૫. ચૂળકુણાલવગ્ગો

[૩૪૧] ૧. કણ્ડરીજાતકવણ્ણના

નરાનમારામકરાસૂતિ ઇમસ્સ જાતકસ્સ વિત્થારકથા કુણાલજાતકે (જા. ૨.૨૧.કુણાલજાતક) આવિ ભવિસ્સતિ.

કણ્ડરીજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૪૨] ૨. વાનરજાતકવણ્ણના

અસક્ખિં વત અત્તાનન્તિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ વધાય પરિસક્કનં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ (જા. અટ્ઠ. ૨.૨.સુસુમારજાતકવણ્ણના) હેટ્ઠા વિત્થારિતમેવ.

અતીતે પન બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે કપિયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ગઙ્ગાતીરે વસિ. અથેકા અન્તોગઙ્ગાયં સંસુમારી બોધિસત્તસ્સ હદયમંસે દોહળં ઉપ્પાદેત્વા સંસુમારસ્સ કથેસિ. સો ‘‘તં કપિં ઉદકે નિમુજ્જાપેત્વા મારેત્વા હદયમંસં ગહેત્વા સંસુમારિયા દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા મહાસત્તં આહ – ‘‘એહિ, સમ્મ, અન્તરદીપકે ફલાફલે ખાદિતું ગચ્છામા’’તિ. ‘‘કથં, સમ્મ, અહં ગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘અહં તં મમ પિટ્ઠિયં નિસીદાપેત્વા નેસ્સામી’’તિ. સો તસ્સ ચિત્તં અજાનન્તો લઙ્ઘિત્વા પિટ્ઠિયં નિસીદિ. સંસુમારો થોકં ગન્ત્વા નિમુજ્જિતું આરભિ. અથ નં વાનરો ‘‘કિંકારણા, ભો, મં ઉદકે નિમુજ્જાપેસી’’તિ આહ. ‘‘અહં તં મારેત્વા તવ હદયમંસં મમ ભરિયાય દસ્સામી’’તિ. ‘‘દન્ધ ત્વં મમ હદયમંસં ઉરે અત્થીતિ મઞ્ઞસી’’તિ? ‘‘અથ કહં તે ઠપિત’’ન્તિ? ‘‘એતં ઉદુમ્બરે ઓલમ્બન્તં ન પસ્સસી’’તિ? ‘‘પસ્સામિ, દસ્સસિ પન મે’’તિ. ‘‘આમ, દસ્સામી’’તિ. સંસુમારો દન્ધતાય તં ગહેત્વા નદીતીરે ઉદુમ્બરમૂલં ગતો. બોધિસત્તો તસ્સ પિટ્ઠિતો લઙ્ઘિત્વા ઉદુમ્બરરુક્ખે નિસિન્નો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૬૧. ‘‘અસક્ખિં વત અત્તાનં, ઉદ્ધાતું ઉદકા થલં;

ન દાનાહં પુન તુય્હં, વસં ગચ્છામિ વારિજ.

૧૬૨. ‘‘અલમેતેહિ અમ્બેહિ, જમ્બૂહિ પનસેહિ ચ;

યાનિ પારં સમુદ્દસ્સ, વરં મય્હં ઉદુમ્બરો.

૧૬૩. ‘‘યો ચ ઉપ્પતિતં અત્થં, ન ખિપ્પમનુબુજ્ઝતિ;

અમિત્તવસમન્વેતિ, પચ્છા ચ અનુતપ્પતિ.

૧૬૪. ‘‘યો ચ ઉપ્પતિતં અત્થં, ખિપ્પમેવ નિબોધતિ;

મુચ્ચતે સત્તુસમ્બાધા, ન ચ પચ્છાનુતપ્પતી’’તિ.

તત્થ અસક્ખિં વતાતિ સમત્થો વત અહોસિં. ઉદ્ધાતુન્તિ ઉદ્ધરિતું. વારિજાતિ સંસુમારં આલપતિ. યાનિ પારં સમુદ્દસ્સાતિ ગઙ્ગં સમુદ્દનામેનાલપન્તો ‘‘યાનિ સમુદ્દસ્સ પારં ગન્ત્વા ખાદિતબ્બાનિ, અલં તેહી’’તિ વદતિ. પચ્છા ચ અનુતપ્પતીતિ ઉપ્પન્નં અત્થં ખિપ્પં અજાનન્તો અમિત્તવસં ગચ્છતિ, પચ્છા ચ અનુતપ્પતિ.

ઇતિ સો ચતૂહિ ગાથાહિ લોકિયકિચ્ચાનં નિપ્ફત્તિકારણં કથેત્વા વનસણ્ડમેવ પાવિસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સંસુમારો દેવદત્તો અહોસિ, વાનરો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વાનરજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૪૩] ૩. કુન્તિનીજાતકવણ્ણના

અવસિમ્હ તવાગારેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો ગેહે નિવુત્થં કુન્તિનીસકુણિકં આરબ્ભ કથેસિ. સા કિર રઞ્ઞો દૂતેય્યહારિકા અહોસિ. દ્વે પોતકાપિસ્સા અત્થિ, રાજા તં સકુણિકં એકસ્સ રઞ્ઞો પણ્ણં ગાહાપેત્વા પેસેસિ. તસ્સા ગતકાલે રાજકુલે દારકા તે સકુણપોતકે હત્થેહિ પરિમદ્દન્તા મારેસું. સા આગન્ત્વા તે પોતકે મતે પસ્સન્તી ‘‘કેન મે પુત્તકા મારિતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અસુકેન ચ અસુકેન ચા’’તિ. તસ્મિઞ્ચ કાલે રાજકુલે પોસાવનિકબ્યગ્ઘો અત્થિ કક્ખળો ફરુસો, બન્ધનબલેન તિટ્ઠતિ. અથ તે દારકા તં બ્યગ્ઘં દસ્સનાય અગમંસુ. સાપિ સકુણિકા તેહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા ‘‘યથા ઇમેહિ મમ પુત્તકા મારિતા, તથેવ ને કરિસ્સામી’’તિ તે દારકે ગહેત્વા બ્યગ્ઘસ્સ પાદમૂલે ખિપિ, બ્યગ્ઘો મુરામુરાપેત્વા ખાદિ. સા ‘‘ઇદાનિ મે મનોરથો પરિપુણ્ણો’’તિ ઉપ્પતિત્વા હિમવન્તમેવ ગતા. તં કારણં સુત્વા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, રાજકુલે કિર અસુકા નામ કુન્તિની સકુણિકા યે હિસ્સા પોતકા મારિતા, તે દારકે બ્યગ્ઘસ્સ પાદમૂલે ખિપિત્વા હિમવન્તમેવ ગતા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસા અત્તનો પોતકઘાતકે દારકે ગહેત્વા બ્યગ્ઘસ્સ પાદમૂલે ખિપિત્વા હિમવન્તમેવ ગતા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બોધિસત્તો ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેસિ. તસ્સ નિવેસને એકા કુન્તિની સકુણિકા દૂતેય્યહારિકાતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. અયં પન વિસેસો. અયં કુન્તિની બ્યગ્ઘેન દારકે મારાપેત્વા ચિન્તેસિ ‘‘ઇદાનિ ન સક્કા મયા ઇધ વસિતું, ગમિસ્સામિ, ગચ્છન્તી ચ પન રઞ્ઞો અનારોચેત્વા ન ગમિસ્સામિ, આરોચેત્વાવ ગમિસ્સામી’’તિ. સા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા ‘‘સામિ, તુમ્હાકં પમાદેન મમ પુત્તકે દારકા મારેસું, અહં કોધવસિકા હુત્વા તે દારકે પટિમારેસિં, ઇદાનિ મયા ઇધ વસિતું ન સક્કા’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૬૫. ‘‘અવસિમ્હ તવાગારે, નિચ્ચં સક્કતપૂજિતા,

ત્વમેવ દાનિમકરિ, હન્દ રાજ વજામહ’’ન્તિ.

તત્થ ત્વમેવ દાનિમકરીતિ મં પણ્ણં ગાહાપેત્વા પેસેત્વા અત્તનો પમાદેન મમ પિયપુત્તકે અરક્ખન્તો ત્વઞ્ઞેવ ઇદાનિ એતં મમ દોમનસ્સકારણં અકરિ. હન્દાતિ વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. રાજાતિ બોધિસત્તં આલપતિ. વજામહન્તિ અહં હિમવન્તં ગચ્છામીતિ.

તં સુત્વા રાજા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૬૬. ‘‘યો વે કતે પટિકતે, કિબ્બિસે પટિકિબ્બિસે;

એવં તં સમ્મતી વેરં, વસ કુન્તિનિ માગમા’’તિ.

તસ્સત્થો – યો પુગ્ગલો પરેન કતે કિબ્બિસે અત્તનો પુત્તમારણાદિકે દારુણે કમ્મે કતે પુન અત્તનો તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પટિકતે પટિકિબ્બિસે ‘‘પટિકતં મયા તસ્સા’’તિ જાનાતિ. એવં તં સમ્મતી વેરન્તિ એત્તકેન તં વેરં સમ્મતિ વૂપસન્તં હોતિ, તસ્મા વસ કુન્તિનિ માગમાતિ.

તં સુત્વા કુન્તિની તતિયં ગાથમાહ –

૧૬૭. ‘‘ન કતસ્સ ચ કત્તા ચ, મેત્તિ સન્ધીયતે પુન;

હદયં નાનુજાનાતિ, ગચ્છઞ્ઞેવ રથેસભા’’તિ.

તત્થ ન કતસ્સ ચ કત્તા ચાતિ કતસ્સ ચ અભિભૂતસ્સ ઉપપીળિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ઇદાનિ વિભત્તિવિપરિણામં કત્વા યો કત્તા તસ્સ ચાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં પુન મિત્તભાવો નામ ન સન્ધીયતિ ન ઘટીયતીતિ અત્થો. હદયં નાનુજાનાતીતિ તેન કારણેન મમ હદયં ઇધ વાસં નાનુજાનાતિ. ગચ્છઞ્ઞેવ રથેસભાતિ તસ્મા અહં મહારાજ ગમિસ્સામિયેવાતિ.

તં સુત્વા રાજા ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૬૮. ‘‘કતસ્સ ચેવ કત્તા ચ, મેત્તિ સન્ધીયતે પુન;

ધીરાનં નો ચ બાલાનં, વસ કુન્તિનિ માગમા’’તિ.

તસ્સત્થો – કતસ્સ ચેવ પુગ્ગલસ્સ, યો ચ કત્તા તસ્સ મેત્તિ સન્ધીયતે પુન, સા પન ધીરાનં, નો ચ બાલાનં. ધીરાનઞ્હિ મેત્તિ ભિન્નાપિ પુન ઘટીયતિ, બાલાનં પન સકિં ભિન્ના ભિન્નાવ હોતિ, તસ્મા વસ કુન્તિનિ માગમાતિ.

સકુણિકા ‘‘એવં સન્તેપિ ન સક્કા મયા ઇધ વસિતું સામી’’તિ રાજાનં વન્દિત્વા ઉપ્પતિત્વા હિમવન્તમેવ ગતા.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કુન્તિનીયેવ એતરહિ કુન્તિની અહોસિ, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કુન્તિનીજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૪૪] ૪. અમ્બજાતકવણ્ણના

યો નીલિયં મણ્ડયતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અમ્બગોપકત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર મહલ્લકકાલે પબ્બજિત્વા જેતવનપચ્ચન્તે અમ્બવને પણ્ણસાલં કારેત્વા અમ્બે રક્ખન્તો પતિતાનિ અમ્બપક્કાનિ ખાદન્તો વિચરતિ, અત્તનો સમ્બન્ધમનુસ્સાનમ્પિ દેતિ. તસ્મિં ભિક્ખાચારં પવિટ્ઠે અમ્બચોરકા અમ્બાનિ પાતેત્વા ખાદિત્વા ચ ગહેત્વા ચ ગચ્છન્તિ. તસ્મિં ખણે ચતસ્સો સેટ્ઠિધીતરો અચિરવતિયં ન્હાયિત્વા વિચરન્તિયો તં અમ્બવનં પવિસિંસુ. મહલ્લકો આગન્ત્વા તા દિસ્વા ‘‘તુમ્હેહિ મે અમ્બાનિ ખાદિતાની’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, મયં ઇદાનેવ આગતા, ન તુમ્હાકં અમ્બાનિ ખાદામા’’તિ. ‘‘તેન હિ સપથં કરોથા’’તિ? ‘‘કરોમ, ભન્તે’’તિ સપથં કરિંસુ. મહલ્લકો તા સપથં કારેત્વા લજ્જાપેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. તસ્સ તં કિરિયં સુત્વા ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકો કિર મહલ્લકો અત્તનો વસનકં અમ્બવનં પવિટ્ઠા સેટ્ઠિધીતરો સપથં કારેત્વા લજ્જાપેત્વા વિસ્સજ્જેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ અમ્બગોપકો હુત્વા ચતસ્સો સેટ્ઠિધીતરો સપથં કારેત્વા લજ્જાપેત્વા વિસ્સજ્જેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સક્કત્તં કારેસિ. તદા એકો કૂટજટિલો બારાણસિં ઉપનિસ્સાય નદીતીરે અમ્બવને પણ્ણસાલં માપેત્વા અમ્બે રક્ખન્તો પતિતાનિ અમ્બપક્કાનિ ખાદન્તો સમ્બન્ધમનુસ્સાનમ્પિ દેન્તો નાનપ્પકારેન મિચ્છાજીવેન જીવિકં કપ્પેન્તો વિચરતિ. તદા સક્કો દેવરાજા ‘‘કે નુ ખો લોકે માતાપિતરો ઉપટ્ઠહન્તિ, કુલે જેટ્ઠાપચયનકમ્મં કરોન્તિ, દાનં દેન્તિ, સીલં રક્ખન્તિ, ઉપોસથકમ્મં કરોન્તિ, કે પબ્બજિતા સમણધમ્મે યુત્તપયુત્તા વિહરન્તિ, કે અનાચારં ચરન્તી’’તિ લોકં વોલોકેન્તો ઇમં અમ્બગોપકં અનાચારં કૂટજટિલં દિસ્વા ‘‘અયં કૂટજટિલો કસિણપરિકમ્માદિં અત્તનો સમણધમ્મં પહાય અમ્બવનં રક્ખન્તો વિચરતિ, સંવેજેસ્સામિ ન’’ન્તિ તસ્સ ગામં ભિક્ખાય પવિટ્ઠકાલે અત્તનો આનુભાવેન અમ્બે પાતેત્વા ચોરેહિ વિલુમ્બિતે વિય અકાસિ.

તદા બારાણસિતો ચતસ્સો સેટ્ઠિધીતરો તં અમ્બવનં પવિસિંસુ. કૂટજટિલો તા દિસ્વા ‘‘તુમ્હેહિ મે અમ્બાનિ ખાદિતાની’’તિ પલિબુદ્ધિ. ‘‘ભન્તે, મયં ઇદાનેવ આગતા, ન તે અમ્બાનિ ખાદામા’’તિ. ‘‘તેન હિ સપથં કરોથા’’તિ? ‘‘કત્વા ચ પન ગન્તું લભિસ્સામા’’તિ? ‘‘આમ, લભિસ્સથા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તાસુ જેટ્ઠિકા સપથં કરોન્તી પઠમં ગાથમાહ –

૧૬૯. ‘‘યો નીલિયં મણ્ડયતિ, સણ્ડાસેન વિહઞ્ઞતિ;

તસ્સ સા વસમન્વેતુ, યા તે અમ્બે અવાહરી’’તિ.

તસ્સત્થો – યો પુરિસો પલિતાનં કાળવણ્ણકરણત્થાય નીલફલાદીનિ યોજેત્વા કતં નીલિયં મણ્ડયતિ, નીલકેસન્તરે ચ ઉટ્ઠિતં પલિતં ઉદ્ધરન્તો સણ્ડાસેન વિહઞ્ઞતિ કિલમતિ, તસ્સ એવરૂપસ્સ મહલ્લકસ્સ સા વસં અન્વેતુ, તથારૂપં પતિં લભતુ, યા તે અમ્બે અવાહરીતિ.

તાપસો ‘‘ત્વં એકમન્તં તિટ્ઠાહી’’તિ વત્વા દુતિયં સેટ્ઠિધીતરં સપથં કારેસિ. સા સપથં કરોન્તી દુતિયં ગાથમાહ –

૧૭૦. ‘‘વીસં વા પઞ્ચવીસં વા, ઊનતિંસંવ જાતિયા;

તાદિસા પતિ મા લદ્ધા, યા તે અમ્બે અવાહરી’’તિ.

તસ્સત્થો – નારિયો નામ પન્નરસસોળસવસ્સિકકાલે પુરિસાનં પિયા હોન્તિ. યા પન તવ અમ્બાનિ અવાહરિ, સા એવરૂપે યોબ્બને પતિં અલભિત્વા જાતિયા વીસં વા પઞ્ચવીસં વા એકેન દ્વીહિ ઊનતાય ઊનતિંસં વા વસ્સાનિ પત્વા તાદિસા પરિપક્કવયા હુત્વાપિ પતિં મા લદ્ધાતિ.

તાયપિ સપથં કત્વા એકમન્તં ઠિતાય તતિયા તતિયં ગાથમાહ –

૧૭૧. ‘‘દીઘં ગચ્છતુ અદ્ધાનં, એકિકા અભિસારિકા;

સઙ્કેતે પતિ મા અદ્દ, યા તે અમ્બે અવાહરી’’તિ.

તસ્સત્થો – યા તે અમ્બે અવાહરિ, સા પતિં પત્થયમાના તસ્સ સન્તિકં અભિસરણતાય અભિસારિકા નામ હુત્વા એકિકા અદુતિયા ગાવુતદ્વિગાવુતમત્તં દીઘં અદ્ધાનં ગચ્છતુ, ગન્ત્વાપિ ચ તસ્મિં અસુકટ્ઠાનં નામ આગચ્છેય્યાસીતિ કતે સઙ્કેતે તં પતિં મા અદ્દસાતિ.

તાયપિ સપથં કત્વા એકમન્તં ઠિતાય ચતુત્થા ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૭૨. ‘‘અલઙ્કતા સુવસના, માલિની ચન્દનુસ્સદા;

એકિકા સયને સેતુ, યા તે અમ્બે અવાહરી’’તિ. – સા ઉત્તાનત્થાયેવ;

તાપસો ‘‘તુમ્હેહિ અતિભારિયા સપથા કતા, અઞ્ઞેહિ અમ્બાનિ ખાદિતાનિ ભવિસ્સન્તિ, ગચ્છથ દાનિ તુમ્હે’’તિ તા ઉય્યોજેસિ. સક્કો ભેરવરૂપારમ્મણં દસ્સેત્વા કૂટતાપસં તતો પલાપેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કૂટજટિલો અયં અમ્બગોપકો મહલ્લકો અહોસિ, ચતસ્સો સેટ્ઠિધીતરો એતાયેવ, સક્કો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અમ્બજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૪૫] ૫. રાજકુમ્ભજાતકવણ્ણના

વનં યદગ્ગિ દહતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અલસભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજિત્વાપિ અલસો અહોસિ ઉદ્દેસપરિપુચ્છાયોનિસોમનસિકારવત્તપટિવત્તાદીહિ પરિબાહિરો નીવરણાભિભૂતો. નિસિન્નટ્ઠાનાદીસુ ઇરિયાપથેસુ તથા એવ હોતિ. તસ્સ તં આલસિયભાવં આરબ્ભ ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, અસુકો નામ ભિક્ખુ એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા આલસિયો કુસીતો નીવરણાભિભૂતો વિહરતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ આલસિયોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અમચ્ચરતનં અહોસિ, બારાણસિરાજા આલસિયજાતિકો અહોસિ. બોધિસત્તો ‘‘રાજાનં પબોધેસ્સામી’’તિ એકં ઉપમં ઉપધારેન્તો વિચરતિ. અથેકદિવસં રાજા ઉય્યાનં ગન્ત્વા અમચ્ચગણપરિવુતો તત્થ વિચરન્તો એકં રાજકુમ્ભં નામ આલસિયં પસ્સિ. તથારૂપા કિર આલસિયા સકલદિવસં ગચ્છન્તાપિ એકદ્વઙ્ગુલમત્તમેવ ગચ્છન્તિ. રાજા તં દિસ્વા ‘‘વયસ્સ કો નામ સો’’તિ બોધિસત્તં પુચ્છિ. મહાસત્તો ‘‘રાજકુમ્ભો નામેસ, મહારાજ, આલસિયો. એવરૂપો હિ સકલદિવસં ગચ્છન્તોપિ એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલમત્તમેવ ગચ્છતી’’તિ વત્વા તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો ‘‘અમ્ભો, રાજકુમ્ભ, તુમ્હાકં દન્ધગમનં ઇમસ્મિં અરઞ્ઞે દાવગ્ગિમ્હિ ઉટ્ઠિતે કિં કરોથા’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૭૩. ‘‘વનં યદગ્ગિ દહતિ, પાવકો કણ્હવત્તની;

કથં કરોસિ પચલક, એવં દન્ધપરક્કમો’’તિ.

તત્થ યદગ્ગીતિ યદા અગ્ગિ. પાવકો કણ્હવત્તનીતિ અગ્ગિનો વેવચનં. પચલકાતિ તં આલપતિ. સો હિ ચલન્તો ચલન્તો ગચ્છતિ, નિચ્ચં વા પચલાયતિ, તસ્મા ‘‘પચલકો’’તિ વુચ્ચતિ. દન્ધપરક્કમોતિ ગરુવીરિયો.

તં સુત્વા રાજકુમ્ભો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૭૪. ‘‘બહૂનિ રુક્ખછિદ્દાનિ, પથબ્યા વિવરાનિ ચ;

તાનિ ચે નાભિસમ્ભોમ, હોતિ નો કાલપરિયાયો’’તિ.

તસ્સત્થો – પણ્ડિત, અમ્હાકં ઇતો ઉત્તરિગમનં નામ નત્થિ. ઇમસ્મિં પન અરઞ્ઞે રુક્ખછિદ્દાનિ પથવિયં વિવરાનિ ચ બહૂનિ. યદિ તાનિ ન પાપુણામ, હોતિ નો કાલપરિયાયોતિ મરણમેવ નો હોતીતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ઇતરા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૭૫. ‘‘યો દન્ધકાલે તરતિ, તરણીયે ચ દન્ધતિ;

સુક્ખપણ્ણંવ અક્કમ્મ, અત્થં ભઞ્જતિ અત્તનો.

૧૭૬. ‘‘યો દન્ધકાલે દન્ધેતિ, તરણીયે ચ તારયિ;

સસીવ રત્તિં વિભજં, તસ્સત્થો પરિપૂરતી’’તિ.

તત્થ દન્ધકાલેતિ તેસં તેસં કમ્માનં સણિકં કત્તબ્બકાલે. તરતીતિ તુરિતતુરિતો વેગેન તાનિ કમ્માનિ કરોતિ. સુક્ખપણ્ણંવાતિ યથા વાતાતપસુક્ખં તાલપણ્ણં બલવા પુરિસો અક્કમિત્વા ભઞ્જેય્ય, તત્થેવ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરેય્ય, એવં સો અત્તનો અત્થં વુદ્ધિં ભઞ્જતિ. દન્ધેતીતિ દન્ધયતિ દન્ધકાતબ્બાનિ કમ્માનિ દન્ધમેવ કરોતિ. તારયીતિ તુરિતકાતબ્બાનિ કમ્માનિ તુરિતોવ કરોતિ. સસીવ રત્તિં વિભજન્તિ યથા ચન્દો જુણ્હપક્ખં રત્તિં જોતયમાનો કાળપક્ખરત્તિતો રત્તિં વિભજન્તો દિવસે દિવસે પરિપૂરતિ, એવં તસ્સ પુરિસસ્સ અત્થો પરિપૂરતીતિ વુત્તં હોતિ.

રાજા બોધિસત્તસ્સ વચનં સુત્વા તતો પટ્ઠાય અનલસો જાતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજકુમ્ભો આલસિયભિક્ખુ અહોસિ, પણ્ડિતામચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

રાજકુમ્ભજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૩૪૬] ૬. કેસવજાતકવણ્ણના

મનુસ્સિન્દં જહિત્વાનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વિસ્સાસભોજનં આરબ્ભ કથેસિ. અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર ગેહે પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં નિબદ્ધભત્તં હોતિ, ગેહં નિચ્ચકાલં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઓપાનભૂતં કાસાવપજ્જોતં ઇસિવાતપટિવાતં. અથેકદિવસં રાજા નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો સેટ્ઠિનો નિવેસને ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા ‘‘અહમ્પિ અરિયસઙ્ઘસ્સ નિબદ્ધં ભિક્ખં દસ્સામી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં નિબદ્ધં ભિક્ખં પટ્ઠપેસિ. તતો પટ્ઠાય રાજનિવેસને નિબદ્ધં ભિક્ખા દિય્યતિ, તિવસ્સિકગન્ધસાલિભોજનં પણીતં. વિસ્સાસેનપિ સિનેહેનપિ સહત્થા દાયકા નત્થિ, રાજયુત્તે દાપેસિ. ભિક્ખૂ નિસીદિત્વા ભુઞ્જિતું ન ઇચ્છન્તિ, નાનગ્ગરસભત્તં ગહેત્વા અત્તનો અત્તનો ઉપટ્ઠાકકુલં ગન્ત્વા તં ભત્તં તેસં દત્વા તેહિ દિન્નં લૂખં વા પણીતં વા ભુઞ્જન્તિ.

અથેકદિવસં રઞ્ઞો બહું ફલાફલં આહરિંસુ. રાજા ‘‘સઙ્ઘસ્સ દેથા’’તિ આહ. મનુસ્સા ભત્તગ્ગં ગન્ત્વા એકભિક્ખુમ્પિ અદિસ્વા ‘‘એકો ભિક્ખુપિ નત્થી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. ‘‘નનુ વેલાયેવ તાવા’’તિ? ‘‘આમ, વેલા, ભિક્ખૂ પન તુમ્હાકં ગેહે ભત્તં ગહેત્વા અત્તનો અત્તનો વિસ્સાસિકાનં ઉપટ્ઠાકાનં ગેહં ગન્ત્વા તેસં દત્વા તેહિ દિન્નં લૂખં વા પણીતં વા ભુઞ્જન્તી’’તિ. રાજા ‘‘અમ્હાકં ભત્તં પણીતં, કેન નુ ખો કારણેન અભુત્વા અઞ્ઞં ભુઞ્જન્તિ, સત્થારં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પુચ્છિ. સત્થા ‘‘મહારાજ, ભોજનં નામ વિસ્સાસપરમં, તુમ્હાકં ગેહે વિસ્સાસં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા સિનેહેન દાયકાનં અભાવા ભિક્ખૂ ભત્તં ગહેત્વા અત્તનો અત્તનો વિસ્સાસિકટ્ઠાને પરિભુઞ્જન્તિ. મહારાજ, વિસ્સાસસદિસો અઞ્ઞો રસો નામ નત્થિ, અવિસ્સાસિકેન દિન્નં ચતુમધુરમ્પિ હિ વિસ્સાસિકેન દિન્નં સામાકભત્તં ન અગ્ઘતિ. પોરાણકપણ્ડિતાપિ રોગે ઉપ્પન્ને રઞ્ઞા પઞ્ચ વેજ્જકુલાનિ ગહેત્વા ભેસજ્જે કારિતેપિ રોગે અવૂપસન્તે વિસ્સાસિકાનં સન્તિકં ગન્ત્વા અલોણકં સામાકનીવારયાગુઞ્ચેવ ઉદકમત્તસિત્તં અલોણકપણ્ણઞ્ચ પરિભુઞ્જિત્વા નિરોગા જાતા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રામ્હણકુલે નિબ્બત્તિ, ‘‘કપ્પકુમારો’’તિસ્સ નામં અકંસુ. સો વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા અપરભાગે ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તદા કેસવો નામ તાપસો પઞ્ચહિ તાપસસતેહિ પરિવુતો ગણસત્થા હુત્વા હિમવન્તે વસતિ. બોધિસત્તો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પઞ્ચન્નં અન્તેવાસિકસતાનં જેટ્ઠન્તેવાસિકો હુત્વા વિહાસિ, કેસવતાપસસ્સ હિતજ્ઝાસયો સસિનેહો અહોસિ. તે અઞ્ઞમઞ્ઞં અતિવિય વિસ્સાસિકા અહેસું. અપરભાગે કેસવો તે તાપસે આદાય લોણમ્બિલસેવનત્થાય મનુસ્સપથં ગન્ત્વા બારાણસિં પત્વા રાજુય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે નગરં ભિક્ખાય પવિસિત્વા રાજદ્વારં અગમાસિ. રાજા ઇસિગણં દિસ્વા પક્કોસાપેત્વા અન્તોનિવેસને ભોજેત્વા પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ઉય્યાને વસાપેસિ. અથ વસ્સારત્તે અતિક્કન્તે કેસવો રાજાનં આપુચ્છિ. રાજા ‘‘ભન્તે, તુમ્હે મહલ્લકા, અમ્હે તાવ ઉપનિસ્સાય વસથ, દહરતાપસે હિમવન્તં પેસેથા’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ જેટ્ઠન્તેવાસિકેન સદ્ધિં તે હિમવન્તં પેસેત્વા સયં એકકોવ ઓહિયિ. કપ્પો હિમવન્તં ગન્ત્વા તાપસેહિ સદ્ધિં વસિ.

કેસવો કપ્પેન વિના વસન્તો ઉક્કણ્ઠિત્વા તં દટ્ઠુકામો હુત્વા નિદ્દં ન લભતિ, તસ્સ નિદ્દં અલભન્તસ્સ સમ્મા આહારો ન પરિણામં ગચ્છતિ, લોહિતપક્ખન્દિકા અહોસિ, બાળ્હા વેદના વત્તન્તિ. રાજા પઞ્ચ વેજ્જકુલાનિ ગહેત્વા તાપસં પટિજગ્ગિ, રોગો ન વૂપસમ્મતિ. કેસવો રાજાનં આહ ‘‘મહારાજ, કિં મય્હં મરણં ઇચ્છથ, ઉદાહુ અરોગભાવ’’ન્તિ? ‘‘અરોગભાવં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તેન હિ મં હિમવન્તં પેસેથા’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ રાજા નારદં નામ અમચ્ચં પક્કાસાપેત્વા ‘‘નારદ, અમ્હાકં ભદન્તં ગહેત્વા વનચરકેહિ સદ્ધિં હિમવન્તં યાહી’’તિ પેસેસિ. નારદો તં તત્થ નેત્વા પચ્ચાગમાસિ. કેસવસ્સપિ કપ્પે દિટ્ઠમત્તેયેવ ચેતસિકરોગો વૂપસન્તો, ઉક્કણ્ઠા પટિપ્પસ્સમ્ભિ. અથસ્સ કપ્પો અલોણકેન અધૂપનેન ઉદકમત્તસિત્તપણ્ણેન સદ્ધિં સામાકનીવારયાગું અદાસિ, તસ્સ તઙ્ખણઞ્ઞેવ લોહિતપક્ખન્દિકા પટિપ્પસ્સમ્ભિ.

પુન રાજા નારદં પેસેસિ ‘‘ગચ્છ કેસવસ્સ તાપસસ્સ પવત્તિં જાનાહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તં અરોગં દિસ્વા ‘‘ભન્તે, બારાણસિરાજા પઞ્ચ વેજ્જકુલાનિ ગહેત્વા પટિજગ્ગન્તો તુમ્હે અરોગે કાતું નાસક્ખિ, કથં તે કપ્પો પટિજગ્ગી’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૭૭. ‘‘મનુસ્સિન્દં જહિત્વાન, સબ્બકામસમિદ્ધિનં;

કથં નુ ભગવા કેસી, કપ્પસ્સ રમતિ અસ્સમે’’તિ.

તત્થ મનુસ્સિન્દન્તિ મનુસ્સાનં ઇન્દં બારાણસિરાજાનં. કથં નુ ભગવા કેસીતિ કેન નુ ખો ઉપાયેન અયં અમ્હાકં ભગવા કેસવતાપસો કપ્પસ્સ અસ્સમે રમતીતિ.

એવં અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો વિય કેસવસ્સ અભિરતિકારણં પુચ્છિ. તં સુત્વા કેસવો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૭૮. ‘‘સાદૂનિ રમણીયાનિ, સન્તિ વક્ખા મનોરમા;

સુભાસિતાનિ કપ્પસ્સ, નારદ રમયન્તિ મ’’ન્તિ.

તત્થ વક્ખાતિ રુક્ખા. પાળિયં પન ‘‘રુક્ખા’’ત્વેવ લિખિતં. સુભાસિતાનીતિ કપ્પેન કથિતાનિ સુભાસિતાનિ મં રમયન્તીતિ અત્થો.

એવઞ્ચ પન વત્વા ‘‘એવં મં અભિરમાપેન્તો કપ્પો અલોણકં અધૂપનં ઉદકસિત્તપણ્ણમિસ્સં સામાકનીવારયાગું પાયેસિ, તાય મે સરીરે બ્યાધિ વૂપસમિતો, અરોગો જાતોમ્હી’’તિ આહ. તં સુત્વા નારદો તતિયં ગાથમાહ –

૧૭૯. ‘‘સાલીનં ઓદનં ભુઞ્જે, સુચિં મંસૂપસેચનં;

કથં સામાકનીવારં, અલોણં છાદયન્તિ ત’’ન્તિ.

તત્થ ભુઞ્જેતિ ભુઞ્જસિ, અયમેવ વા પાઠો. છાદયન્તીતિ છાદયતિ પીણેતિ તોસેતિ. ગાથાબન્ધસુખત્થં પન અનુનાસિકો કતો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો ત્વં સુચિં મંસૂપસેચનં રાજકુલે રાજારહં સાલિભત્તં ભુઞ્જસિ, તં કથમિદં સામાકનીવારં અલોણં પીણેતિ તોસેતિ, કથં તે એતં રુચ્ચતીતિ.

તં સુત્વા કેસવો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૧૮૦. ‘‘સાદું વા યદિ વાસાદું, અપ્પં વા યદિ વા બહું;

વિસ્સત્થો યત્થ ભુઞ્જેય્ય, વિસ્સાસપરમા રસા’’તિ.

તત્થ યદિ વાસાદુન્તિ યદિ વા અસાદું. વિસ્સત્થોતિ નિરાસઙ્કો વિસ્સાસપત્તો હુત્વા. યત્થ ભુઞ્જેય્યાતિ યસ્મિં નિવેસને એવં ભુઞ્જેય્ય, તત્થ એવં ભુત્તં યંકિઞ્ચિ ભોજનં સાદુમેવ. કસ્મા? યસ્મા વિસ્સાસપરમા રસા, વિસ્સાસો પરમો ઉત્તમો એતેસન્તિ વિસ્સાસપરમા રસા. વિસ્સાસસદિસો હિ અઞ્ઞો રસો નામ નત્થિ. અવિસ્સાસિકેન હિ દિન્નં ચતુમધુરમ્પિ વિસ્સાસિકેન દિન્નં અમ્બિલકઞ્જિયં ન અગ્ઘતીતિ.

નારદો તસ્સ વચનં સુત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કેસવો ઇદં નામ કથેસી’’તિ આચિક્ખિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, નારદો સારિપુત્તો, કેસવો બકબ્રહ્મા, કપ્પો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કેસવજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૩૪૭] ૭. અયકૂટજાતકવણ્ણના

સબ્બાયસન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લોકત્થચરિયં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ મહાકણ્હજાતકે (જા. ૧.૧૨.૬૧ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો ઉગ્ગહિતસબ્બસિપ્પો પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. તદા મનુસ્સા દેવમઙ્ગલિકા હુત્વા બહૂ અજેળકાદયો મારેત્વા દેવતાનં બલિકમ્મં કરોન્તિ. બોધિસત્તો ‘‘પાણો ન હન્તબ્બો’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. યક્ખા બલિકમ્મં અલભમાના બોધિસત્તસ્સ કુજ્ઝિત્વા હિમવન્તે યક્ખસમાગમં ગન્ત્વા બોધિસત્તસ્સ મારણત્થાય એકં કક્ખળં યક્ખં પેસેસું. સો કણ્ણિકમત્તં મહન્તં આદિત્તં અયકૂટં ગહેત્વા ‘‘ઇમિના નં પહરિત્વા મારેસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા મજ્ઝિમયામસમનન્તરે બોધિસત્તસ્સ સયનમત્થકે અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો આવજ્જમાનો તં કારણં ઞત્વા ઇન્દવજિરં આદાય ગન્ત્વા યક્ખસ્સ ઉપરિ અટ્ઠાસિ. બોધિસત્તો યક્ખં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો એસ મં રક્ખમાનો ઠિતો, ઉદાહુ મારેતુકામો’’તિ તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૮૧. ‘‘સબ્બાયસં કૂટમતિપ્પમાણં, પગ્ગય્હ યો તિટ્ઠસિ અન્તલિક્ખે;

રક્ખાય મે ત્વં વિહિતો નુસજ્જ, ઉદાહુ મે ચેતયસે વધાયા’’તિ.

તત્થ વિહિતો નુસજ્જાતિ વિહિતો નુ અસિ અજ્જ.

બોધિસત્તો પન યક્ખમેવ પસ્સતિ, ન સક્કં. યક્ખો સક્કસ્સ ભયેન બોધિસત્તં પહરિતું ન સક્કોતિ. સો બોધિસત્તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘મહારાજ, નાહં તવ રક્ખણત્થાય ઠિતો, ઇમિના પન જલિતેન અયકૂટેન પહરિત્વા તં મારેસ્સામીતિ આગતોમ્હિ, સક્કસ્સ ભયેન તં પહરિતું ન સક્કોમી’’તિ એતમત્થં દીપેન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૮૨. ‘‘દૂતો અહં રાજિધ રક્ખસાનં, વધાય તુય્હં પહિતોહમસ્મિ;

ઇન્દો ચ તં રક્ખતિ દેવરાજા, તેનુત્તમઙ્ગં ન તે ફાલયામી’’તિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો ઇતરા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૮૩. ‘‘સચે ચ મં રક્ખતિ દેવરાજા, દેવાનમિન્દો મઘવા સુજમ્પતિ;

કામં પિસાચા વિનદન્તુ સબ્બે, ન સન્તસે રક્ખસિયા પજાય.

૧૮૪. ‘‘કામં કન્દન્તુ કુમ્ભણ્ડા, સબ્બે પંસુપિસાચકા;

નાલં પિસાચા યુદ્ધાય, મહતી સા વિભિંસિકા’’તિ.

તત્થ રક્ખસિયા પજાયાતિ રક્ખસિસઙ્ખાતાય પજાય, રક્ખસસત્તાનન્તિ અત્થો. કુમ્ભણ્ડાતિ કુમ્ભમત્તરહસ્સઙ્ગા મહોદરા યક્ખા. પંસુપિસાચકાતિ સઙ્કારટ્ઠાને પિસાચા. નાલન્તિ પિસાચા નામ મયા સદ્ધિં યુદ્ધાય ન સમત્થા. મહતી સા વિભિંસિકાતિ યં પનેતે યક્ખા સન્નિપતિત્વા વિભિંસિકં દસ્સેન્તિ, સા મહતી વિભિંસિકા ભયકારણદસ્સનમત્તમેવ મય્હં, ન પનાહં ભાયામીતિ અત્થો.

સક્કો યક્ખં પલાપેત્વા મહાસત્તં ઓવદિત્વા ‘‘મા ભાયિ, મહારાજ, ઇતો પટ્ઠાય તવ રક્ખા મમાયત્તા’’તિ વત્વા સકટ્ઠાનમેવ ગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સક્કો અનુરુદ્ધો અહોસિ, બારાણસિરાજા અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અયકૂટજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૩૪૮] ૮. અરઞ્ઞજાતકવણ્ણના

અરઞ્ઞા ગામમાગમ્માતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો થુલ્લકુમારિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ચૂળનારદકસ્સપજાતકે (જા. ૧.૧૩.૪૦ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં ઉગ્ગહિતસિપ્પો ભરિયાય કાલકતાય પુત્તં ગહેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તે વસન્તો પુત્તં અસ્સમપદે ઠપેત્વા ફલાફલત્થાય ગચ્છતિ. તદા ચોરેસુ પચ્ચન્તગામં પહરિત્વા કરમરે ગહેત્વા ગચ્છન્તેસુ એકા કુમારિકા પલાયિત્વા તં અસ્સમપદં પત્વા તાપસકુમારં પલોભેત્વા સીલવિનાસં પાપેત્વા ‘‘એહિ ગચ્છામા’’તિ આહ. ‘‘પિતા તાવ મે આગચ્છતુ, તં પસ્સિત્વા ગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ દિસ્વા આગચ્છા’’તિ નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે નિસીદિ. તાપસકુમારો પિતરિ આગતે પઠમં ગાથમાહ –

૧૮૫. ‘‘અરઞ્ઞા ગામમાગમ્મ, કિંસીલં કિંવતં અહં;

પુરિસં તાત સેવેય્યં, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

તત્થ અરઞ્ઞા ગામમાગમ્માતિ તાત અહં ઇતો અરઞ્ઞતો મનુસ્સપથં વસનત્થાય ગતો વસનગામં પત્વા કિં કરોમીતિ.

અથસ્સ પિતા ઓવાદં દદન્તો તિસ્સો ગાથા અભાસિ –

૧૮૬. ‘‘યો તં વિસ્સાસયે તાત, વિસ્સાસઞ્ચ ખમેય્ય તે;

સુસ્સૂસી ચ તિતિક્ખી ચ, તં ભજેહિ ઇતો ગતો.

૧૮૭. ‘‘યસ્સ કાયેન વાચાય, મનસા નત્થિ દુક્કટં;

ઉરસીવ પતિટ્ઠાય, તં ભજેહિ ઇતો ગતો.

૧૮૮. ‘‘હલિદ્દિરાગં કપિચિત્તં, પુરિસં રાગવિરાગિનં;

તાદિસં તાત મા સેવિ, નિમ્મનુસ્સમ્પિ ચે સિયા’’તિ.

તત્થ યો તં વિસ્સાસયેતિ યો પુરિસો તં વિસ્સાસેય્ય ન પરિસઙ્કેય્ય. વિસ્સાસઞ્ચ ખમેય્ય તેતિ યો ચ અત્તનિ કયિરમાનં તવ વિસ્સાસં પત્તો નિરાસઙ્કો તં ખમેય્ય. સુસ્સૂસીતિ યો ચ તવ વિસ્સાસવચનં સોતુમિચ્છતિ. તિતિક્ખીતિ યો ચ તયા કતં અપરાધં ખમતિ. તં ભજેહીતિ તં પુરિસં ભજેય્યાસિ પયિરુપાસેય્યાસિ. ઉરસીવ પતિટ્ઠાયાતિ યથા તસ્સ ઉરસિ પતિટ્ઠાય વડ્ઢિતો ઓરસપુત્તો ત્વમ્પિ તાદિસો ઉરસિ પતિટ્ઠિતપુત્તો વિય હુત્વા એવરૂપં પુરિસં ભજેય્યાસીતિ અત્થો.

હલિદ્દિરાગન્તિ હલિદ્દિરાગસદિસં અથિરચિત્તં. કપિચિત્તન્તિ લહુપરિવત્તિતાય મક્કટચિત્તં. રાગવિરાગિનન્તિ મુહુત્તેનેવ રજ્જનવિરજ્જનસભાવં. નિમ્મનુસ્સમ્પિ ચે સિયાતિ સચેપિ સકલં જમ્બુદીપતલં કાયદુચ્ચરિતાદિવિરહિતસ્સ મનુસ્સસ્સ અભાવેન નિમ્મનુસ્સં સિયા, તથાપિ, તાત, તાદિસં લહુચિત્તં મા સેવિ, સબ્બમ્પિ મનુસ્સપથં વિચિનિત્વા હેટ્ઠા વુત્તગુણસમ્પન્નમેવ ભજેય્યાસીતિ અત્થો.

તં સુત્વા તાપસકુમારો ‘‘અહં, તાત, ઇમેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતં પુરિસં કત્થ લભિસ્સામિ, ન ગચ્છામિ, તુમ્હાકઞ્ઞેવ સન્તિકે વસિસ્સામી’’તિ વત્વા નિવત્તિ. અથસ્સ પિતા કસિણપરિકમ્મં આચિક્ખિ. ઉભોપિ અપરિહીનજ્ઝાના બ્રહ્મલોકપરાયણા અહેસું.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પુત્તો ચ કુમારિકા ચ એતેયેવ અહેસું, પિતા તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અરઞ્ઞજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૩૪૯] ૯. સન્ધિભેદજાતકવણ્ણના

નેવ ઇત્થીસુ સામઞ્ઞન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદં આરબ્ભ કથેસિ. એકસ્મિં કિર સમયે સત્થા ‘‘છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તી’’તિ સુત્વા તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર તુમ્હે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂનં ભણ્ડનજાતાનં કલહજાતાનં વિવાદાપન્નાનં પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરથ, તેન અનુપ્પન્નાનિ ચેવ ભણ્ડનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્નાનિ ચ ભિય્યોભાવાય સંવત્તન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે તે ભિક્ખૂ ગરહિત્વા ‘‘ભિક્ખવે, પિસુણા વાચા નામ તિખિણસત્તિપહારસદિસા, દળ્હો વિસ્સાસોપિ તાય ખિપ્પં ભિજ્જતિ, તઞ્ચ પન ગહેત્વા અત્તનો મેત્તિભિન્દનકજનો સીહઉસભસદિસો હોતી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ પુત્તો હુત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં ઉગ્ગહિતસિપ્પો પિતુ અચ્ચયેન ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. તદા એકો ગોપાલકો અરઞ્ઞે ગોકુલેસુ ગાવો પટિજગ્ગિત્વા આગચ્છન્તો એકં ગબ્ભિનિં અસલ્લક્ખેત્વા પહાય આગતો. તસ્સા એકાય સીહિયા સદ્ધિં વિસ્સાસો ઉપ્પજ્જિ. તા ઉભોપિ દળ્હમિત્તા હુત્વા એકતો વિચરન્તિ. અપરભાગે ગાવી વચ્છકં, સીહી સીહપોતકં વિજાયિ. તે ઉભોપિ જના કુલેન આગતમેત્તિયા દળ્હમિત્તા હુત્વા એકતો વિચરન્તિ. અથેકો વનચરકો અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તેસં વિસ્સાસં દિસ્વા અરઞ્ઞે ઉપ્પજ્જનકભણ્ડં આદાય બારાણસિં ગન્ત્વા રઞ્ઞો દત્વા ‘‘અપિ તે, સમ્મ, કિઞ્ચિ અરઞ્ઞે અચ્છરિયં દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ રઞ્ઞા પુટ્ઠો ‘‘દેવ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ન પસ્સામિ, એકં પન સીહઞ્ચ ઉસભઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસ્સાસિકે એકતો વિચરન્તે અદ્દસ’’ન્તિ આહ. ‘‘એતેસં તતિયે ઉપ્પન્ને ભયં ભવિસ્સતિ, યદા તેસં તતિયં પસ્સતિ, અથ મે આચિક્ખેય્યાસી’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવા’’તિ.

વનચરકે પન બારાણસિં ગતે એકો સિઙ્ગાલો સીહઞ્ચ ઉસભઞ્ચ ઉપટ્ઠહિ. વનચરકો અરઞ્ઞં ગન્ત્વા તં દિસ્વા ‘‘તતિયસ્સ ઉપ્પન્નભાવં રઞ્ઞો કથેસ્સામી’’તિ નગરં ગતો. સિઙ્ગાલો ચિન્તેસિ ‘‘મયા ઠપેત્વા સીહમંસઞ્ચ ઉસભમંસઞ્ચ અઞ્ઞં અખાદિતપુબ્બં નામ નત્થિ, ઇમે ભિન્દિત્વા ઇમેસં મંસં ખાદિસ્સામી’’તિ. સો ‘‘અયં તં એવં વદતિ, અયં તં એવં વદતી’’તિ ઉભોપિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞં ભિન્દિત્વા ન ચિરસ્સેવ કલહં કારેત્વા મરણાકારપ્પત્તે અકાસિ. વનચરકોપિ ગન્ત્વા રઞ્ઞો ‘‘તેસં, દેવ, તતિયો ઉપ્પન્નો’’તિ આહ. ‘‘કો સો’’તિ? ‘‘સિઙ્ગાલો, દેવા’’તિ. રાજા ‘‘સો ઉભો મિત્તે ભિન્દિત્વા મારાપેસ્સતિ, મયં તેસં મતકાલે સમ્પાપુણિસ્સામા’’તિ વત્વા રથં અભિરુય્હ વનચરકેન મગ્ગદેસકેન ગચ્છન્તો તેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કત્વા જીવિતક્ખયં પત્તેસુ સમ્પાપુણિ. સિઙ્ગાલો પન હટ્ઠતુટ્ઠો એકવારં સીહસ્સ મંસં ખાદતિ, એકવારં ઉસભસ્સ મંસં ખાદતિ. રાજા તે ઉભોપિ જીવિતક્ખયપ્પત્તે દિસ્વા રથે ઠિતોવ સારથિના સદ્ધિં સલ્લપન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૮૯. ‘‘નેવ ઇત્થીસુ સામઞ્ઞં, નાપિ ભક્ખેસુ સારથિ;

અથસ્સ સન્ધિભેદસ્સ, પસ્સ યાવ સુચિન્તિતં.

૧૯૦. ‘‘અસિ તિક્ખોવ મંસમ્હિ, પેસુઞ્ઞં પરિવત્તતિ;

યત્થૂસભઞ્ચ સીહઞ્ચ, ભક્ખયન્તિ મિગાધમા.

૧૯૧. ‘‘ઇમં સો સયનં સેતિ, યમિમં પસ્સસિ સારથિ;

યો વાચં સન્ધિભેદસ્સ, પિસુણસ્સ નિબોધતિ.