઞ્ચન્નં નિકાયાનં એકદેસો. પઞ્ચ નિકાયા નામ –

દીઘમજ્ઝિમસંયુત્ત, અઙ્ગુત્તરિકખુદ્દકા;

નિકાયા પઞ્ચ ગમ્ભીરા, ધમ્મતો અત્થતો ચિમે.

તત્થ બ્રહ્મજાલસુત્તાદીનિ ચતુત્તિંસ સુત્તાનિ દીઘનિકાયો. મૂલપરિયાયસુત્તાદીનિ દિયડ્ઢસતં દ્વે ચ સુત્તાનિ મજ્ઝિમનિકાયો. ઓઘતરણસુત્તાદીનિ સત્ત સુત્તસહસ્સાનિ સત્ત ચ સુત્તસતાનિ દ્વાસટ્ઠિ ચ સુત્તાનિ સંયુત્તનિકાયો. ચિત્તપરિયાદાનસુત્તાદીનિ નવ સુત્તસહસ્સાનિ પઞ્ચ ચ સુત્તસતાનિ સત્તપઞ્ઞાસઞ્ચ સુત્તાનિ અઙ્ગુત્તરનિકાયો. ખુદ્દકપાઠો, ધમ્મપદં, ઉદાનં, ઇતિવુત્તકં, સુત્તનિપાતો, વિમાનવત્થુ, પેતવત્થુ, થેરગાથા, થેરીગાથા, જાતકં, નિદ્દેસો, પટિસમ્ભિદા, અપદાનં, બુદ્ધવંસો, ચરિયાપિટકં, વિનયાભિધમ્મપિટકાનિ, ઠપેત્વા વા ચત્તારો નિકાયે અવસેસં બુદ્ધવચનં ખુદ્દકનિકાયો.

કસ્મા પનેસ ખુદ્દકનિકાયોતિ વુચ્ચતિ? બહૂનં ખુદ્દકાનં ધમ્મક્ખન્ધાનં સમૂહતો નિવાસતો ચ. સમૂહનિવાસા હિ ‘‘નિકાયો’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકનિકાયમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં ચિત્તં, યથયિદં, ભિક્ખવે, તિરચ્છાનગતા પાણા (સં. નિ. ૩.૧૦૦). પોણિકનિકાયો, ચિક્ખલ્લિકનિકાયો’’તિ એવમાદીનિ ચેત્થ સાધકાનિ સાસનતો લોકતો ચ. અયમસ્સ ખુદ્દકનિકાયસ્સ એકદેસો. ઇમાનિ સુત્તન્તપિટકપરિયાપન્નાનિ અત્થતો વિવરિતું વિભજિતું ઉત્તાનીકાતુઞ્ચ અધિપ્પેતાનિ ખુદ્દકાનિ, તેસમ્પિ ખુદ્દકાનં સરણસિક્ખાપદદ્વત્તિંસાકારકુમારપઞ્હમઙ્ગલસુત્ત- રતનસુત્તતિરોકુટ્ટનિધિકણ્ડમેત્તસુત્તાનં વસેન નવપ્પભેદો ખુદ્દકપાઠો આદિ આચરિયપરમ્પરાય વાચનામગ્ગં આરોપિતવસેન ન ભગવતા વુત્તવસેન. ભગવતા હિ વુત્તવસેન –

‘‘અનેકજાતિસંસારં, સન્ધાવિસ્સં અનિબ્બિસં;

ગહકારં ગવેસન્તો, દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનં.

‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, પુન ગેહં ન કાહસિ;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, ગહકૂટં વિસઙ્ખતં;

વિસઙ્ખારગતં ચિત્તં, તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૩-૧૫૪) –

ઇદં ગાથાદ્વયં સબ્બસ્સાપિ બુદ્ધવચનસ્સ આદિ. તઞ્ચ મનસાવ વુત્તવસેન, ન વચીભેદં કત્વા વુત્તવસેન. વચીભેદં પન કત્વા વુત્તવસેન –

‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા,

આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ;

અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ સબ્બા,

યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મ’’ન્તિ. (ઉદા. ૧; મહાવ. ૧) –

અયં ગાથા આદિ. તસ્મા ય્વાયં નવપ્પભેદો ખુદ્દકપાઠો ઇમેસં ખુદ્દકાનં આદિ, તસ્સ આદિતો પભુતિ અત્થસંવણ્ણનં આરભિસ્સામિ.

નિદાનસોધનં

તસ્સ ચાયમાદિ ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’તિ. તસ્સાયં અત્થવણ્ણનાય માતિકા –

‘‘કેન કત્થ કદા કસ્મા, ભાસિતં સરણત્તયં;

કસ્મા ચિધાદિતો વુત્ત, મવુત્તમપિ આદિતો.

‘‘નિદાનસોધનં કત્વા, એવમેત્થ તતો પરં;

બુદ્ધં સરણગમનં, ગમકઞ્ચ વિભાવયે.

‘‘ભેદાભેદં ફલઞ્ચાપિ, ગમનીયઞ્ચ દીપયે;

ધમ્મં સરણમિચ્ચાદિ, દ્વયેપેસ નયો મતો.

‘‘અનુપુબ્બવવત્થાને, કારણઞ્ચ વિનિદ્દિસે;

સરણત્તયમેતઞ્ચ, ઉપમાહિ પકાસયે’’તિ.

તત્થ પઠમગાથાય તાવ ઇદં સરણત્તયં કેન ભાસિતં, કત્થ ભાસિતં, કદા ભાસિતં, કસ્મા ભાસિતં અવુત્તમપિચાદિતો તથાગતેન કસ્મા ઇધાદિતો વુત્તન્તિ પઞ્ચ પઞ્હા.

તેસં વિસ્સજ્જના કેન ભાસિતન્તિ ભગવતા ભાસિતં, ન સાવકેહિ, ન ઇસીહિ, ન દેવતાહિ. કત્થાતિ બારાણસિયં ઇસિપતને મિગદાયે. કદાતિ આયસ્મન્તે યસે સદ્ધિં સહાયકેહિ અરહત્તં પત્તે એકસટ્ઠિયા અરહન્તેસુ બહુજનહિતાય લોકે ધમ્મદેસનં કરોન્તેસુ. કસ્માતિ પબ્બજ્જત્થઞ્ચ ઉપસમ્પદત્થઞ્ચ. યથાહ –

‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, પબ્બાજેતબ્બો ઉપસમ્પાદેતબ્બો. પઠમં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદાપેત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કારાપેત્વા ભિક્ખૂનં પાદે વન્દાપેત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદાપેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હાપેત્વા ‘એવં વદેહી’તિ વત્તબ્બો ‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામિ, ધમ્મં સરણં ગચ્છામિ, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’’તિ (મહાવ. ૩૪).

કસ્મા ચિધાદિતો વુત્તન્તિ ઇદઞ્ચ નવઙ્ગં સત્થુસાસનં તીહિ પિટકેહિ સઙ્ગણ્હિત્વા વાચનામગ્ગં આરોપેન્તેહિ પુબ્બાચરિયેહિ યસ્મા ઇમિના મગ્ગેન દેવમનુસ્સા ઉપાસકભાવેન વા પબ્બજિતભાવેન વા સાસનં ઓતરન્તિ, તસ્મા સાસનોતારસ્સ મગ્ગભૂતત્તા ઇધ ખુદ્દકપાઠે આદિતો વુત્તન્તિ ઞાતબ્બં.

કતં નિદાનસોધનં.