૪. કોકિલવગ્ગો

[૩૩૧] ૧. કોકિલજાતકવણ્ણના

યો વે કાલે અસમ્પત્તેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોકાલિકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ તક્કારિયજાતકે વિત્થારિતમેવ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અમચ્ચો ઓવાદકો અહોસિ, રાજા બહુભાણી અહોસિ. બોધિસત્તો ‘‘તસ્સ બહુભાણિતં નિસેધેસ્સામી’’તિ એકં ઉપમં ઉપધારેન્તો વિચરતિ. અથેકદિવસં રાજા ઉય્યાનં ગતો મઙ્ગલસિલાપટ્ટે નિસીદિ, તસ્સુપરિ અમ્બરુક્ખો અત્થિ. તત્રેકસ્મિં કાકકુલાવકે કાળકોકિલા અત્તનો અણ્ડકં નિક્ખિપિત્વા અગમાસિ. કાકી તં કોકિલઅણ્ડકં પટિજગ્ગિ, અપરભાગે તતો કોકિલપોતકો નિક્ખમિ. કાકી ‘‘પુત્તો મે’’તિ સઞ્ઞાય મુખતુણ્ડકેન ગોચરં આહરિત્વા તં પટિજગ્ગિ. સો અવિરૂળ્હપક્ખો અકાલેયેવ કોકિલરવં રવિ. કાકી ‘‘અયં ઇદાનેવ તાવ અઞ્ઞં રવં રવતિ, વડ્ઢન્તો કિં કરિસ્સતી’’તિ તુણ્ડકેન કોટ્ટેત્વા મારેત્વા કુલાવકા પાતેસિ. સો રઞ્ઞો પાદમૂલે પતિ.

રાજા બોધિસત્તં પુચ્છિ ‘‘કિમેતં સહાયા’’તિ? બોધિસત્તો ‘‘અહં રાજાનં નિવારેતું એકં ઉપમં પરિયેસામિ, લદ્ધા દાનિ મે સા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મહારાજ, અતિમુખરા અકાલે બહુભાણિનો એવરૂપં લભન્તિ. અયં મહારાજ, કોકિલપોતકો કાકિયા પુટ્ઠો અવિરૂળ્હપક્ખો અકાલેયેવ કોકિલરવં રવિ. અથ નં કાકી ‘નાયં મમ પુત્તકો’તિ ઞત્વા મુખતુણ્ડકેન કોટ્ટેત્વા મારેત્વા કુલાવકા પાતેસિ. મનુસ્સા વા હોન્તુ તિરચ્છાના વા, અકાલે બહુભાણિનો એવરૂપં દુક્ખં લભન્તી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૨૧. ‘‘યો વે કાલે અસમ્પત્તે, અતિવેલં પભાસતિ;

એવં સો નિહતો સેતિ, કોકિલાયિવ અત્રજો.

૧૨૨. ‘‘ન હિ સત્થં સુનિસિતં, વિસં હલાહલામિવ;

એવં નિકટ્ઠે પાતેતિ, વાચા દુબ્ભાસિતા યથા.

૧૨૩. ‘‘તસ્મા કાલે અકાલે વા, વાચં રક્ખેય્ય પણ્ડિતો;

નાતિવેલં પભાસેય્ય, અપિ અત્તસમમ્હિ વા.

૧૨૪. ‘‘યો ચ કાલે મિતં ભાસે, મતિપુબ્બો વિચક્ખણો;

સબ્બે અમિત્તે આદેતિ, સુપણ્ણો ઉરગામિવા’’તિ.

તત્થ કાલે અસમ્પત્તેતિ અત્તનો વચનકાલે અસમ્પત્તે. અતિવેલન્તિ વેલાતિક્કન્તં કત્વા અતિરેકપ્પમાણં ભાસતિ. હલાહલામિવાતિ હલાહલં ઇવ. નિકટ્ઠેતિ તસ્મિંયેવ ખણે અપ્પમત્તકે કાલે. તસ્માતિ યસ્મા સુનિસિતસત્થહલાહલવિસતોપિ ખિપ્પતરં દુબ્ભાસિતવચનમેવ પાતેસિ, તસ્મા. કાલે અકાલે વાતિ વત્તું યુત્તકાલે ચ અકાલે ચ વાચં રક્ખેય્ય, અતિવેલં ન ભાસેય્ય અપિ અત્તના સમે નિન્નાનાકરણેપિ પુગ્ગલેતિ અત્થો.

મતિપુબ્બોતિ મતિં પુરેચારિકં કત્વા કથનેન મતિપુબ્બો. વિચક્ખણોતિ ઞાણેન વિચારેત્વા અત્થવિન્દનપુગ્ગલો વિચક્ખણો નામ. ઉરગામિવાતિ ઉરગં ઇવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા સુપણ્ણો સમુદ્દં ખોભેત્વા મહાભોગં ઉરગં આદેતિ ગણ્હાતિ, આદિયિત્વા ચ તઙ્ખણઞ્ઞેવ નં સિમ્બલિં આરોપેત્વા મંસં ખાદતિ, એવમેવ યો મતિપુબ્બઙ્ગમો વિચક્ખણો વત્તું યુત્તકાલે મિતં ભાસતિ, સો સબ્બે અમિત્તે આદેતિ ગણ્હાતિ, અત્તનો વસે વત્તેતીતિ.

રાજા બોધિસત્તસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા તતો પટ્ઠાય મિતભાણી અહોસિ, યસઞ્ચસ્સ વડ્ઢેત્વા મહન્તતરં અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કોકિલપોતકો કોકાલિકો અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કોકિલજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૩૨] ૨. રથલટ્ઠિજાતકવણ્ણના

અપિ હન્ત્વા હતો બ્રૂતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો પુરોહિતં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર રથેન અત્તનો ભોગગામં ગચ્છન્તો સમ્બાધે મગ્ગે રથં પાજેન્તો એકં સકટસત્થં દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં સકટં અપનેથા’’તિ ગચ્છન્તો સકટે અનપનીયમાને કુજ્ઝિત્વા પતોદલટ્ઠિયા પુરિમસકટે સાકટિકસ્સ રથધુરે પહરિ. સા રથધુરે પટિહતા નિવત્તિત્વા તસ્સેવ નલાટં પહરિ. તાવદેવસ્સ નલાટે ગણ્ડો ઉટ્ઠહિ. સો નિવત્તિત્વા ‘‘સાકટિકેહિ પહટોમ્હી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. સાકટિકે પક્કોસાપેત્વા વિનિચ્છિનન્તા તસ્સેવ દોસં અદ્દસંસુ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, રઞ્ઞો કિર પુરોહિતો ‘સાકટિકેહિ પહટોમ્હી’તિ અડ્ડં કરોન્તો સયમેવ પરજ્જી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ એવરૂપં અકાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સેવ વિનિચ્છયામચ્ચો અહોસિ. અથ રઞ્ઞો પુરોહિતો રથેન અત્તનો ભોગગામં ગચ્છન્તોતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. ઇધ પન તેન રઞ્ઞો આરોચિતે રાજા સયં વિનિચ્છયે નિસીદિત્વા સાકટિકે પક્કોસાપેત્વા કમ્મં અસોધેત્વાવ ‘‘તુમ્હેહિ મમ પુરોહિતં કોટ્ટેત્વા નલાટે ગણ્ડો ઉટ્ઠાપિતો’’તિ વત્વા ‘‘સબ્બસ્સહરણં તેસં કરોથા’’તિ આહ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘તુમ્હે, મહારાજ, કમ્મં અસોધેત્વાવ એતેસં સબ્બસ્સં હરાપેથ, એકચ્ચે પન અત્તનાવ અત્તાનં પહરિત્વાપિ ‘પરેન પહટમ્હા’તિ વદન્તિ, તસ્મા અવિચિનિત્વા કાતું ન યુત્તં, રજ્જં કારેન્તેન નામ નિસામેત્વા કમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ.

૧૨૫. ‘‘અપિ હન્ત્વા હતો બ્રૂતિ, જેત્વા જિતોતિ ભાસતિ;

પુબ્બમક્ખાયિનો રાજ, અઞ્ઞદત્થુ ન સદ્દહે.

૧૨૬. ‘‘તસ્મા પણ્ડિતજાતિયો, સુણેય્ય ઇતરસ્સપિ;

ઉભિન્નં વચનં સુત્વા, યથા ધમ્મો તથા કરે.

૧૨૭. ‘‘અલસો ગિહી કામભોગી ન સાધુ, અસઞ્ઞતો પબ્બજિતો ન સાધુ;

રાજા ન સાધુ અનિસમ્મકારી, યો પણ્ડિતો કોધનો તં ન સાધુ.

૧૨૮. ‘‘નિસમ્મ ખત્તિયો કયિરા, નાનિસમ્મ દિસમ્પતિ;

નિસમ્મકારિનો રાજ, યસો કિત્તિ ચ વડ્ઢતી’’તિ.

તત્થ અપિ હન્ત્વાતિ અપિ એકો અત્તનાવ અત્તાનં હન્ત્વા ‘‘પરેન પહટોમ્હી’’તિ બ્રૂતિ કથેતિ. જેત્વા જિતોતિ સયં વા પન પરં જિત્વા ‘‘અહં જિતોમ્હી’’તિ ભાસતિ. અઞ્ઞદત્થૂતિ મહારાજ, પુબ્બમેવ રાજકુલં ગન્ત્વા અક્ખાયન્તસ્સ પુબ્બમક્ખાયિનો અઞ્ઞદત્થુ ન સદ્દહે, એકંસેન વચનં ન સદ્દહેય્ય. તસ્માતિ યસ્મા પઠમતરં આગન્ત્વા કથેન્તસ્સ એકંસેન વચનં ન સદ્દહાતબ્બં, તસ્મા. યથા ધમ્મોતિ યથા વિનિચ્છયસભાવો ઠિતો, તથા કરેય્ય.

અસઞ્ઞતોતિ કાયાદીહિ અસઞ્ઞતો દુસ્સીલો. તં ન સાધૂતિ યં તસ્સ પણ્ડિતસ્સ ઞાણવતો પુગ્ગલસ્સ આધાનગ્ગાહિવસેન દળ્હકોપસઙ્ખાતં કોધનં, તં ન સાધુ. નાનિસમ્માતિ ન અનિસામેત્વા. દિસમ્પતીતિ દિસાનં પતિ, મહારાજ. યસો કિત્તિ ચાતિ ઇસ્સરિયપરિવારો ચેવ કિત્તિસદ્દો ચ વડ્ઢતીતિ.

રાજા બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા ધમ્મેન વિનિચ્છિનિ, ધમ્મેન વિનિચ્છિયમાને બ્રાહ્મણસ્સેવ દોસો જાતોતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રાહ્મણો એતરહિ બ્રાહ્મણોવ અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રથલટ્ઠિજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૩૩] ૩. પક્કગોધજાતકવણ્ણના

તદેવ મે ત્વન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુટુમ્બિકં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવ. ઇધ પન તેસં ઉદ્ધારં સાધેત્વા આગચ્છન્તાનં અન્તરામગ્ગે લુદ્દકો ‘‘ઉભોપિ ખાદથા’’તિ એકં પક્કગોધં અદાસિ. સો પુરિસો ભરિયં પાનીયત્થાય પેસેત્વા સબ્બં ગોધં ખાદિત્વા તસ્સા આગતકાલે ‘‘ભદ્દે, ગોધા પલાતા’’તિ આહ. ‘‘સાધુ, સામિ, પક્કગોધાય પલાયન્તિયા કિં સક્કા કાતુ’’ન્તિ? સા જેતવને પાનીયં પિવિત્વા સત્થુ સન્તિકે નિસિન્ના સત્થારા ‘‘કિં ઉપાસિકે, અયં તે હિતકામો સસિનેહો ઉપકારકો’’તિ પુચ્છિતા ‘‘ભન્તે, અહં એતસ્સ હિતકામા સસિનેહા, અયં પન મયિ નિસ્સિનેહો’’તિ આહ. સત્થા ‘‘હોતુ મા ચિન્તયિ, એવં નામેસ કરોતિ. યદા પન તે ગુણં સરતિ, તદા તુય્હમેવ સબ્બિસ્સરિયં દેતી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતમ્પિ હેટ્ઠા વુત્તસદિસમેવ. ઇધ પન તેસં નિવત્તન્તાનં અન્તરામગ્ગે લુદ્દકો કિલન્તભાવં દિસ્વા ‘‘દ્વેપિ જના ખાદથા’’તિ એકં પક્કગોધં અદાસિ. રાજધીતા તં વલ્લિયા બન્ધિત્વા આદાય મગ્ગં પટિપજ્જિ. તે એકં સરં દિસ્વા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અસ્સત્થમૂલે નિસીદિંસુ. રાજપુત્તો ‘‘ગચ્છ ભદ્દે, સરતો પદુમિનિપત્તેન ઉદકં આહર, મંસં ખાદિસ્સામા’’તિ આહ. સા ગોધં સાખાય લગ્ગેત્વા પાનીયત્થાય ગતા. ઇતરો સબ્બં ગોધં ખાદિત્વા અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠં ગહેત્વા પરમ્મુખો નિસીદિ. સો તાય પાનીયં ગહેત્વા આગતાય ‘‘ભદ્દે, ગોધા સાખાય ઓતરિત્વા વમ્મિકં પાવિસિ, અહં ધાવિત્વા અગ્ગનઙ્ગુટ્ઠં અગ્ગહેસિં, ગહિતટ્ઠાનં હત્થેયેવ કત્વા છિજ્જિત્વા બિલં પવિટ્ઠા’’તિ આહ. ‘‘હોતુ, દેવ, પક્કગોધાય પલાયન્તિયા કિં કરિસ્સામ, એહિ ગચ્છામા’’તિ. તે પાનીયં પિવિત્વા બારાણસિં અગમંસુ.

રાજપુત્તો રજ્જં પત્વા તં અગ્ગમહેસિટ્ઠાનમત્તે ઠપેસિ, સક્કારસમ્માનો પનસ્સા નત્થિ. બોધિસત્તો તસ્સા સક્કારં કારેતુકામો રઞ્ઞો સન્તિકે ઠત્વા ‘‘નનુ મયં અય્યે તુમ્હાકં સન્તિકા કિઞ્ચિ ન લભામ, કિં નો ન ઓલોકેથા’’તિ આહ. ‘‘તાત, અહમેવ રઞ્ઞો સન્તિકા કિઞ્ચિ ન લભામિ, તુય્હં કિં દસ્સામિ, રાજાપિ મય્હં ઇદાનિ કિં દસ્સતિ, સો અરઞ્ઞતો આગમનકાલે પક્કગોધં એકકોવ ખાદી’’તિ. ‘‘અય્યે, ન દેવો એવરૂપં કરિસ્સતિ, મા એવં અવચુત્થા’’તિ. અથ નં દેવી ‘‘તુય્હં તં, તાત, ન પાકટં, રઞ્ઞોયેવ મય્હઞ્ચ પાકટ’’ન્તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૨૯. ‘‘તદેવ મે ત્વં વિદિતો, વનમજ્ઝે રથેસભ;

યસ્સ તે ખગ્ગબદ્ધસ્સ, સન્નદ્ધસ્સ તિરીટિનો;

અસ્સત્થદુમસાખાય, પક્કગોધા પલાયથા’’તિ.

તત્થ તદેવાતિ તસ્મિંયેવ કાલે ‘‘અયં મય્હં અદાયકો’’તિ એવં ત્વં વિદિતો. અઞ્ઞે પન તવ સભાવં ન જાનન્તીતિ અત્થો. ખગ્ગબદ્ધસ્સાતિ બદ્ધખગ્ગસ્સ. તિરીટિનોતિ તિરીટવત્થનિવત્થસ્સ મગ્ગાગમનકાલે. પક્કગોધાતિ અઙ્ગારપક્કા ગોધા પલાયથાતિ.

એવં રઞ્ઞા કતદોસં પરિસમજ્ઝે પાકટં કત્વા કથેસિ. તં સુત્વા બોધિસત્તો ‘‘અય્યે, દેવસ્સ અપ્પિયકાલતો પભુતિ ઉભિન્નમ્પિ અફાસુકં કત્વા કસ્મા ઇધ વસથા’’તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૩૦. ‘‘નમે નમન્તસ્સ ભજે ભજન્તં, કિચ્ચાનુકુબ્બસ્સ કરેય્ય કિચ્ચં;

નાનત્થકામસ્સ કરેય્ય અત્થં, અસમ્ભજન્તમ્પિ ન સમ્ભજેય્ય.

૧૩૧. ‘‘ચજે ચજન્તં વનથં ન કયિરા, અપેતચિત્તેન ન સમ્ભજેય્ય;

દિજો દુમં ખીણફલન્તિ ઞત્વા, અઞ્ઞં સમેક્ખેય્ય મહા હિ લોકો’’તિ.

તત્થ નમે નમન્તસ્સાતિ યો અત્તનિ મુદુચિત્તેન નમતિ, તસ્સેવ પટિનમેય્ય. કિચ્ચાનુકુબ્બસ્સાતિ અત્તનો ઉપ્પન્નં કિચ્ચં અનુકુબ્બન્તસ્સેવ. અનત્થકામસ્સાતિ અવડ્ઢિકામસ્સ. વનથં ન કયિરાતિ તસ્મિં ચજન્તે તણ્હાસ્નેહં ન કરેય્ય. અપેતચિત્તેનાતિ અપગતચિત્તેન વિરત્તચિત્તેન. ન સમ્ભજેય્યાતિ ન સમાગચ્છેય્ય. અઞ્ઞં સમેક્ખેય્યાતિ અઞ્ઞં ઓલોકેય્ય, યથા દિજો ખીણફલં દુમં રુક્ખં ઞત્વા અઞ્ઞં ફલભરિતં રુક્ખં ગચ્છતિ, તથા ખીણરાગં પુરિસં ઞત્વા અઞ્ઞં સસિનેહં ઉપગચ્છેય્યાતિ અધિપ્પાયો.

રાજા બોધિસત્તે કથેન્તે એવ તસ્સા ગુણં સરિત્વા ‘‘ભદ્દે, એત્તકં કાલં તવ ગુણં ન સલ્લક્ખેસિં, પણ્ડિતસ્સયેવ કથાય સલ્લક્ખેસિં, મમ અપરાધં સહન્તિયા ઇદં સકલરજ્જં તુય્હમેવ દમ્મી’’તિ વત્વા ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૩૨. ‘‘સો તે કરિસ્સામિ યથાનુભાવં, કતઞ્ઞુતં ખત્તિયે પેક્ખમાનો;

સબ્બઞ્ચ તે ઇસ્સરિયં દદામિ, યસ્સિચ્છસી તસ્સ તુવં દદામી’’તિ.

તત્થ સોતિ સો અહં. યથાનુભાવન્તિ યથાસત્તિ યથાબલં. યસ્સિચ્છસીતિ યસ્સ ઇચ્છસિ, તસ્સ ઇદં રજ્જં આદિં કત્વા યં ત્વં ઇચ્છસિ, તં દદામીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા રાજા દેવિયા સબ્બિસ્સરિયં અદાસિ, ‘‘ઇમિનાહં એતિસ્સા ગુણં સરાપિતો’’તિ પણ્ડિતસ્સપિ મહન્તં ઇસ્સરિયં અદાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉભો જયમ્પતિકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

તદા જયમ્પતિકા એતરહિ જયમ્પતિકાવ અહેસું, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

પક્કગોધજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૩૪] ૪. રાજોવાદજાતકવણ્ણના

ગવં ચે તરમાનાનન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો રાજોવાદં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ તેસકુણજાતકે (જા. ૨.૧૭.૧ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. ઇધ પન સત્થા ‘‘મહારાજ, પોરાણકરાજાનોપિ પણ્ડિતાનં કથં સુત્વા ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેન્તા સગ્ગપુરં પૂરયમાના ગમિંસૂ’’તિ વત્વા રઞ્ઞા યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સિક્ખિતસબ્બસિપ્પો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા રમણીયે હિમવન્તપદેસે વનમૂલફલાહારો વિહાસિ. અથ રાજા અગુણપરિયેસકો હુત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો મે કોચિ અગુણં કથેન્તો’’તિ પરિયેસન્તો અન્તોજને ચ બહિજને ચ અન્તોનગરે ચ બહિનગરે ચ કઞ્ચિ અત્તનો અવણ્ણવાદિં અદિસ્વા ‘‘જનપદે નુ ખો કથ’’ન્તિ અઞ્ઞાતકવેસેન જનપદં ચરિ. તત્રાપિ અવણ્ણવાદિં અપસ્સન્તો અત્તનો ગુણકથમેવ સુત્વા ‘‘હિમવન્તપદેસે નુ ખો કથ’’ન્તિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વિચરન્તો બોધિસત્તસ્સ અસ્સમં પત્વા તં અભિવાદેત્વા કતપટિસન્થારો એકમન્તં નિસીદિ.

તદા બોધિસત્તો અરઞ્ઞતો પરિપક્કાનિ નિગ્રોધફલાનિ આહરિત્વા પરિભુઞ્જિ, તાનિ હોન્તિ મધુરાનિ ઓજવન્તાનિ સક્ખરચુણ્ણસમરસાનિ. સો રાજાનમ્પિ આમન્તેત્વા ‘‘ઇમં મહાપુઞ્ઞ, નિગ્રોધપક્કફલં ખાદિત્વા પાનીયં પિવા’’તિ આહ. રાજા તથા કત્વા બોધિસત્તં પુચ્છિ ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, ઇમં નિગ્રોધપક્કં અતિ વિય મધુર’’ન્તિ? ‘‘મહાપુઞ્ઞ, નૂન રાજા ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેતિ, તેનેતં મધુરન્તિ. રઞ્ઞો અધમ્મિકકાલે અમધુરં નુ ખો, ભન્તે, હોતી’’તિ. ‘‘આમ, મહાપુઞ્ઞ, રાજૂસુ અધમ્મિકેસુ તેલમધુફાણિતાદીનિપિ વનમૂલફલાનિપિ અમધુરાનિ હોન્તિ નિરોજાનિ, ન કેવલં એતાનિ, સકલમ્પિ રટ્ઠં નિરોજં કસટં હોતિ. તેસુ પન ધમ્મિકેસુ સબ્બાનિ તાનિ મધુરાનિ હોન્તિ ઓજવન્તાનિ, સકલમ્પિ રટ્ઠં ઓજવન્તમેવ હોતી’’તિ. રાજા ‘‘એવં ભવિસ્સતિ, ભન્તે’’તિ અત્તનો રાજભાવં અજાનાપેત્વાવ બોધિસત્તં વન્દિત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા ‘‘તાપસસ્સ વચનં વીમંસિસ્સામી’’તિ અધમ્મેન રજ્જં કારેત્વા ‘‘ઇદાનિ જાનિસ્સામી’’તિ કિઞ્ચિ કાલં વીતિનામેત્વા પુન તત્થ ગન્ત્વા તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ.

બોધિસત્તોપિસ્સ તથેવ વત્વા નિગ્રોધપક્કં અદાસિ, તં તસ્સ તિત્તકરસં અહોસિ. રાજા ‘‘અમધુરં નિરસ’’ન્તિ સહ ખેળેન છડ્ડેત્વા ‘‘તિત્તકં, ભન્તે’’તિ આહ. બોધિસત્તો ‘‘મહાપુઞ્ઞ, નૂન રાજા અધમ્મિકો ભવિસ્સતિ. રાજૂનઞ્હિ અધમ્મિકકાલે અરઞ્ઞે ફલાફલં આદિં કત્વા સબ્બં અમધુરં નિરોજં જાત’’ન્તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૩૩. ‘‘ગવે ચે તરમાનાનં, જિમ્હં ગચ્છતિ પુઙ્ગવો;

સબ્બા તા જિમ્હં ગચ્છન્તિ, નેત્તે જિમ્હં ગતે સતિ.

૧૩૪. ‘‘એવમેવ મનુસ્સેસુ, યો હોતિ સેટ્ઠસમ્મતો;

સો ચે અધમ્મં ચરતિ, પગેવ ઇતરા પજા;

સબ્બં રટ્ઠં દુખં સેતિ, રાજા ચે હોતિ અધમ્મિકો.

૧૩૫. ‘‘ગવં ચે તરમાનાનં, ઉજું ગચ્છતિ પુઙ્ગવો;

સબ્બા ગાવી ઉજું યન્તિ, નેત્તે ઉજું ગતે સતિ.

૧૩૬. ‘‘એવમેવ મનુસ્સેસુ, યો હોતિ સેટ્ઠસમ્મતો;

સો સચે ધમ્મં ચરતિ, પગેવ ઇતરા પજા;

સબ્બં રટ્ઠં સુખં સેતિ, રાજા ચે હોતિ ધમ્મિકો’’તિ.

તત્થ ગવન્તિ ગુન્નં. તરમાનાનન્તિ નદિં ઓતરન્તાનં. જિમ્હન્તિ કુટિલં વઙ્કં. નેત્તેતિ નાયકે ગહેત્વા ગચ્છન્તે ગવજેટ્ઠકે ઉસભે પુઙ્ગવે. પગેવ ઇતરા પજાતિ ઇતરે સત્તા પુરેતરમેવ અધમ્મં ચરન્તીતિ અત્થો. દુખં સેતીતિ ન કેવલં સેતિ, ચતૂસુપિ ઇરિયાપથેસુ દુક્ખમેવ વિન્દતિ. અધમ્મિકોતિ યદિ રાજા છન્દાદિઅગતિગમનવસેન અધમ્મિકો હોતિ. સુખં સેતીતિ સચે રાજા અગતિગમનં પહાય ધમ્મિકો હોતિ, સબ્બં રટ્ઠં ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સુખપ્પત્તમેવ હોતીતિ.

રાજા બોધિસત્તસ્સ ધમ્મં સુત્વા અત્તનો રાજભાવં જાનાપેત્વા ‘‘ભન્તે, પુબ્બે નિગ્રોધપક્કં અહમેવ મધુરં કત્વા તિત્તકં અકાસિં, ઇદાનિ પુન મધુરં કરિસ્સામી’’તિ બોધિસત્તં વન્દિત્વા નગરં ગન્ત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેન્તો સબ્બં પટિપાકતિકં અકાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રાજોવાદજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૩૫] ૫. જમ્બુકજાતકવણ્ણના

બ્રહા પવડ્ઢકાયો સોતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ સુગતાલયકરણં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવ, અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો. સત્થારા ‘‘સારિપુત્ત, દેવદત્તો તુમ્હે દિસ્વા કિં અકાસી’’તિ વુત્તો થેરો આહ ‘‘ભન્તે, સો તુમ્હાકં અનુકરોન્તો મમ હત્થે બીજનિં દત્વા નિપજ્જિ. અથ નં કોકાલિકો ઉરે જણ્ણુના પહરિ, ઇતિ સો તુમ્હાકં અનુકરોન્તો દુક્ખં અનુભવી’’તિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘ન ખો, સારિપુત્ત, દેવદત્તો ઇદાનેવ મમ અનુકરોન્તો દુક્ખં અનુભોતિ, પુબ્બેપેસ અનુભોસિયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સીહયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા હિમવન્તે ગુહાયં વસન્તો એકદિવસં મહિંસં વધિત્વા મંસં ખાદિત્વા પાનીયં પિવિત્વા ગુહં આગચ્છતિ. એકો સિઙ્ગાલો તં દિસ્વા પલાયિતું અસક્કોન્તો ઉરેન નિપજ્જિ, ‘‘કિં જમ્બુકા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘ઉપટ્ઠહિસ્સામિ તં, ભદ્દન્તે’’તિ આહ. સીહો ‘‘તેન હિ એહી’’તિ તં અત્તનો વસનટ્ઠાનં નેત્વા દિવસે દિવસે મંસં આહરિત્વા પોસેસિ. તસ્સ સીહવિઘાસેન થૂલસરીરતં પત્તસ્સ એકદિવસં માનો ઉપ્પજ્જિ. સો સીહં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ ‘‘અહં, સામિ, નિચ્ચકાલં તુમ્હાકં પલિબોધો, તુમ્હે નિચ્ચં મંસં આહરિત્વા મં પોસેથ, અજ્જ તુમ્હે ઇધેવ હોથ, અહં એકં વારણં વધિત્વા મંસં ખાદિત્વા તુમ્હાકમ્પિ આહરિસ્સામી’’તિ. સીહો ‘‘મા તે, જમ્બુક, એતં રુચ્ચિ, ન ત્વં વારણં વધિત્વા મંસખાદકયોનિયં નિબ્બત્તો, અહં તે વારણં વધિત્વા દસ્સામિ, વારણો નામ મહાકાયો પવડ્ઢકાયો, મા વારણં ગણ્હિ, મમ વચનં કરોહી’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ.

૧૩૭. ‘‘બ્રહા પવડ્ઢકાયો સો, દીઘદાઠો ચ જમ્બુક;

ન ત્વં તત્થ કુલે જાતો, યત્થ ગણ્હન્તિ કુઞ્જર’’ન્તિ.

તત્થ બ્રહાતિ મહન્તો. પવડ્ઢકાયોતિ ઉદ્ધં ઉગ્ગતકાયો. દીઘદાઠોતિ દીઘદન્તો તેહિ દન્તેહિ તુમ્હાદિસે પહરિત્વા જીવિતક્ખયે પાપેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં સીહકુલે જાતા મત્તવારણં ગણ્હન્તિ, ત્વં ન તત્થ જાતો, સિઙ્ગાલકુલે પન જાતોસીતિ અત્થો.

સિઙ્ગાલો સીહેન વારિતોયેવ ગુહા નિક્ખમિત્વા તિક્ખત્તું ‘‘બુક્ક બુક્કા’’તિ સિઙ્ગાલિકં નદં નદિત્વા પબ્બતકૂટે ઠિતો પબ્બતપાદં ઓલોકેન્તો એકં કાળવારણં પબ્બતપાદેન આગચ્છન્તં દિસ્વા ઉલ્લઙ્ઘિત્વા ‘‘તસ્સ કુમ્ભે પતિસ્સામી’’તિ પરિવત્તિત્વા પાદમૂલે પતિ. વારણો પુરિમપાદં ઉક્ખિપિત્વા તસ્સ મત્થકે પતિટ્ઠાપેસિ, સીસં ભિજ્જિત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં જાતં. સો તત્થેવ અનુત્થુનન્તો સયિ, વારણો કોઞ્ચનાદં કરોન્તો પક્કામિ. બોધિસત્તો ગન્ત્વા પબ્બતમત્થકે ઠિતો તં વિનાસપ્પત્તં દિસ્વા ‘‘અત્તનો માનં નિસ્સાય નટ્ઠો સિઙ્ગાલો’’તિ તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૧૩૮. ‘‘અસીહો સીહમાનેન, યો અત્તાનં વિકુબ્બતિ;

કોત્થૂવ ગજમાસજ્જ, સેતિ ભૂમ્યા અનુત્થુનં.

૧૩૯. ‘‘યસસ્સિનો ઉત્તમપુગ્ગલસ્સ, સઞ્જાતખન્ધસ્સ મહબ્બલસ્સ;

અસમેક્ખિય થામબલૂપપત્તિં, સ સેતિ નાગેન હતોયં જમ્બુકો.

૧૪૦. ‘‘યો ચીધ કમ્મં કુરુતે પમાય, થામબ્બલં અત્તનિ સંવિદિત્વા;

જપ્પેન મન્તેન સુભાસિતેન, પરિક્ખવા સો વિપુલં જિનાતી’’તિ.

તત્થ વિકુબ્બતીતિ પરિવત્તેતિ. કોત્થૂવાતિ સિઙ્ગાલો વિય. અનુત્થુનન્તિ અનુત્થુનન્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અયં કોત્થુ મહન્તં ગજં પત્વા અનુત્થુનન્તો ભૂમિયં સેતિ, એવં યો અઞ્ઞો દુબ્બલો બલવતા વિગ્ગહં કરોતિ, સોપિ એવરૂપોવ હોતીતિ.

યસસ્સિનોતિ ઇસ્સરિયવતો. ઉત્તમપુગ્ગલસ્સાતિ કાયબલેન ચ ઞાણબલેન ચ ઉત્તમપુગ્ગલસ્સ. સઞ્જાતખન્ધસ્સાતિ સુસણ્ઠિતમહાખન્ધસ્સ. મહબ્બલસ્સાતિ મહાથામસ્સ. થામબલૂપપત્તિન્તિ એવરૂપસ્સ સીહસ્સ થામસઙ્ખાતં બલઞ્ચેવ સીહજાતિસઙ્ખાતં ઉપપત્તિઞ્ચ અજાનિત્વા, કાયથામઞ્ચ ઞાણબલઞ્ચ સીહઉપપત્તિઞ્ચ અજાનિત્વાતિ અત્થો. સ સેતીતિ અત્તાનમ્પિ સીહેન સદિસં મઞ્ઞમાનો, સો અયં જમ્બુકો નાગેન હતો મતસયનં સેતિ.

પમાયાતિ પમિનિત્વા ઉપપરિક્ખિત્વા. ‘‘પમાણા’’તિપિ પાઠો, અત્તનો પમાણં ગહેત્વા યો અત્તનો પમાણેન કમ્મં કુરુતેતિ અત્થો. થામબ્બલન્તિ થામસઙ્ખાતં બલં, કાયથામઞ્ચ ઞાણબલઞ્ચાતિપિ અત્થો. જપ્પેનાતિ જપેન, અજ્ઝેનેનાતિ અત્થો. મન્તેનાતિ અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં મન્તેત્વા કરણેન. સુભાસિતેનાતિ સચ્ચાદિગુણયુત્તેન અનવજ્જવચનેન. પરિક્ખવાતિ પરિક્ખાસમ્પન્નો. સો વિપુલં જિનાતીતિ યો એવરૂપો હોતિ, યં કિઞ્ચિ કમ્મં કુરુમાનો અત્તનો થામઞ્ચ બલઞ્ચ ઞત્વા જપ્પમન્તવસેન પરિચ્છિન્દિત્વા સુભાસિતં ભાસન્તો કરોતિ, સો વિપુલં મહન્તં અત્થં જિનાતિ ન પરિહાયતીતિ.

એવં બોધિસત્તો ઇમાહિ તીહિ ગાથાહિ ઇમસ્મિં લોકે કત્તબ્બયુત્તકં કમ્મં કથેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો દેવદત્તો અહોસિ, સીહો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

જમ્બુકજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૩૩૬] ૬. બ્રહાછત્તજાતકવણ્ણના

તિણં તિણન્તિ લપસીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કુહકભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ કથિતમેવ.

અતીતે પન બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અમચ્ચો અહોસિ. બારાણસિરાજા મહતિયા સેનાય કોસલરાજાનં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા સાવત્થિં પત્વા યુદ્ધેન નગરં પવિસિત્વા રાજાનં ગણ્હિ. કોસલરઞ્ઞો પન પુત્તો છત્તો નામ કુમારો અત્થિ. સો અઞ્ઞાતકવેસેન નિક્ખમિત્વા તક્કસિલં ગન્ત્વા તયો વેદે ચ અટ્ઠારસ સિપ્પાનિ ચ ઉગ્ગણ્હિત્વા તક્કસિલતો નિક્ખમ્મ સબ્બસમયસિપ્પાનિ સિક્ખન્તો એકં પચ્ચન્તગામં પાપુણિ. તં નિસ્સાય પઞ્ચસતતાપસા અરઞ્ઞે પણ્ણસાલાસુ વસન્તિ. કુમારો તે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમેસમ્પિ સન્તિકે કિઞ્ચિ સિક્ખિસ્સામી’’તિ પબ્બજિત્વા યં તે જાનન્તિ, તં સબ્બં ઉગ્ગણ્હિ. સો અપરભાગે ગણસત્થા જાતો.

અથેકદિવસં ઇસિગણં આમન્તેત્વા ‘‘મારિસા, કસ્મા મજ્ઝિમદેસં ન ગચ્છથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘મારિસ, મજ્ઝિમદેસે મનુસ્સા નામ પણ્ડિતા, તે પઞ્હં પુચ્છન્તિ, અનુમોદનં કારાપેન્તિ, મઙ્ગલં ભણાપેન્તિ, અસક્કોન્તે ગરહન્તિ, મયં તેન ભયેન ન ગચ્છામા’’તિ. ‘‘મા તુમ્હે ભાયથ, અહમેતં સબ્બં કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છામા’’તિ સબ્બે અત્તનો અત્તનો ખારિવિવિધમાદાય અનુપુબ્બેન બારાણસિં પત્તા. બારાણસિરાજાપિ કોસલરજ્જં અત્તનો હત્થગતં કત્વા તત્થ રાજયુત્તે ઠપેત્વા સયં તત્થ વિજ્જમાનં ધનં ગહેત્વા બારાણસિં ગન્ત્વા ઉય્યાને લોહચાટિયો પૂરાપેત્વા નિદહિત્વા તસ્મિં સમયે બારાણસિયમેવ વસતિ. અથ તે ઇસયો રાજુય્યાને રત્તિં વસિત્વા પુનદિવસે નગરં ભિક્ખાય પવિસિત્વા રાજદ્વારં અગમંસુ. રાજા તેસં ઇરિયાપથેસ્સુ પસીદિત્વા પક્કોસાપેત્વા મહાતલે નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં દત્વા યાવ ભત્તકાલા તં તં પઞ્હં પુચ્છિ. છત્તો રઞ્ઞો ચિત્તં આરાધેન્તો સબ્બપઞ્હે વિસ્સજ્જેત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને વિચિત્રં અનુમોદનં અકાસિ. રાજા સુટ્ઠુતરં પસન્નો પટિઞ્ઞં ગહેત્વા સબ્બેપિ તે ઉય્યાને વાસાપેસિ.

છત્તો નિધિઉદ્ધરણમન્તં જાનાતિ. સો તત્થ વસન્તો ‘‘કહં નુ ખો ઇમિના મમ પિતુ સન્તકં ધનં નિદહિત’’ન્તિ મન્તં પરિવત્તેત્વા ઓલોકેન્તો ઉય્યાને નિદહિતભાવં ઞત્વા ‘‘ઇદં ધનં ગહેત્વા મમ રજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તાપસે આમન્તેત્વા ‘‘મારિસા, અહં કોસલરઞ્ઞો પુત્તો, બારાણસિરઞ્ઞા અમ્હાકં રજ્જે ગહિતે અઞ્ઞાતકવેસેન નિક્ખમિત્વા એત્તકં કાલં અત્તનો જીવિતં અનુરક્ખિં, ઇદાનિ કુલસન્તકં ધનં લદ્ધં, અહં એતં આદાય ગન્ત્વા અત્તનો રજ્જં ગણ્હિસ્સામિ, તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ આહ. ‘‘મયમ્પિ તયાવ સદ્ધિં ગમિસ્સામા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ મહન્તે મહન્તે ચમ્મપસિબ્બકે કારેત્વા રત્તિભાગે ભૂમિં ખણિત્વા ધનચાટિયો ઉદ્ધરિત્વા પસિબ્બકેસુ ધનં પક્ખિપિત્વા ચાટિયો તિણસ્સ પૂરાપેત્વા પઞ્ચ ચ ઇસિસતાનિ અઞ્ઞે ચ મનુસ્સે ધનં ગાહાપેત્વા પલાયિત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા સબ્બે રાજયુત્તે ગાહાપેત્વા રજ્જં ગહેત્વા પાકારઅટ્ટાલકાદિપટિસઙ્ખરણં કારાપેત્વા પુન સપત્તરઞ્ઞા યુદ્ધેન અગ્ગહેતબ્બં કત્વા નગરં અજ્ઝાવસતિ. બારાણસિરઞ્ઞોપિ ‘‘તાપસા ઉય્યાનતો ધનં ગહેત્વા પલાતા’’તિ આરોચયિંસુ. સો ઉય્યાનં ગન્ત્વા ચાટિયો વિવરાપેત્વા તિણમેવ પસ્સિ, તસ્સ ધનં નિસ્સાય મહન્તો સોકો ઉપ્પજ્જિ. સો નગરં ગન્ત્વા ‘‘તિણં તિણ’’ન્તિ વિપ્પલપન્તો ચરતિ, નાસ્સ કોચિ સોકં નિબ્બાપેતું સક્કોતિ.

બોધિસત્તો ચિન્તેસિ ‘‘રઞ્ઞો મહન્તો સોકો, વિપ્પલપન્તો ચરતિ, ઠપેત્વા ખો પન મં નાસ્સ અઞ્ઞો કોચિ સોકં વિનોદેતું સમત્થો, નિસ્સોકં નં કરિસ્સામી’’તિ. સો એકદિવસં તેન સદ્ધિં સુખનિસિન્નો તસ્સ વિપ્પલપનકાલે પઠમં ગાથમાહ –

૧૪૧. ‘‘તિણં તિણન્તિ લપસિ, કો નુ તે તિણમાહરિ;

કિં નુ તે તિણકિચ્ચત્થિ, તિણમેવ પભાસસી’’તિ.

તત્થ કિં નુ તે તિણકિચ્ચત્થીતિ કિં નુ તવ તિણેન કિચ્ચં કાતબ્બં અત્થિ. તિણમેવ પભાસસીતિ ત્વઞ્હિ કેવલં ‘‘તિણં તિણ’’ન્તિ તિણમેવ પભાસસિ, ‘‘અસુકતિણં નામા’’તિ ન કથેસિ, તિણનામં તાવસ્સ કથેહિ ‘‘અસુકતિણં નામા’’તિ, મયં તે આહરિસ્સામ, અથ પન તે તિણેનત્થો નત્થિ, નિક્કારણા મા વિપ્પલપીતિ.

તં સુત્વા રાજા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૪૨. ‘‘ઇધાગમા બ્રહ્મચારી, બ્રહા છત્તો બહુસ્સુતો;

સો મે સબ્બં સમાદાય, તિણં નિક્ખિપ્પ ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ બ્રહાતિ દીઘો. છત્તોતિ તસ્સ નામં. સબ્બં સમાદાયાતિ સબ્બં ધનં ગહેત્વા. તિણં નિક્ખિપ્પ ગચ્છતીતિ ચાટીસુ તિણં નિક્ખિપિત્વા ગતોતિ દસ્સેન્તો એવમાહ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો તતિયં ગાથમાહ –

૧૪૩. ‘‘એવેતં હોતિ કત્તબ્બં, અપ્પેન બહુમિચ્છતા;

સબ્બં સકસ્સ આદાનં, અનાદાનં તિણસ્સ ચા’’તિ.

તસ્સત્થો – અપ્પેન તિણેન બહુધનં ઇચ્છતા એવં એતં કત્તબ્બં હોતિ, યદિદં પિતુ સન્તકત્તા સકસ્સ ધનસ્સ સબ્બં આદાનં અગય્હૂપગસ્સ તિણસ્સ ચ અનાદાનં. ઇતિ, મહારાજ, સો બ્રહા છત્તો ગહેતબ્બયુત્તકં અત્તનો પિતુ સન્તકં ધનં ગહેત્વા અગ્ગહેતબ્બયુત્તકં તિણં ચાટીસુ પક્ખિપિત્વા ગતો, તત્થ કા પરિદેવનાતિ.

તં સુત્વા રાજા ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૪૪. ‘‘સીલવન્તો ન કુબ્બન્તિ, બાલો સીલાનિ કુબ્બતિ;

અનિચ્ચસીલં દુસ્સીલ્યં, કિં પણ્ડિચ્ચં કરિસ્સતી’’તિ.

તત્થ સીલવન્તોતિ યે સીલસમ્પન્ના બ્રહ્મચારયો, તે એવરૂપં ન કુબ્બન્તિ. બાલો સીલાનિ કુબ્બતીતિ બાલો પન દુરાચારો એવરૂપાનિ અત્તનો અનાચારસઙ્ખાતાનિ સીલાનિ કરોતિ. અનિચ્ચસીલન્તિ અદ્ધુવેન દીઘરત્તં અપ્પવત્તેન સીલેન સમન્નાગતં. દુસ્સીલ્યન્તિ દુસ્સીલં. કિં પણ્ડિચ્ચં કરિસ્સતીતિ એવરૂપં પુગ્ગલં બાહુસચ્ચપરિભાવિતં પણ્ડિચ્ચં કિં કરિસ્સતિ કિં સમ્પાદેસ્સતિ, વિપત્તિમેવસ્સ કરિસ્સતીતિ. તં ગરહન્તો વત્વા સો તાય બોધિસત્તસ્સ કથાય નિસ્સોકો હુત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રહાછત્તો કુહકભિક્ખુ અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

બ્રહાછત્તજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૩૩૭] ૭. પીઠજાતકવણ્ણના

ન તે પીઠમદાયિમ્હાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર જનપદતો જેતવનં ગન્ત્વા પત્તચીવરં પટિસામેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સામણેરદહરે પુચ્છિ ‘‘આવુસો, સાવત્થિયં આગન્તુકભિક્ખૂનં કે ઉપકારકા’’તિ. ‘‘આવુસો, અનાથપિણ્ડિકો નામ મહાસેટ્ઠિ, વિસાખા નામ મહાઉપાસિકા એતે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપકારકા માતાપિતુટ્ઠાનિયા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પુનદિવસે પાતોવ એકભિક્ખુસ્સપિ અપવિટ્ઠકાલે અનાથપિણ્ડિકસ્સ ઘરદ્વારં અગમાસિ. તં અવેલાય ગતત્તા કોચિ ન ઓલોકેસિ. સો તતો કિઞ્ચિ અલભિત્વા વિસાખાય ઘરદ્વારં ગતો. તત્રાપિ અતિપાતોવ ગતત્તા કિઞ્ચિ ન લભિ. સો તત્થ તત્થ વિચરિત્વા પુનાગચ્છન્તો યાગુયા નિટ્ઠિતાય ગતો, પુનપિ તત્થ તત્થ વિચરિત્વા ભત્તે નિટ્ઠિતે ગતો. સો વિહારં ગન્ત્વા ‘‘દ્વેપિ કુલાનિ અસ્સદ્ધાનિ અપ્પસન્નાનિ એવ, ઇમે ભિક્ખૂ પન ‘સદ્ધાનિ પસન્નાની’તિ કથેન્તી’’તિ તાનિ કુલાનિ પરિભવન્તો ચરતિ.

અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો કિર જાનપદો ભિક્ખુ અતિકાલસ્સેવ કુલદ્વારં ગતો ભિક્ખં અલભિત્વા કુલાનિ પરિભવન્તો ચરતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે તં ભિક્ખું પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ભિક્ખૂ’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા ત્વં ભિક્ખુ કુજ્ઝસિ, પુબ્બે અનુપ્પન્ને બુદ્ધે તાપસાપિ તાવ કુલદ્વારં ગન્ત્વા ભિક્ખં અલભિત્વા ન કુજ્ઝિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા અપરભાગે તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તે ચિરં વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય બારાણસિં પત્વા ઉય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે નગરં ભિક્ખાય પાવિસિ. તદા બારાણસિસેટ્ઠિ સદ્ધો હોતિ પસન્નો. બોધિસત્તો ‘‘કતરં કુલઘરં સદ્ધ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સેટ્ઠિઘર’’ન્તિ સુત્વા સેટ્ઠિનો ઘરદ્વારં અગમાસિ. તસ્મિં ખણે સેટ્ઠિ રાજુપટ્ઠાનં ગતો, મનુસ્સાપિ નં ન પસ્સિંસુ, સો નિવત્તિત્વા ગચ્છતિ. અથ નં સેટ્ઠિ રાજકુલતો નિવત્તન્તો દિસ્વા વન્દિત્વા ભિક્ખાભાજનં ગહેત્વા ઘરં નેત્વા નિસીદાપેત્વા પાદધોવનતેલમક્ખનયાગુખજ્જકાદીહિ સન્તપ્પેત્વા અન્તરાભત્તે કિઞ્ચિ કારણં અપુચ્છિત્વા કતભત્તકિચ્ચં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘ભન્તે, અમ્હાકં ઘરદ્વારં આગતા નામ યાચકા વા ધમ્મિકસમણબ્રાહ્મણા વા સક્કારસમ્માનં અલભિત્વા ગતપુબ્બા નામ નત્થિ, તુમ્હે પન અજ્જ અમ્હાકં દારકેહિ અદિટ્ઠત્તા આસનં વા પાનીયં વા પાદધોવનં વા યાગુભત્તં વા અલભિત્વાવ ગતા, અયં અમ્હાકં દોસો, તં નો ખમિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૪૫. ‘‘ન તે પીઠમદાયિમ્હા, ન પાનં નપિ ભોજનં;

બ્રહ્મચારિ ખમસ્સુ મે, એતં પસ્સામિ અચ્ચય’’ન્તિ.

તત્થ ન તે પીઠમદાયિમ્હાતિ પીઠમ્પિ તે ન દાપયિમ્હ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૪૬. ‘‘નેવાભિસજ્જામિ ન ચાપિ કુપ્પે, ન ચાપિ મે અપ્પિયમાસિ કિઞ્ચિ;

અથોપિ મે આસિ મનોવિતક્કો, એતાદિસો નૂન કુલસ્સ ધમ્મો’’તિ.

તત્થ નેવાભિસજ્જામીતિ નેવ લગ્ગામિ. એતાદિસોતિ ‘‘ઇમસ્સ કુલસ્સ એતાદિસો નૂન સભાવો, અદાયકવંસો એસ ભવિસ્સતી’’તિ એવં મે મનોવિતક્કો ઉપ્પન્નો.

તં સુત્વા સેટ્ઠિ ઇતરા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૪૭. ‘‘એસસ્માકં કુલે ધમ્મો, પિતુપિતામહો સદા;

આસનં ઉદકં પજ્જં, સબ્બેતં નિપદામસે.

૧૪૮. ‘‘એસસ્માકં કુલે ધમ્મો, પિતુપિતામહો સદા;

સક્કચ્ચં ઉપતિટ્ઠામ, ઉત્તમં વિય ઞાતક’’ન્તિ.

તત્થ ધમ્મોતિ સભાવો. પિતુપિતામહોતિ પિતૂનઞ્ચ પિતામહાનઞ્ચ સન્તકો. ઉદકન્તિ પાદધોવનઉદકં. પજ્જન્તિ પાદમક્ખનતેલં. સબ્બેતન્તિ સબ્બં એતં. નિપદામસેતિ નિકારપકારા ઉપસગ્ગા, દામસેતિ અત્થો, દદામાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમિના યાવ સત્તમા કુલપરિવટ્ટા દાયકવંસો અમ્હાકં વંસોતિ દસ્સેતિ. ઉત્તમં વિય ઞાતકન્તિ માતરં વિય પિતરં વિય ચ મયં ધમ્મિકં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા દિસ્વા સક્કચ્ચં સહત્થેન ઉપટ્ઠહામાતિ અત્થો.

બોધિસત્તો પન કતિપાહં બારાણસિસેટ્ઠિનો ધમ્મં દેસેન્તો તત્થ વસિત્વા પુન હિમવન્તમેવ ગન્ત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તદા બારાણસિસેટ્ઠિ આનન્દો અહોસિ, તાપસો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

પીઠજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૩૩૮] ૮. થુસજાતકવણ્ણના

વિદિતં થુસન્તિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અજાતસત્તું આરબ્ભ કથેસિ. તસ્મિં કિર માતુકુચ્છિગતે તસ્સ માતુ કોસલરાજધીતાય બિમ્બિસારરઞ્ઞો દક્ખિણજાણુલોહિતપિવનદોહળો ઉપ્પજ્જિત્વા પણ્ડુ અહોસિ. સા પરિચારિકાહિ પુચ્છિતા તાસં તમત્થં આરોચેસિ. રાજાપિ સુત્વા નેમિત્તકે પક્કોસાપેત્વા ‘‘દેવિયા કિર એવરૂપો દોહળો ઉપ્પન્નો, તસ્સ કા નિપ્ફત્તી’’તિ પુચ્છિ. નેમિત્તકા ‘‘દેવિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તકસત્તો તુમ્હે મારેત્વા રજ્જં ગણ્હિસ્સતી’’તિ આહંસુ. રાજા ‘‘સચે મમ પુત્તો મં મારેત્વા રજ્જં ગણ્હિસ્સતિ, કો એત્થ દોસો’’તિ દક્ખિણજાણું સત્થેન ફાલાપેત્વા લોહિતં સુવણ્ણતટ્ટકેન ગાહાપેત્વા દેવિયા પાયેસિ. સા ચિન્તેસિ ‘‘સચે મમ કુચ્છિયં નિબ્બત્તો પુત્તો પિતરં મારેસ્સતિ, કિં મે તેના’’તિ. સા ગબ્ભપાતનત્થં કુચ્છિં મદ્દાપેસિ.

રાજા ઞત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ભદ્દે મય્હં કિર પુત્તો મં મારેત્વા રજ્જં ગણ્હિસ્સતિ, ન ખો પનાહં અજરો અમરો, પુત્તમુખં પસ્સિતું મે દેહિ, મા ઇતો પભુતિ એવરૂપં કમ્મં અકાસી’’તિ આહ. સા તતો પટ્ઠાય ઉય્યાનં ગન્ત્વા કુચ્છિં મદ્દાપેસિ. રાજા ઞત્વા તતો પટ્ઠાય ઉય્યાનગમનં નિવારેસિ. સા પરિપુણ્ણગબ્ભા પુત્તં વિજાયિ. નામગ્ગહણદિવસે ચસ્સ અજાતસ્સેવ પિતુ સત્તુભાવતો ‘‘અજાતસત્તુ’’ત્વેવ નામમકંસુ. તસ્મિં કુમારપરિહારેન વડ્ઢન્તે સત્થા એકદિવસં પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવુતો રઞ્ઞો નિવેસનં ગન્ત્વા નિસીદિ. રાજા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પણીતેન ખાદનીયભોજનીયેન પરિવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા ધમ્મં સુણન્તો નિસીદિ. તસ્મિં ખણે કુમારં મણ્ડેત્વા રઞ્ઞો અદંસુ. રાજા બલવસિનેહેન પુત્તં ગહેત્વા ઊરુમ્હિ નિસીદાપેત્વા પુત્તગતેન પેમેન પુત્તમેવ મમાયન્તો ન ધમ્મં સુણાતિ. સત્થા તસ્સ પમાદભાવં ઞત્વા ‘‘મહારાજ, પુબ્બે રાજાનો પુત્તે આસઙ્કમાના પટિચ્છન્ને કારેત્વા ‘અમ્હાકં અચ્ચયેન નીહરિત્વા રજ્જે પતિટ્ઠાપેય્યાથા’તિ આણાપેસુ’’ન્તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તક્કસિલાયં દિસાપામોક્ખઆચરિયો હુત્વા બહૂ રાજકુમારે ચ બ્રાહ્મણકુમારે ચ સિપ્પં વાચેસિ. બારાણસિરઞ્ઞોપિ પુત્તો સોળસવસ્સકાલે તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તયો વેદે ચ સબ્બસિપ્પાનિ ચ ઉગ્ગણ્હિત્વા પરિપુણ્ણસિપ્પો આચરિયં આપુચ્છિ. આચરિયો અઙ્ગવિજ્જાવસેન તં ઓલોકેન્તો ‘‘ઇમસ્સ પુત્તં નિસ્સાય અન્તરાયો પઞ્ઞાયતિ, તમહં અત્તનો આનુભાવેન હરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ચતસ્સો ગાથા બન્ધિત્વા રાજકુમારસ્સ અદાસિ, એવઞ્ચ પન તં વદેસિ ‘‘તાત, પઠમં ગાથં રજ્જે પતિટ્ઠાય તવ પુત્તસ્સ સોળસવસ્સકાલે ભત્તં ભુઞ્જન્તો વદેય્યાસિ, દુતિયં મહાઉપટ્ઠાનકાલે, તતિયં પાસાદં અભિરુહમાનો સોપાનસીસે ઠત્વા, ચતુત્થં સયનસિરિગબ્ભં પવિસન્તો ઉમ્મારે ઠત્વા’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા આચરિયં વન્દિત્વા ગતો ઓપરજ્જે પતિટ્ઠાય પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાસિ. તસ્સ પુત્તો સોળસવસ્સકાલે રઞ્ઞો ઉય્યાનકીળાદીનં અત્થાય નિક્ખમન્તસ્સ સિરિવિભવં દિસ્વા પિતરં મારેત્વા રજ્જં ગહેતુકામો હુત્વા અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનં કથેસિ. તે ‘‘સાધુ દેવ, મહલ્લકકાલે લદ્ધેન ઇસ્સરિયેન કો અત્થો, યેન કેનચિ ઉપાયેન રાજાનં મારેત્વા રજ્જં ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ વદિંસુ. કુમારો ‘‘વિસં ખાદાપેત્વા મારેસ્સામી’’તિ પિતરા સદ્ધિં સાયમાસં ભુઞ્જન્તો વિસં ગહેત્વા નિસીદિ. રાજા ભત્તપાતિયં ભત્તે અચ્છુપન્તેયેવ પઠમં ગાથમાહ –

૧૪૯. ‘‘વિદિતં થુસં ઉન્દુરાનં, વિદિતં પન તણ્ડુલં;

થુસં થુસં વિવજ્જેત્વા, તણ્ડુલં પન ખાદરે’’તિ.

તત્થ વિદિતન્તિ કાળવદ્દલેપિ અન્ધકારે ઉન્દુરાનં થુસો થુસભાવેન તણ્ડુલો ચ તણ્ડુલભાવેન વિદિતો પાકટોયેવ. ઇધ પન લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન ‘‘થુસં તણ્ડુલ’’ન્તિ વુત્તં. ખાદરેતિ થુસં થુસં વજ્જેત્વા તણ્ડુલમેવ ખાદન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તાત કુમાર, યથા ઉન્દુરાનં અન્ધકારેપિ થુસો થુસભાવેન તણ્ડુલો ચ તણ્ડુલભાવેન પાકટો, તે થુસં વજ્જેત્વા તણ્ડુલમેવ ખાદન્તિ, એવમેવ મમપિ તવ વિસં ગહેત્વા નિસિન્નભાવો પાકટોતિ.

કુમારો ‘‘ઞાતોમ્હી’’તિ ભીતો ભત્તપાતિયં વિસં પાતેતું અવિસહિત્વા ઉટ્ઠાય રાજાનં વન્દિત્વા ગતો. સો તમત્થં અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનં આરોચેત્વા ‘‘અજ્જ તાવમ્હિ ઞાતો, ઇદાનિ કથં મારેસ્સામી’’તિ પુચ્છિ. તે તતો પટ્ઠાય ઉય્યાને પટિચ્છન્ના હુત્વા નિકણ્ણિકવસેન મન્તયમાના ‘‘અત્થેકો ઉપાયો, ખગ્ગં સન્નય્હિત્વા મહાઉપટ્ઠાનં ગતકાલે અમચ્ચાનં અન્તરે ઠત્વા રઞ્ઞો પમત્તભાવં ઞત્વા ખગ્ગેન પહરિત્વા મારેતું વટ્ટતી’’તિ વવત્થપેસું. કુમારો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા મહાઉપટ્ઠાનકાલે સન્નદ્ધખગ્ગો હુત્વા ગન્ત્વા ઇતો ચિતો ચ રઞ્ઞો પહરણોકાસં ઉપધારેતિ. તસ્મિં ખણે રાજા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૫૦. ‘‘યા મન્તના અરઞ્ઞસ્મિં, યા ચ ગામે નિકણ્ણિકા;

યઞ્ચેતં ઇતિ ચીતિ ચ, એતમ્પિ વિદિતં મયા’’તિ.

તત્થ અરઞ્ઞસ્મિન્તિ ઉય્યાને. નિકણ્ણિકાતિ કણ્ણમૂલે મન્તના. યઞ્ચેતં ઇતિ ચીતિ ચાતિ યઞ્ચ એતં ઇદાનિ મમ પહરણોકાસપરિયેસનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – તાત કુમાર, યા એસા તવ અત્તનો ઉપટ્ઠાકેહિ સદ્ધિં ઉય્યાને ચ ગામે ચ નિકણ્ણિકા મન્તના, યઞ્ચેતં ઇદાનિ મમ મારણત્થાય ઇતિ ચીતિ ચ કરણં, એતમ્પિ સબ્બં મયા ઞાતન્તિ.

કુમારો ‘‘જાનાતિ મે વેરિભાવં પિતા’’તિ તતો પલાયિત્વા ઉપટ્ઠાકાનં આરોચેસિ. તે સત્તટ્ઠ દિવસે અતિક્કમિત્વા ‘‘કુમાર, ન તે પિતા, વેરિભાવં જાનાતિ, તક્કમત્તેન ત્વં એવંસઞ્ઞી અહોસિ, મારેહિ ન’’ન્તિ વદિંસુ. સો એકદિવસં ખગ્ગં ગહેત્વા સોપાનમત્થકે ગબ્ભદ્વારે અટ્ઠાસિ. રાજા સોપાનમત્થકે ઠિતો તતિયં ગાથમાહ –

૧૫૧. ‘‘ધમ્મેન કિર જાતસ્સ, પિતા પુત્તસ્સ મક્કટો;