૧. કાલિઙ્ગવગ્ગો

[૩૦૧] ૧. ચૂળકાલિઙ્ગજાતકવણ્ણના

વિવરથિમાસં દ્વારન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચતુન્નં પરિબ્બાજિકાનં પબ્બજ્જં આરબ્ભ કથેસિ. વેસાલિયં કિર લિચ્છવિરાજૂનં સત્ત સહસ્સાનિ સત્ત સતાનિ સત્ત ચ લિચ્છવી વસિંસુ. તે સબ્બેપિ પુચ્છાપટિપુચ્છાચિત્તકા અહેસું. અથેકો પઞ્ચસુ વાદસતેસુ બ્યત્તો નિગણ્ઠો વેસાલિયં સમ્પાપુણિ, તે તસ્સ સઙ્ગહં અકંસુ. અપરાપિ એવરૂપા નિગણ્ઠી સમ્પાપુણિ. રાજાનો દ્વેપિ જને વાદં કારેસું, ઉભોપિ સદિસાવ અહેસું. તતો લિચ્છવીનં એતદહોસિ ‘‘ઇમે દ્વેપિ પટિચ્ચ ઉપ્પન્નો પુત્તો બ્યત્તો ભવિસ્સતી’’તિ. તેસં વિવાહં કારેત્વા દ્વેપિ એકતો વાસેસું. અથ નેસં સંવાસમન્વાય પટિપાટિયા ચતસ્સો દારિકાયો એકો ચ દારકો જાયિ. દારિકાનં ‘‘સચ્ચા, લોલા, અવધારિકા, પટિચ્છાદા’’તિ નામં અકંસુ, દારકસ્સ ‘‘સચ્ચકો’’તિ. તે પઞ્ચપિ જના વિઞ્ઞુતં પત્તા માતિતો પઞ્ચ વાદસતાનિ, પિતિતો પઞ્ચ વાદસતાનીતિ વાદસહસ્સં ઉગ્ગણ્હિંસુ. માતાપિતરો દારિકાનં એવં ઓવદિંસુ ‘‘સચે કોચિ ગિહી તુમ્હાકં વાદં ભિન્દિસ્સતિ, તસ્સ પાદપરિચારિકા ભવેય્યાથ. સચે પબ્બજિતો ભિન્દિસ્સતિ, તસ્સ સન્તિકે પબ્બજેય્યાથા’’તિ.

અપરભાગે માતાપિતરો કાલમકંસુ. તેસુ કાલકતેસુ સચ્ચકનિગણ્ઠો તત્થેવ વેસાલિયં લિચ્છવીનં સિપ્પં સિક્ખાપેન્તો વસિ. ભગિનિયો જમ્બુસાખં ગહેત્વા વાદત્થાય નગરા નગરં ચરમાના સાવત્થિં પત્વા નગરદ્વારે સાખં નિખણિત્વા ‘‘યો અમ્હાકં વાદં આરોપેતું સક્કોતિ ગિહી વા પબ્બજિતો વા, સો એતં પંસુપુઞ્જં પાદેહિ વિકિરિત્વા પાદેહેવ સાખં મદ્દતૂ’’તિ દારકાનં વત્વા ભિક્ખાય નગરં પવિસિંસુ. અથાયસ્મા સારિપુત્તો અસમ્મટ્ઠટ્ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા રિત્તઘટેસુ પાનીયં ઉપટ્ઠપેત્વા ગિલાને ચ પટિજગ્ગિત્વા દિવાતરં સાવત્થિં પિણ્ડાય પવિસન્તો તં સાખં દિસ્વા દારકે પુચ્છિ, દારકા તં પવત્તિં આચિક્ખિંસુ. થેરો દારકેહેવ પાતાપેત્વા મદ્દાપેત્વા ‘‘યેહિ અયં સાખા ઠપિતા, તે કતભત્તકિચ્ચાવ આગન્ત્વા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકે મં પસ્સન્તૂ’’તિ દારકાનં વત્વા નગરં પવિસિત્વા કતભત્તકિચ્ચો વિહારદ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ. તાપિ પરિબ્બાજિકા ભિક્ખાય ચરિત્વા આગતા સાખં મદ્દિતં દિસ્વા ‘‘કેનાયં મદ્દિતા’’તિ વત્વા ‘‘સારિપુત્તત્થેરેન, સચે તુમ્હે વાદત્થિકા, જેતવનદ્વારકોટ્ઠકં ગચ્છથા’’તિ દારકેહિ વુત્તા પુન નગરં પવિસિત્વા મહાજનં સન્નિપાતેત્વા વિહારદ્વારકોટ્ઠકં ગન્ત્વા થેરં વાદસહસ્સં પુચ્છિંસુ. થેરો તં વિસ્સજ્જેત્વા ‘‘અઞ્ઞં કિઞ્ચિ જાનાથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ન જાનામ, સામી’’તિ. ‘‘અહં પન વો કિઞ્ચિ પુચ્છામી’’તિ. ‘‘પુચ્છ, સામિ, જાનન્તિયો કથેસ્સામા’’તિ.

થેરો ‘‘એકં નામ કિ’’ન્તિ પુચ્છિ. તા ન જાનિંસુ. થેરો વિસ્સજ્જેસિ. તા ‘‘અમ્હાકં, સામિ, પરાજયો, તુમ્હાકં જયો’’તિ આહંસુ. ‘‘ઇદાનિ કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અમ્હાકં માતાપિતૂહિ અયં ઓવાદો દિન્નો ‘સચે વો ગિહી વાદં ભિન્દિસ્સતિ, તસ્સ પજાપતિયો ભવેય્યાથ. સચે પબ્બજિતો, તસ્સ સન્તિકે પબ્બજેય્યાથા’તિ, પબ્બજ્જં નો દેથા’’તિ. થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા તા ઉપ્પલવણ્ણાય થેરિયા સન્તિકે પબ્બાજેસિ. તા સબ્બાપિ ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, સારિપુત્તત્થેરો ચતુન્નં પરિબ્બાજિકાનં અવસ્સયો હુત્વા સબ્બા અરહત્તં પાપેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ એતાસં અવસ્સયો અહોસિ, ઇદાનિ પન પબ્બજ્જાભિસેકં દાપેસિ, પુબ્બે રાજમહેસિટ્ઠાને ઠપેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે કાલિઙ્ગરટ્ઠે દન્તપુરનગરે કાલિઙ્ગરાજે રજ્જં કારેન્તે અસ્સકરટ્ઠે પાટલિનગરે અસ્સકો નામ રાજા રજ્જં કારેસિ. કાલિઙ્ગો સમ્પન્નબલવાહનો સયમ્પિ નાગબલો પટિયોધં ન પસ્સતિ. સો યુજ્ઝિતુકામો હુત્વા અમચ્ચાનં આરોચેસિ ‘‘અહં યુદ્ધત્થિકો, પટિયોધં પન ન પસ્સામિ, કિં કરોમા’’તિ. અમચ્ચા ‘‘અત્થેકો, મહારાજ, ઉપાયો, ધીતરો તે ચતસ્સો ઉત્તમરૂપધરા, તા પસાધેત્વા પટિચ્છન્નયાને નિસીદાપેત્વા બલપરિવુતા ગામનિગમરાજધાનિયો ચરાપેથ. યો રાજા તા અત્તનો ગેહે કાતુકામો ભવિસ્સતિ, તેન સદ્ધિં યુદ્ધં કરિસ્સામા’’તિ વદિંસુ. રાજા તથા કારેસિ. તાહિ ગતગતટ્ઠાને રાજાનો ભયેન તાસં નગરં પવિસિતું ન દેન્તિ, પણ્ણાકારં પેસેત્વા બહિનગરેયેવ વસાપેન્તિ. એવં સકલજમ્બુદીપં વિચરિત્વા અસ્સકરટ્ઠે પાટલિનગરં પાપુણિંસુ. અસ્સકોપિ નગરદ્વારાનિ પિદહાપેત્વા પણ્ણાકારં પેસેસિ. તસ્સ નન્દિસેનો નામ અમચ્ચો પણ્ડિતો બ્યત્તો ઉપાયકુસલો. સો ચિન્તેસિ ‘‘ઇમા કિર રાજધીતરો સકલજમ્બુદીપં વિચરિત્વા પટિયોધં ન લભિંસુ, એવં સન્તે જમ્બુદીપો તુચ્છો નામ અહોસિ, અહં કાલિઙ્ગેન સદ્ધિં યુજ્ઝિસ્સામી’’તિ. સો નગરદ્વારં ગન્ત્વા દોવારિકે આમન્તેત્વા તાસં દ્વારં વિવરાપેતું પઠમં ગાથમાહ –

૧. ‘‘વિવરથિમાસં દ્વારં, નગરં પવિસન્તુ અરુણરાજસ્સ;

સીહેન સુસિટ્ઠેન, સુરક્ખિતં નન્દિસેનેના’’તિ.

તત્થ અરુણરાજસ્સાતિ સો હિ રજ્જે પતિટ્ઠિતકાલે રટ્ઠનામવસેન અસ્સકો નામ જાતો, કુલદત્તિયં પનસ્સ નામં અરુણોતિ. તેનાહ ‘‘અરુણરાજસ્સા’’તિ. સીહેનાતિ પુરિસસીહેન. સુસિટ્ઠેનાતિ આચરિયેહિ સુટ્ઠુ અનુસાસિતેન. નન્દિસેનેનાતિ મયા નન્દિસેનેન નામ.

સો એવં વત્વા દ્વારં વિવરાપેત્વા તા ગહેત્વા અસ્સકરઞ્ઞો દત્વા ‘‘તુમ્હે મા ભાયિત્થ, યુદ્ધે સતિ અહં જિનિસ્સામિ, ઇમા ઉત્તમરૂપધરા રાજધીતરો મહેસિયો કરોથા’’તિ તાસં અભિસેકં દાપેત્વા તાહિ સદ્ધિં આગતે પુરિસે ‘‘ગચ્છથ, તુમ્હે રાજધીતૂનં અસ્સકરાજેન મહેસિટ્ઠાને ઠપિતભાવં તુમ્હાકં રઞ્ઞો આચિક્ખથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તે ગન્ત્વા આરોચેસું. કાલિઙ્ગો ‘‘ન હિ નૂન સો મય્હં બલં જાનાતી’’તિ વત્વા તાવદેવ મહતિયા સેનાય નિક્ખમિ. નન્દિસેનો તસ્સ આગમનં ઞત્વા ‘‘અત્તનો કિર રજ્જસીમાયમેવ હોતુ, મા અમ્હાકં રઞ્ઞો રજ્જસીમં ઓક્કમતુ, ઉભિન્નં રજ્જાનં અન્તરે યુદ્ધં ભવિસ્સતી’’તિ સાસનં પેસેસિ. સો સાસનં સુત્વા અત્તનો રજ્જપરિયન્તેયેવ અટ્ઠાસિ. અસ્સકોપિ અત્તનો રજ્જપરિયન્તે અટ્ઠાસિ. તદા બોધિસત્તો ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તેસં દ્વિન્નં રજ્જાનં અન્તરે પણ્ણસાલાયં વસતિ. કાલિઙ્ગો ચિન્તેસિ ‘‘સમણા નામ કિઞ્ચિ જાનિસ્સન્તિ, કો જાનાતિ, કિં ભવિસ્સતિ, કસ્સ જયો વા પરાજયો વા ભવિસ્સતિ, તાપસં પુચ્છિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞાતકવેસેન બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિત્વા પટિસન્થારં કત્વા ‘‘ભન્તે, કાલિઙ્ગો ચ અસ્સકો ચ યુજ્ઝિતુકામા અત્તનો અત્તનો રજ્જસીમાયમેવ ઠિતા, એતેસુ કસ્સ જયો ભવિસ્સતિ, કસ્સ પરાજયો’’તિ પુચ્છિ. મહાપુઞ્ઞ, અહં ‘‘અસુકસ્સ જયો, અસુકસ્સ પરાજયો’’તિ ન જાનામિ, સક્કો પન દેવરાજા ઇધાગચ્છતિ, તમહં પુચ્છિત્વા કથેસ્સામિ, સ્વે આગચ્છેય્યાસીતિ. સક્કો બોધિસત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનં આગન્ત્વા નિસીદિ, અથ નં બોધિસત્તો તમત્થં પુચ્છિ. ભન્તે, કાલિઙ્ગો જિનિસ્સતિ, અસ્સકો પરાજિસ્સતિ, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ પુબ્બનિમિત્તં પઞ્ઞાયિસ્સતીતિ.

કાલિઙ્ગો પુનદિવસે આગન્ત્વા પુચ્છિ, બોધિસત્તોપિસ્સ આચિક્ખિ. સો ‘‘કિં નામ પુબ્બનિમિત્તં ભવિસ્સતી’’તિ અપુચ્છિત્વાવ ‘‘અહં કિર જિનિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય તુટ્ઠિયા પક્કામિ. સા કથા વિત્થારિકા અહોસિ. તં સુત્વા અસ્સકો નન્દિસેનં પક્કોસાપેત્વા ‘‘કાલિઙ્ગો કિર જિનિસ્સતિં, મયં પરાજિસ્સામ, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ આહ. સો ‘‘કો એતં જાનાતિ મહારાજ, કસ્સ જયો વા પરાજયો વા, તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થા’’તિ રાજાનં અસ્સાસેત્વા બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘ભન્તે, કો જિનિસ્સતિ, કો પરાજિસ્સતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કાલિઙ્ગો જિનિસ્સતિ, અસ્સકો પરાજિસ્સતી’’તિ? ‘‘ભન્તે, જિનન્તસ્સ પુબ્બનિમિત્તં કિં ભવિસ્સતિ, કિં પરાજિનન્તસ્સા’’તિ? ‘‘મહાપુઞ્ઞ, જિનન્તસ્સ આરક્ખદેવતા સબ્બસેતો ઉસભો ભવિસ્સતિ, ઇતરસ્સ સબ્બકાળકો, ઉભિન્નમ્પિ આરક્ખદેવતા યુજ્ઝિત્વા જયપરાજયં કરિસ્સન્તી’’તિ. નન્દિસેનો તં સુત્વા ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા રઞ્ઞો સહાયે સહસ્સમત્તે મહાયોધે ગહેત્વા અવિદૂરે પબ્બતં અભિરુય્હ ‘‘અમ્ભો, અમ્હાકં રઞ્ઞો જીવિતં દાતું સક્ખિસ્સથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, સક્ખિસ્સામા’’તિ. ‘‘તેન હિ ઇમસ્મિં પપાતે પતથા’’તિ. તે પતિતું આરભિંસુ. અથ ને વારેત્વા ‘‘અલં એત્થ પતનેન, અમ્હાકં રઞ્ઞો જીવિતં દાતું સુહદયા અનિવત્તિનો હુત્વા યુજ્ઝથા’’તિ આહ. તે સમ્પટિચ્છિંસું.

અથ સઙ્ગામે ઉપટ્ઠિતે કાલિઙ્ગો ‘‘અહં કિર જિનિસ્સામી’’તિ વોસાનં આપજ્જિ, બલકાયાપિસ્સ ‘‘અમ્હાકં કિર જયો’’તિ વોસાનં આપજ્જિત્વા સન્નાહં અકત્વા વગ્ગવગ્ગા હુત્વા યથારુચિ પક્કમિંસુ, વીરિયકરણકાલે વીરિયં ન કરિંસુ. ઉભોપિ રાજાનો અસ્સં અભિરુહિત્વા ‘‘યુજ્ઝિસ્સામા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપસઙ્કમન્તિ. ઉભિન્નં આરક્ખદેવતા પુરતો ગન્ત્વા કાલિઙ્ગરઞ્ઞો આરક્ખદેવતા સબ્બસેતો ઉસભો અહોસિ, ઇતરસ્સ સબ્બકાળકો. તા દેવતાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં યુજ્ઝનાકારં દસ્સેન્તા ઉપસઙ્કમિંસુ. તે પન ઉસભા ઉભિન્નં રાજૂનંયેવ પઞ્ઞાયન્તિ, ન અઞ્ઞેસં. નન્દિસેનો અસ્સકં પુચ્છિ ‘‘પઞ્ઞાયતિ તે, મહારાજ, આરક્ખદેવતા’’તિ. ‘‘આમ, પઞ્ઞાયતી’’તિ. ‘‘કેનાકારેના’’તિ. ‘‘કાલિઙ્ગરઞ્ઞો આરક્ખદેવતા સબ્બસેતો ઉસભો હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, અમ્હાકં આરક્ખદેવતા સબ્બકાળકો કિલમન્તો હુત્વા તિટ્ઠતી’’તિ. ‘‘મહારાજ, તુમ્હે મા ભાયથ, મયં જિનિસ્સામ, કાલિઙ્ગો પરાજિસ્સતિ, તુમ્હે અસ્સપિટ્ઠિતો ઓતરિત્વા ઇમં સત્તિં ગહેત્વા સુસિક્ખિતસિન્ધવં ઉદરપસ્સે વામહત્થેન ઉપ્પીળેત્વા ઇમિના પુરિસસહસ્સેન સદ્ધિં વેગેન ગન્ત્વા કાલિઙ્ગરઞ્ઞો આરક્ખદેવતં સત્તિપ્પહારેન પાતેથ, તતો મયં સહસ્સમત્તા સત્તિસહસ્સેન પહરિસ્સામ, એવં કાલિઙ્ગસ્સ આરક્ખદેવતા નસ્સિસ્સતિ, તતો કાલિઙ્ગો પરાજિસ્સતિ, મયં જિનિસ્સામા’’તિ. રાજા ‘‘સાધૂ’’તિ નન્દિસેનેન દિન્નસઞ્ઞાય ગન્ત્વા સત્તિયા પહરિ, સૂરયોધસહસ્સાપિ અમચ્ચા સત્તિસહસ્સેન પહરિંસુ. આરક્ખદેવતા તત્થેવ જીવિતક્ખયં પાપુણિ, તાવદેવ કાલિઙ્ગો પરાજિત્વા પલાયિ. તં પલાયમાનં દિસ્વા સહસ્સમત્તા અમચ્ચા ‘‘કાલિઙ્ગો પલાયતી’’તિ ઉન્નદિંસુ. કાલિઙ્ગો મરણભયભીતો પલાયમાનો તં તાપસં અક્કોસન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૨. ‘‘જયો કલિઙ્ગાનમસય્હસાહિનં, પરાજયો અનયો અસ્સકાનં;

ઇચ્ચેવ તે ભાસિતં બ્રહ્મચારિ, ન ઉજ્જુભૂતા વિતથં ભણન્તી’’તિ.

તત્થ અસય્હસાહિનન્તિ અસય્હં દુસ્સહં સહિતું સમત્થાનં. ઇચ્ચેવ તે ભાસિતન્તિ એવં તયા કૂટતાપસ લઞ્જં ગહેત્વા પરાજિનકરાજાનં જિનિસ્સતિ, જિનનરાજાનઞ્ચ પરાજિસ્સતીતિ ભાસિતં. ન ઉજ્જુભૂતાતિ યે કાયેન વાચાય મનસા ચ ઉજુભૂતા, ન તે મુસા ભણન્તીતિ.

એવં સો તાપસં અક્કોસન્તો પલાયન્તો અત્તનો નગરમેવ ગતો, નિવત્તિત્વા ઓલોકેતુમ્પિ નાસક્ખિ. તતો કતિપાહચ્ચયેન સક્કો તાપસસ્સ ઉપટ્ઠાનં અગમાસિ. તાપસો તેન સદ્ધિં કથેન્તો તતિયં ગાથમાહ –

૩. ‘‘દેવા મુસાવાદમુપાતિવત્તા, સચ્ચં ધનં પરમં તેસુ સક્ક;

તં તે મુસા ભાસિતં દેવરાજ, કિં વા પટિચ્ચ મઘવા મહિન્દા’’તિ.

તત્થ તં તે મુસા ભાસિતન્તિ યં તયા મય્હં ભાસિતં, તં અત્થભઞ્જનકમુસાવાદં કથેન્તેન તયા મુસા ભાસિતં, તયા કિં કારણં પટિચ્ચ એવં ભાસિતન્તિ?

તં સુત્વા સક્કો ચતુત્થં ગાથમાહ –

૪. ‘‘નનુ તે સુતં બ્રાહ્મણ ભઞ્ઞમાને, દેવા ન ઇસ્સન્તિ પુરિસપરક્કમસ્સ;

દમો સમાધિ મનસો અભેજ્જો, અબ્યગ્ગતા નિક્કમનઞ્ચ કાલે;

દળ્હઞ્ચ વિરિયં પુરિસપરક્કમો ચ, તેનેવ આસિ વિજયો અસ્સકાન’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – કિં તયા, બ્રાહ્મણ, તત્થ તત્થ વચને ભઞ્ઞમાને ઇદં ન સુતપુબ્બં, યં દેવા પુરિસપરક્કમસ્સ ન ઇસ્સન્તિ ન ઉસૂયન્તિ, અસ્સકરઞ્ઞો વીરિયકરણવસેન અત્તદમનસઙ્ખાતો દમો, સમગ્ગભાવેન મનસો અભેજ્જો, અભેજ્જસમાધિ, અસ્સકરઞ્ઞો સહાયાનં વીરિયકરણકાલે અબ્યગ્ગતા યથા કાલિઙ્ગસ્સ મનુસ્સા વગ્ગવગ્ગા હુત્વા ઓસક્કિંસુ, એવં અનોસક્કનં સમગ્ગભાવેન અભેજ્જચિત્તાનં વીરિયઞ્ચ પુરિસપરક્કમો ચ થિરો અહોસિ, તેનેવ કારણેન અસ્સકાનં જયો અહોસીતિ.

પલાતે ચ પન કાલિઙ્ગે અસ્સકરાજા વિલોપં ગાહાપેત્વા અત્તનો નગરં ગતો. નન્દિસેનો કાલિઙ્ગસ્સ સાસનં પેસેસિ ‘‘ઇમાસં ચતુન્નં રાજકઞ્ઞાનં દાયજ્જકોટ્ઠાસં પેસેતુ, સચે ન પેસેતિ, કાતબ્બમેત્થ જાનિસ્સામી’’તિ. સો તં સાસનં સુત્વા ભીતતસિતો તાહિ લદ્ધબ્બદાયજ્જં પેસેસિ, તતો પટ્ઠાય સમગ્ગવાસં વસિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા કાલિઙ્ગરઞ્ઞો ધીતરો ઇમા દહરભિક્ખુનિયો અહેસું, નન્દિસેનો સારિપુત્તો, તાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ચૂળકાલિઙ્ગજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૩૦૨] ૨. મહાઅસ્સારોહજાતકવણ્ણના

અદેય્યેસું દદં દાનન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો આનન્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ હેટ્ઠા કથિતમેવ. સત્થા ‘‘પોરાણકપણ્ડિતાપિ અત્તનો ઉપકારવસેનેવ કિરિંસૂ’’તિ વત્વા ઇધાપિ અતીતં આહરિ.

અતીતે બોધિસત્તો બારાણસિરાજા હુત્વા ધમ્મેન સમેન રજ્જં કારેતિ, દાનં દેતિ, સીલં રક્ખતિ. સો ‘‘પચ્ચન્તં કુપિતં વૂપસમેસ્સામી’’તિ બલવાહનપરિવુતો ગન્ત્વા પરાજિતો અસ્સં અભિરુહિત્વા પલાયમાનો એકં પચ્ચન્તગામં પાપુણિ. તત્થ તિંસ જના રાજસેવકા વસન્તિ. તે પાતોવ ગામમજ્ઝે સન્નિપતિત્વા ગામકિચ્ચં કરોન્તિ. તસ્મિં ખણે રાજા વમ્મિતં અસ્સં અભિરુહિત્વા અલઙ્કતપટિયત્તો ગામદ્વારેન અન્તોગામં પાવિસિ. તે ‘‘કિં નુ ખો ઇદ’’ન્તિ ભીતા પલાયિત્વા સકસકગેહાનિ પવિસિંસુ. એકો પનેત્થ અત્તનો ગેહં અગન્ત્વા રઞ્ઞો પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા ‘‘રાજા કિર પચ્ચન્તં ગતો’’તિ સુય્યતિ, કોસિ ત્વં રાજપુરિસો ચોરપુરિસોતિ? ‘‘રાજપુરિસો, સમ્મા’’તિ. ‘‘તેન હિ એથા’’તિ રાજાનં ગેહં નેત્વા અત્તનો પીઠકે નિસીદાપેત્વા ‘‘એહિ, ભદ્દે, સહાયકસ્સ પાદે ધોવા’’તિ ભરિયં તસ્સ પાદે ધોવાપેત્વા અત્તનો બલાનુરૂપેન આહારં દત્વા ‘‘મુહુત્તં વિસ્સમથા’’તિ સયનં પઞ્ઞાપેસિ, રાજા નિપજ્જિ. ઇતરો અસ્સસ્સ સન્નાહં મોચેત્વા ચઙ્કમાપેત્વા ઉદકં પાયેત્વા પિટ્ઠિં તેલેન મક્ખેત્વા તિણં અદાસિ. એવં તયો ચત્તારો દિવસે રાજાનં પટિજગ્ગિત્વા ‘‘ગચ્છામહં, સમ્મા’’તિ વુત્તે પુન રઞ્ઞો ચ અસ્સસ્સ ચ કત્તબ્બયુત્તકં સબ્બમકાસિ. રાજા તુસ્સિત્વા ગચ્છન્તો ‘‘અહં, સમ્મ, મહાઅસ્સારોહો નામ, નગરમજ્ઝે અમ્હાકં ગેહં, સચે કેનચિ કિચ્ચેન નગરં આગચ્છસિ, દક્ખિણદ્વારે ઠત્વા દોવારિકં ‘મહાઅસ્સારોહો કતરગેહે વસતી’તિ પુચ્છિત્વા દોવારિકં ગહેત્વા અમ્હાકં ગેહં આગચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

બલકાયોપિ રાજાનં અદિસ્વા બહિનગરે ખન્ધાવારં બન્ધિત્વા ઠિતો રાજાનં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પરિવારેસિ. રાજા નગરં પવિસન્તો દ્વારન્તરે ઠત્વા દોવારિકં પક્કોસાપેત્વા મહાજનં પટિક્કમાપેત્વા ‘‘તાત, એકો પચ્ચન્તગામવાસી મં દટ્ઠુકામો આગન્ત્વા ‘મહાઅસ્સારોહસ્સ ગેહં કહ’ન્તિ તં પુચ્છિસ્સતિ, તં ત્વં હત્થે ગહેત્વા આનેત્વા મં દસ્સેય્યાસિ, તદા ત્વં સહસ્સં લભિસ્સસી’’તિ આહ. સો નાગચ્છતિ, તસ્મિં અનાગચ્છન્તે રાજા તસ્સ વસનગામે બલિં વડ્ઢાપેસિ, બલિમ્હિ વડ્ઢિતે નાગચ્છતિ. એવં દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ બલિં વડ્ઢાપેસિ, નેવ આગચ્છતિ. અથ નં ગામવાસિનો સન્નિપતિત્વા આહંસુ ‘‘અય્ય, તવ સહાયસ્સ મહાઅસ્સારોહસ્સ આગતકાલતો પટ્ઠાય મયં બલિના પીળિયમાના સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કોમ, ગચ્છ તવ સહાયસ્સ મહાઅસ્સારોહસ્સ વત્વા અમ્હાકં બલિં વિસ્સજ્જાપેહી’’તિ. સાધુ ગચ્છિસ્સામિ, ન પન સક્કા તુચ્છહત્થેન ગન્તું, મય્હં સહાયસ્સ દ્વે દારકા અત્થિ, તેસઞ્ચ ભરિયાય ચસ્સ સહાયકસ્સ ચ મે નિવાસનપારુપનપિળન્ધનાદીનિ સજ્જેથાતિ. ‘‘સાધુ સજ્જિસ્સામા’’તિ તે સબ્બં પણ્ણાકારં સજ્જયિંસુ.

સો તઞ્ચ અત્તનો ઘરે પક્કપૂવઞ્ચ આદાય ગન્ત્વા દક્ખિણદ્વારં પત્વા દોવારિકં પુચ્છિ ‘‘કહં, સમ્મ, મહાઅસ્સારોહસ્સ ગેહ’’ન્તિ. સો ‘‘એહિ દસ્સેમિ તે’’તિ તં હત્થે ગહેત્વા રાજદ્વારં ગન્ત્વા ‘‘દોવારિકો એકં પચ્ચન્તગામવાસિં ગહેત્વા આગતો’’તિ પટિવેદેસિ. રાજા તં સુત્વા આસના ઉટ્ઠાય ‘‘મય્હં સહાયો ચ તેન સદ્ધિં આગતા ચ પવિસન્તૂ’’તિ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા દિસ્વાવ નં પરિસ્સજિત્વા ‘‘મય્હં સહાયિકા ચ દારકા ચ અરોગા’’તિ પુચ્છિત્વા હત્થે ગહેત્વા મહાતલં અભિરુહિત્વા સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા રાજાસને નિસીદાપેત્વા અગ્ગમહેસિં પક્કોસાપેત્વા ‘‘ભદ્દે, સહાયસ્સ મે પાદે ધોવા’’તિ આહ. સા તસ્સ પાદે ધોવિ, રાજા સુવણ્ણભિઙ્કારેન ઉદકં આસિઞ્ચિ. દેવીપિ પાદે ધોવિત્વા ગન્ધતેલેન મક્ખેસિ. રાજા ‘‘કિં, સમ્મ, અત્થિ, કિઞ્ચિ અમ્હાકં ખાદનીય’’ન્તિ પુચ્છિ. સો ‘‘અત્થી’’તિ પસિબ્બકતો પૂવે નીહરાપેસિ. રાજા સુવણ્ણતટ્ટકેન ગહેત્વા તસ્સ સઙ્ગહં કરોન્તો ‘‘મમ સહાયેન આનીતં ખાદથા’’તિ દેવિયા ચ અમચ્ચાનઞ્ચ ખાદાપેત્વા સયમ્પિ ખાદિ. ઇતરો ઇતરમ્પિ પણ્ણાકારં દસ્સેસિ. રાજા તસ્સ સઙ્ગહત્થં કાસિકવત્થાનિ અપનેત્વા તેન આભતવત્થયુગં નિવાસેસિં. દેવીપિ કાસિકવત્થઞ્ચેવ આભરણાનિ ચ અપનેત્વા તેન આભતવત્થં નિવાસેત્વા આભરણાનિ પિળન્ધિ.

અથ નં રાજા રાજારહં ભોજનં ભોજાપેત્વા એકં અમચ્ચં આણાપેસિ ‘‘ગચ્છ ઇમસ્સ મમ કરણનિયામેનેવ મસ્સુકમ્મં કારેત્વા ગન્ધોદકેન ન્હાપેત્વા સતસહસ્સગ્ઘનિકં કાસિકવત્થં નિવાસાપેત્વા રાજાલઙ્કારેન અલઙ્કારાપેત્વા આનેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. રાજા નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા અમચ્ચે સન્નિપાતાપેત્વા સેતચ્છત્તસ્સ મજ્ઝે જાતિહિઙ્ગુલકસુત્તં પાતેત્વા ઉપડ્ઢરજ્જં અદાસિ. તે તતો પટ્ઠાય એકતો ભુઞ્જન્તિ પિવન્તિ સયન્તિ, વિસ્સાસો થિરો અહોસિ કેનચિ અભેજ્જો. અથસ્સ રાજા પુત્તદારેપિ પક્કોસાપેત્વા અન્તોનગરે નિવેસનં માપેત્વા અદાસિ. તે સમગ્ગા સમ્મોદમાના રજ્જં કારેન્તિ.

અથ અમચ્ચા કુજ્ઝિત્વા રાજપુત્તં આહંસુ ‘‘કુમાર, રાજા એકસ્સ ગહપતિકસ્સ ઉપડ્ઢરજ્જં દત્વા તેન સદ્ધિં એકતો ભુઞ્જતિ પિવતિ સયતિ, દારકે ચ વન્દાપેતિ, ઇમિના રઞ્ઞા કતકમ્મં ન જાનામ, કિં કરોતિ રાજા, મયં લજ્જામ, ત્વં રઞ્ઞો કથેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સબ્બં તં કથં રઞ્ઞો આરોચેત્વા ‘‘મા એવં કરોહિ, મહારાજા’’તિ આહ. ‘‘તાત, અહં યુદ્ધપરાજિતો કહં વસિં, અપિ નુ જાનાથા’’તિ. ‘‘ન જાનામ, દેવા’’તિ. ‘‘અહં એતસ્સ ઘરે વસન્તો અરોગો હુત્વા આગન્ત્વા રજ્જં કારેસિં, એવં મમ ઉપકારિનો કસ્મા સમ્પત્તિં ન દસ્સામી’’તિ એવં વત્વા ચ પન બોધિસત્તો ‘‘તાત, યો હિ અદાતબ્બયુત્તકસ્સ દેતિ, દાતબ્બયુત્તકસ્સ ન દેતિ, સો આપદં પત્વા કિઞ્ચિ ઉપકારં ન લભતી’’તિ દસ્સેન્તો ઇમા ગાથા આહ –

૫. ‘‘અદેય્યેસુ દદં દાનં, દેય્યેસુ નપ્પવેચ્છતિ;

આપાસુ બ્યસનં પત્તો, સહાયં નાધિગચ્છતિ.

૬. ‘‘નાદેય્યેસુ દદં દાનં, દેય્યેસુ યો પવેચ્છતિ;

આપાસુ બ્યસનં પત્તો, સહાયમધિગચ્છતિ.

૭. ‘‘સઞ્ઞોગસમ્ભોગવિસેસદસ્સનં, અનરિયધમ્મેસુ સઠેસુ નસ્સતિ;

કતઞ્ચ અરિયેસુ ચ અજ્જવેસુ, મહપ્ફલં હોતિ અણુમ્પિ તાદિસુ.

૮. ‘‘યો પુબ્બે કતકલ્યાણો, અકા લોકે સુદુક્કરં;

પચ્છા કયિરા ન વા કયિરા, અચ્ચન્તં પૂજનારહો’’તિ.

તત્થ અદેય્યેસૂતિ પુબ્બે અકતૂપકારેસુ. દેય્યેસૂતિ પુબ્બે કતૂપકારેસુ. નપ્પવેચ્છતીતિ ન પવેસેતિ ન દેતિ. આપાસૂતિ આપદાસુ. બ્યસનન્તિ દુક્ખં. સઞ્ઞોગસમ્ભોગવિસેસદસ્સનન્તિ યો મિત્તેન કતો સઞ્ઞોગો ચેવ સમ્ભોગો ચ, તસ્સ વિસેસદસ્સનં ગુણદસ્સનં સુકતં મય્હં ઇમિનાતિ એતં સબ્બં અસુદ્ધધમ્મત્તા અનરિયધમ્મેસુ કેરાટિકત્તા સઠેસુ નસ્સતિ. અરિયેસૂતિ અત્તનો કતગુણજાનનેન અરિયેસુ પરિસુદ્ધેસુ. અજ્જવેસૂતિ તેનેવ કારણેન ઉજુકેસુ અકુટિલેસુ. અણુમ્પીતિ અપ્પમત્તકમ્પિ. તાદિસૂતિ યે તાદિસા પુગ્ગલા હોન્તિ અરિયા ઉજુભૂતા, તેસુ અપ્પમ્પિ કતં મહપ્ફલં હોતિ મહાજુતિકં મહાવિપ્ફારં, સુખેત્તે વુત્તબીજમિવ ન નસ્સતિ, ઇતરસ્મિં પન પાપે બહુમ્પિ કતં અગ્ગિમ્હિ ખિત્તબીજમિવ નસ્સતીતિ અત્થો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યથાપિ બીજમગ્ગિમ્હિ, ડય્હતિ ન વિરૂહતિ;

એવં કતં અસપ્પુરિસે, નસ્સતિ ન વિરૂહતિ.

‘‘કતઞ્ઞુમ્હિ ચ પોસમ્હિ, સીલવન્તે અરિયવુત્તિને;

સુખેત્તે વિય બીજાનિ, કતં તમ્હિ ન નસ્સતી’’તિ. (જા. ૧.૧૦.૭૭-૭૮);

પુબ્બે કતકલ્યાણોતિ પઠમતરં ઉપકારં કત્વા ઠિતો. અકાતિ અકરિ, અયં લોકે સુદુક્કરં નામ અકાસીતિ અત્થો. પચ્છા કયિરાતિ સો પચ્છા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ગુણં કરોતુ વા મા વા, તેનેવ પઠમકતેન ગુણેન અચ્ચન્તં પૂજનારહો હોતિ, સબ્બં સક્કારસમ્માનં અરહતીતિ.

ઇદં પન સુત્વા નેવ અમચ્ચા, ન રાજપુત્તો પુન કિઞ્ચિ કથેસીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા પચ્ચન્તગામવાસી આનન્દો અહોસિ, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મહાઅસ્સારોહજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૩૦૩] ૩. એકરાજજાતકવણ્ણના

અનુત્તરે કામગુણે સમિદ્ધેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં કોસલરાજસેવકં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ હેટ્ઠા સેય્યજાતકે (જા. ૧.૩.૯૪ આદયો) કથિતમેવ. ઇધ પન સત્થા ‘‘ન ત્વઞ્ઞેવ અનત્થેન અત્થં આહરિ, પોરાણકપણ્ડિતાપિ અત્તનો અનત્થેન અત્થં આહરિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિરઞ્ઞો ઉપટ્ઠાકો અમચ્ચો રાજન્તેપુરે દુબ્ભિ. રાજા પચ્ચક્ખતોવ તસ્સ દોસં દિસ્વા તં રટ્ઠા પબ્બાજેસિ. સો દુબ્ભિસેનં નામ કોસલરાજાનં ઉપટ્ઠહન્તોતિ સબ્બં મહાસીલવજાતકે (જા. ૧.૧.૫૧) કથિતમેવ. ઇધ પન દુબ્ભિસેનો મહાતલે અમચ્ચમજ્ઝે નિસિન્નં બારાણસિરાજાનં ગણ્હાપેત્વા સિક્કાય પક્ખિપાપેત્વા ઉત્તરુમ્મારે હેટ્ઠાસીસકં ઓલમ્બાપેસિ. રાજા ચોરરાજાનં આરબ્ભ મેત્તં ભાવેત્વા કસિણપરિકમ્મં કત્વા ઝાનં નિબ્બત્તેસિ, બન્ધનં છિજ્જિ, તતો રાજા આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. ચોરરાજસ્સ સરીરે દાહો ઉપ્પજ્જિ, ‘‘ડય્હામિ ડય્હામી’’તિ ભૂમિયં અપરાપરં પરિવત્તતિ. ‘‘કિમેત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘મહારાજ, તુમ્હે એવરૂપં ધમ્મિકરાજાનં નિરપરાધં દ્વારસ્સ ઉત્તરુમ્મારે હેટ્ઠાસીસકં ઓલમ્બાપેથા’’તિ વદિંસુ. તેન હિ વેગેન ગન્ત્વા મોચેથ નન્તિ. પુરિસા ગન્ત્વા રાજાનં આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસિન્નં દિસ્વા આગન્ત્વા દુબ્ભિસેનસ્સ આરોચેસું. સો વેગેન ગન્ત્વા તં વન્દિત્વા ખમાપેતું પઠમં ગાથમાહ –

૯. ‘‘અનુત્તરે કામગુણે સમિદ્ધે, ભુત્વાન પુબ્બે વસિ એકરાજ;

સોદાનિ દુગ્ગે નરકમ્હિ ખિત્તો, નપ્પજ્જહે વણ્ણબલં પુરાણ’’ન્તિ.

તત્થ વસીતિ વુત્થો. એકરાજાતિ બોધિસત્તં નામેનાલપતિ. સોદાનીતિ સો ત્વં ઇદાનિ. દુગ્ગેતિ વિસમે. નરકમ્હીતિ આવાટે. ઓલમ્બિતટ્ઠાનં સન્ધાયેતં વુત્તં. નપ્પજ્જહે વણ્ણબલં પુરાણન્તિ એવરૂપે વિસમટ્ઠાને ખિત્તોપિ પોરાણકવણ્ણઞ્ચ બલઞ્ચ નપ્પજહસીતિ પુચ્છતિ.

તં સુત્વા બોધિસત્તો સેસગાથા અવોચ –

૧૦. ‘‘પુબ્બેવ ખન્તી ચ તપો ચ મય્હં, સમ્પત્થિતા દુબ્ભિસેન અહોસિ;

તંદાનિ લદ્ધાન કથં નુ રાજ, જહે અહં વણ્ણબલં પુરાણં.

૧૧. ‘‘સબ્બા કિરેવં પરિનિટ્ઠિતાનિ, યસસ્સિનં પઞ્ઞવન્તં વિસય્હ;

યસો ચ લદ્ધા પુરિમં ઉળારં, નપ્પજ્જહે વણ્ણબલં પુરાણં.

૧૨. ‘‘પનુજ્જ દુક્ખેન સુખં જનિન્દ, સુખેન વા દુક્ખમસય્હસાહિ;

ઉભયત્થ સન્તો અભિનિબ્બુતત્તા, સુખે ચ દુક્ખે ચ ભવન્તિ તુલ્યા’’તિ.

તત્થ ખન્તીતિ અધિવાસનખન્તિ. તપોતિ તપચરણં. સમ્પત્થિતાતિ ઇચ્છિતા અભિકઙ્ખિતા. દુબ્ભિસેનાતિ તં નામેનાલપતિ. તંદાનિ લદ્ધાનાતિ તં પત્થનં ઇદાનાહં લભિત્વા. જહેતિ કેન કારણેન અહં જહેય્યં. યસ્સ હિ દુક્ખં વા દોમનસ્સં વા હોતિ, સો તં જહેય્યાતિ દીપેતિ.

‘‘સબ્બા કિરેવં પરિનિટ્ઠિતાની’’તિ અનુસ્સવવસેન અત્તનો સમ્પત્તિં દસ્સેન્તો આહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – સબ્બાનેવ મમ કત્તબ્બકિચ્ચાનિ દાનસીલભાવનાઉપોસથકમ્માનિ પુબ્બેવ નિટ્ઠિતાનીતિ. યસસ્સિનં પઞ્ઞવન્તં વિસય્હાતિ પરિવારસમ્પત્તિયા યસસ્સિ, પઞ્ઞાસમ્પદાય પઞ્ઞવન્ત, અસય્હસાહિતાય વિસય્હ. એવં તીણિપેતાનિ આલપનાનેવ. નન્તિ પનેત્થ નિપાતો. બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાવસેનન્તકારસ્સ સાનુનાસિકતા કતાતિ પચ્ચેતબ્બા. યસો ચાતિ યસઞ્ચ, અયમેવ વા પાઠો. લદ્ધા પુરિમન્તિ લભિત્વા પુરિમં પુબ્બે અલદ્ધપુબ્બં. ઉળારન્તિ મહન્તં. કિલેસવિક્ખમ્ભનમેત્તાભાવનાઝાનુપ્પત્તિયો સન્ધાયેવમાહ. નપ્પજ્જહેતિ એવરૂપં યસં લદ્ધા કિંકારણા પુરાણવણ્ણબલં જહિસ્સામીતિ અત્થો.

દુક્ખેનાતિ તયા ઉપ્પાદિતેન નરકમ્હિ ખિપનદુક્ખેન મમ રજ્જસુખં પનુદિત્વા. સુખેન વા દુક્ખન્તિ ઝાનસુખેન વા તં દુક્ખં પનુદિત્વા. ઉભયત્થ સન્તોતિ યે સન્તો હોન્તિ માદિસા, તે દ્વીસુપિ એતેસુ કોટ્ઠાસેસુ અભિનિબ્બુતસભાવા મજ્ઝત્તા સુખે ચ દુક્ખે ચ ભવન્તિ તુલ્યા, એકસદિસા નિબ્બિકારાવ હોન્તીતિ.

ઇદં સુત્વા દુબ્ભિસેનો બોધિસત્તં ખમાપેત્વા ‘‘તુમ્હાકં રજ્જં તુમ્હેવ કારેથ, અહં વો ચોરે પટિબાહિસ્સામી’’તિ વત્વા તસ્સ દુટ્ઠામચ્ચસ્સ રાજાણં કારેત્વા પક્કામિ. બોધિસત્તોપિ રજ્જં અમચ્ચાનં નિય્યાદેત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દુબ્ભિસેનો આનન્દો અહોસિ, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

એકરાજજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૩૦૪] ૪. દદ્દરજાતકવણ્ણના

ઇમાનિ મન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કોધનં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા કથિતમેવ. તદા હિ ધમ્મસભાયં તસ્સ કોધનભાવકથાય સમુટ્ઠિતાય સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખુ કોધનોસી’’તિ વત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ કોધનોયેવ, કોધનભાવેનેવસ્સ પોરાણકપણ્ડિતા પરિસુદ્ધા નાગરાજભાવે ઠિતાપિ તીણિ વસ્સાનિ ગૂથપૂરિતાય ઉક્કારભૂમિયં વસિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે દદ્દરપબ્બતપાદે દદ્દરનાગભવનં નામ અત્થિ, તત્થ રજ્જં કારેન્તસ્સ દદ્દરરઞ્ઞો પુત્તો મહાદદ્દરો નામ અહોસિ, કનિટ્ઠભાતા પનસ્સ ચૂળદદ્દરો નામ. સો કોધનો ફરુસો નાગમાણવકે અક્કોસન્તો પરિભાસન્તો પહરન્તો વિચરતિ. નાગરાજા તસ્સ ફરુસભાવં ઞત્વા નાગભવનતો તં નીહરાપેતું આણાપેસિ. મહાદદ્દરો પન પિતરં ખમાપેત્વા નિવારેસિ. દુતિયમ્પિ રાજા તસ્સ કુજ્ઝિ, દુતિયમ્પિ ખમાપેસિ. તતિયવારે પન ‘‘ત્વં મં ઇમં અનાચારં નીહરાપેન્તં નિવારેસિ, ગચ્છથ દ્વેપિ જના ઇમમ્હા નાગભવના નિક્ખમિત્વા બારાણસિયં ઉક્કારભૂમિયં તીણિ વસ્સાનિ વસથા’’તિ નાગભવના નિક્કડ્ઢાપેસિ. તે તત્થ ગન્ત્વા વસિંસુ. અથ ને ઉક્કારભૂમિયં ઉદકપરિયન્તે ગોચરં પરિયેસમાને ગામદારકા દિસ્વા પહરન્તા લેડ્ડુદણ્ડાદયો ખિપન્તા ‘‘કે ઇમે પુથુલસીસા સૂચિનઙ્ગુટ્ઠા ઉદકદેડ્ડુભા મણ્ડૂકભક્ખા’’તિઆદીનિ વત્વા અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ.

ચૂળદદ્દરો ચણ્ડફરુસતાય તેસં તં અવમાનં અસહન્તો ‘‘ભાતિક, ઇમે દારકા અમ્હે પરિભવન્તિ, આસીવિસભાવં નો ન જાનન્તિ, અહં તેસં અવમાનં સહિતું ન સક્કોમિ, નાસાવાતેન તે નાસેસ્સામી’’તિ ભાતરા સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૧૩. ‘‘ઇમાનિ મં દદ્દર તાપયન્તિ, વાચાદુરુત્તાનિ મનુસ્સલોકે;

મણ્ડૂકભક્ખા ઉદકન્તસેવી, આસીવિસં મં અવિસા સપન્તી’’તિ.

તત્થ તાપયન્તીતિ દુક્ખાપેન્તિ. મણ્ડૂકભક્ખા ઉદકન્તસેવીતિ ‘‘મણ્ડૂકભક્ખા’’તિ ચ ‘‘ઉદકન્તસેવી’’તિ ચ વદન્તા એતે અવિસા ગામદારકા મં આસીવિસં સમાનં સપન્તિ અક્કોસન્તીતિ.

તસ્સ વચનં સુત્વા મહાદદ્દરો સેસગાથા અભાસિ –

૧૪. ‘‘સકા રટ્ઠા પબ્બાજિતો, અઞ્ઞં જનપદં ગતો;

મહન્તં કોટ્ઠં કયિરાથ, દુરુત્તાનં નિધેતવે.

૧૫. ‘‘યત્થ પોસં ન જાનન્તિ, જાતિયા વિનયેન વા;

ન તત્થ માનં કયિરાથ, વસમઞ્ઞાતકે જને.

૧૬. ‘‘વિદેસવાસં વસતો, જાતવેદસમેનપિ;

ખમિતબ્બં સપઞ્ઞેન, અપિ દાસસ્સ તજ્જિત’’ન્તિ.

તત્થ દુરુત્તાનં નિધેતવેતિ યથા ધઞ્ઞનિધાનત્થાય મહન્તં કોટ્ઠં કત્વા પૂરેત્વા કિચ્ચે ઉપ્પન્ને ધઞ્ઞં વળઞ્જેન્તિ, એવમેવં વિદેસં ગતો અન્તોહદયે પણ્ડિતો પોસો દુરુત્તાનં નિધાનત્થાય મહન્તં કોટ્ઠં કયિરાથ. તત્થ તાનિ દુરુત્તાનિ નિદહિત્વા પુન અત્તનો પહોનકકાલે કાતબ્બં કરિસ્સતિ. જાતિયા વિનયેન વાતિ ‘‘અયં ખત્તિયો બ્રાહ્મણો’’તિ વા ‘‘સીલવા બહુસ્સુતો ગુણસમ્પન્નો’’તિ વા એવં યત્થ જાતિયા વિનયેન વા ન જાનન્તીતિ અત્થો. માનન્તિ એવરૂપં મં લામકવોહારેન વોહરન્તિ, ન સક્કરોન્તિ ન ગરું કરોન્તીતિ માનં ન કરેય્ય. વસમઞ્ઞાતકે જનેતિ અત્તનો જાતિગોત્તાદીનિ અજાનન્તસ્સ જનસ્સ સન્તિકે વસન્તો. વસતોતિ વસતા, અયમેવ વા પાઠો.

એવં તે તત્થ તીણિ વસ્સાનિ વસિંસુ. અથ ને પિતા પક્કોસાપેસિ. તે તતો પટ્ઠાય નિહતમાના જાતા.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને કોધનો ભિક્ખુ અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા ચૂળદદ્દરો કોધનો ભિક્ખુ અહોસિ, મહાદદ્દરો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

દદ્દરજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૩૦૫] ૫. સીલવીમંસનજાતકવણ્ણના

નત્થિ લોકે રહો નામાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કિલેસનિગ્ગહં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ એકાદસકનિપાતે પાનીયજાતકે (જા. ૧.૧૧.૫૯ આદયો) આવિ ભવિસ્સતિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અન્તોજેતવને વસન્તા મજ્ઝિમયામસમનન્તરે કામવિતક્કં વિતક્કયિંસુ. સત્થા છસુપિ રત્તિદિવાકોટ્ઠાસેસુ યથા એકચક્ખુકો ચક્ખું, એકપુત્તો પુત્તં, ચામરી વાલં અપ્પમાદેન રક્ખતિ, એવં નિચ્ચકાલં ભિક્ખૂ ઓલોકેતિ. સો રત્તિભાગે દિબ્બચક્ખુના જેતવનં ઓલોકેન્તો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો અત્તનો નિવેસને ઉપ્પન્નચોરે વિય તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ગન્ધકુટિં વિવરિત્વા આનન્દત્થેરં આમન્તેત્વા ‘‘આનન્દ, અન્તોજેતવને કોટિસન્થારે વસનકભિક્ખૂ સન્નિપાતાપેત્વા ગન્ધકુટિદ્વારે આસનં પઞ્ઞાપેહી’’તિ આહ. સો તથા કત્વા સત્થુ પટિવેદેસિ. સત્થા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા સબ્બસઙ્ગાહિકવસેન આમન્તેત્વા ‘‘ભિક્ખવે, પોરાણકપણ્ડિતા ‘પાપકરણે રહો નામ નત્થી’તિ પાપં ન કરિંસૂ’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તત્થેવ બારાણસિયં દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે પઞ્ચન્નં માણવકસતાનં જેટ્ઠકો હુત્વા સિપ્પં ઉગ્ગણ્હાતિ. આચરિયસ્સ પન વયપ્પત્તા ધીતા અત્થિ. સો ચિન્તેસિ ‘‘ઇમેસં માણવકાનં સીલં વીમંસિત્વા સીલસમ્પન્નસ્સેવ ધીતરં દસ્સામી’’તિ. સો એકદિવસં માણવકે આમન્તેત્વા ‘‘તાતા, મય્હં ધીતા વયપ્પત્તા, વિવાહમસ્સા કારેસ્સામિ, વત્થાલઙ્કારં લદ્ધું વટ્ટતિ, ગચ્છથ તુમ્હે અત્તનો અત્તનો ઞાતકાનં અપસ્સન્તાનઞ્ઞેવ થેનેત્વા વત્થાલઙ્કારે આહરથ, કેનચિ અદિટ્ઠમેવ ગણ્હામિ, દસ્સેત્વા આભતં ન ગણ્હામી’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તતો પટ્ઠાય ઞાતકાનં અપસ્સન્તાનં થેનેત્વા વત્થપિળન્ધનાદીનિ આહરન્તિ. આચરિયો આભતાભતં વિસું વિસું ઠપેસિ. બોધિસત્તો પન ન કિઞ્ચિ આહરિ. અથ નં આચરિયો આહ ‘‘ત્વં પન, તાત, ન કિઞ્ચિ આહરસી’’તિ. ‘‘આમ, આચરિયા’’તિ. ‘‘કસ્મા, તાતા’’તિ. ‘‘તુમ્હે ન કસ્સચિ પસ્સ્સન્તસ્સ આભતં ગણ્હથ, અહં પન પાપકરણે રહો નામ ન પસ્સામી’’તિ દીપેન્તો ઇમા દ્વે ગાથા આહ –

૧૭. ‘‘નત્થિ લોકે રહો નામ, પાપકમ્મં પકુબ્બતો;

પસ્સન્તિ વનભૂતાનિ, તં બાલો મઞ્ઞતી રહો.

૧૮. ‘‘અહં રહો ન પસ્સામિ, સુઞ્ઞં વાપિ ન વિજ્જતિ;

યત્થ અઞ્ઞં ન પસ્સામિ, અસુઞ્ઞં હોતિ તં મયા’’તિ.

તત્થ રહોતિ પટિચ્છન્નટ્ઠાનં. વનભૂતાનીતિ વને નિબ્બત્તભૂતાનિ. તં બાલોતિ તં પાપકમ્મં રહો મયા કતન્તિ બાલો મઞ્ઞતિ. સુઞ્ઞં વાપીતિ યં વા ઠાનં સત્તેહિ સુઞ્ઞં તુચ્છં ભવેય્ય, તમ્પિ નત્થીતિ આહ.

આચરિયો તસ્સ પસીદિત્વા ‘‘તાત, ન મય્હં ગેહે ધનં નત્થિ, અહં પન સીલસમ્પન્નસ્સ ધીતરં દાતુકામો ઇમે માણવકે વીમંસન્તો એવમકાસિં, મમ ધીતા તુય્હમેવ અનુચ્છવિકા’’તિ ધીતરં અલઙ્કરિત્વા બોધિસત્તસ્સ અદાસિ. સેસમાણવકે ‘‘તુમ્હેહિ આભતાભતં તુમ્હાકં ગેહમેવ નેથા’’તિ આહ.

સત્થા ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, તે દુસ્સીલમાણવકા અત્તનો દુસ્સીલતાય તં ઇત્થિં ન લભિંસુ, ઇતરો પણ્ડિતમાણવો સીલસમ્પન્નતાય લભી’’તિ વત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇતરા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૯. ‘‘દુજ્જચ્ચો ચ સુજચ્ચો ચ, નન્દો ચ સુખવડ્ઢિતો;

વજ્જો ચ અદ્ધુવસીલો ચ, તે ધમ્મં જહુમત્થિકા.

૨૦. ‘‘બ્રાહ્મણો ચ કથં જહે, સબ્બધમ્માન પારગૂ;

યો ધમ્મમનુપાલેતિ, ધિતિમા સચ્ચનિક્કમો’’તિ.

તત્થ દુજ્જચ્ચોતિઆદયો છ જેટ્ઠકમાણવા, તેસં નામં ગણ્હિ, અવસેસાનં નામં અગ્ગહેત્વા સબ્બસઙ્ગાહિકવસેનેવ ‘‘તે ધમ્મં જહુમત્થિકા’’તિ આહ. તત્થ તેતિ સબ્બેપિ તે માણવા. ધમ્મન્તિ ઇત્થિપટિલાભસભાવં. જહુમત્થિકાતિ જહું અત્થિકા, અયમેવ વા પાઠો. મકારો પદબ્યઞ્જનસન્ધિવસેન વુત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સબ્બેપિ તે માણવા તાય ઇત્થિયા અત્થિકાવ હુત્વા અત્તનો દુસ્સીલતાય તં ઇત્થિપટિલાભસભાવં જહિંસુ.

બ્રાહ્મણો ચાતિ ઇતરો પન સીલસમ્પન્નો બ્રાહ્મણો. કથં જહેતિ કેન કારણેન તં ઇત્થિપટિલાભસભાવં જહિસ્સતિ. સબ્બધમ્માનન્તિ ઇમસ્મિં ઠાને લોકિયાનિ પઞ્ચ સીલાનિ, દસ સીલાનિ, તીણિ સુચરિતાનિ ચ, સબ્બધમ્મા નામ, તેસં સો પારં ગતોતિ પારગૂ. ધમ્મન્તિ વુત્તપ્પકારમેવ ધમ્મં યો અનુપાલેતિ રક્ખતિ. ધિતિમાતિ સીલરક્ખનધિતિયા સમન્નાગતો. સચ્ચનિક્કમોતિ સચ્ચે સભાવભૂતે યથાવુત્તે સીલધમ્મે નિક્કમેન સમન્નાગતો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને તાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ.

તદા આચરિયો સારિપુત્તો અહોસિ, પણ્ડિતમાણવો પન અહમેવ અહોસિન્તિ.

સીલવીમંસનજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૩૦૬] ૬. સુજાતાજાતકવણ્ણના

કિમણ્ડકાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મલ્લિકં દેવિં આરબ્ભ કથેસિ. એકદિવસં કિર રઞ્ઞો તાય સદ્ધિં સિરિવિવાદો અહોસિ, ‘‘સયનકલહો’’તિપિ વદન્તિયેવ. રાજા કુજ્ઝિત્વા તસ્સા અત્થિભાવમ્પિ ન જાનાતિ. મલ્લિકા દેવીપિ ‘‘સત્થા રઞ્ઞો મયિ કુદ્ધભાવં ન જાનાતિ મઞ્ઞે’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થાપિ ઞત્વા ‘‘ઇમેસં સમગ્ગભાવં કરિસ્સામી’’તિ પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય પઞ્ચભિક્ખુસતપરિવારો સાવત્થિં પવિસિત્વા રાજદ્વારં અગમાસિ. રાજા તથાગતસ્સ પત્તં ગહેત્વા નિવેસનં પવેસેત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દક્ખિણોદકં દત્વા યાગુખજ્જકં આહરિ. સત્થા પત્તં હત્થેન પિદહિત્વા ‘‘મહારાજ, કહં દેવી’’તિ આહ. ‘‘કિં, ભન્તે, તાય અત્તનો યસેન મત્તાયા’’તિ? ‘‘મહારાજ, સયમેવ યસં દત્વા માતુગામં ઉક્ખિપિત્વા તાય કતસ્સ અપરાધસ્સ અસહનં નામ ન યુત્ત’’ન્તિ. રાજા સત્થુ વચનં સુત્વા તં પક્કોસાપેસિ, સા સત્થારં પરિવિસિ. સત્થા ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગેહિ ભવિતું વટ્ટતી’’તિ સામગ્ગિરસવણ્ણં કથેત્વા પક્કામિ. તતો પટ્ઠાય ઉભો સમગ્ગવાસં વસિંસુ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘આવુસો, સત્થા એકવચનેનેવ ઉભો સમગ્ગે અકાસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપાહં એતે એકવાદેનેવ સમગ્ગે અકાસિ’’ન્તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અત્થધમ્માનુસાસકો અમચ્ચો અહોસિ. અથેકદિવસં રાજા વાતપાનં વિવરિત્વા રાજઙ્ગણં ઓલોકયમાનો અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે એકા પણ્ણિકધીતા અભિરૂપા પઠમવયે ઠિતા સુજાતા નામ બદરપચ્છિં સીસે કત્વા ‘‘બદરાનિ ગણ્હથ, બદરાનિ ગણ્હથા’’તિ વદમાના રાજઙ્ગણેન ગચ્છતિ. રાજા તસ્સા સદ્દં સુત્વા તાય પટિબદ્ધચિત્તો હુત્વા અસામિકભાવં ઞત્વા તં પક્કોસાપેત્વા અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેત્વા મહન્તં યસં અદાસિ. સા રઞ્ઞો પિયા અહોસિ મનાપા. અથેકદિવસં રાજા સુવણ્ણતટ્ટકે બદરાનિ ખાદન્તો નિસીદિ. તદા સુજાતા દેવી રાજાનં બદરાનિ ખાદન્તં દિસ્વા ‘‘મહારાજ, કિં નામ તુમ્હે ખાદથા’’તિ પુચ્છન્તી પઠમં ગાથમાહ –

૨૧. ‘‘કિમણ્ડકા ઇમે દેવ, નિક્ખિત્તા કંસમલ્લકે;

ઉપલોહિતકા વગ્ગૂ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

તત્થ કિમણ્ડકાતિ કિંફલાનિ નામેતાનિ, પરિમણ્ડલવસેન પન અણ્ડકાતિ આહ. કંસમલ્લકેતિ સુવણ્ણતટ્ટકે. ઉપલોહિતકાતિ રત્તવણ્ણા. વગ્ગૂતિ ચોક્ખા નિમ્મલા.

રાજા કુજ્ઝિત્વા ‘‘બદરવાણિજકે પણ્ણિકગહપતિકસ્સ ધીતે અત્તનો કુલસન્તકાનિ બદરાનિપિ ન જાનાસી’’તિ વત્વા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૨. ‘‘યાનિ પુરે તુવં દેવિ, ભણ્ડુ નન્તકવાસિની;

ઉચ્છઙ્ગહત્થા પચિનાસિ, તસ્સા તે કોલિયં ફલં.

૨૩. ‘‘ઉડ્ડય્હતે ન રમતિ, ભોગા વિપ્પજહન્તિ તં;

તત્થેવિમં પટિનેથ, યત્થ કોલં પચિસ્સતી’’તિ.

તત્થ ભણ્ડૂતિ મુણ્ડસીસા હુત્વા. નન્તકવાસિનીતિ જિણ્ણપિલોતિકનિવત્થા. ઉચ્છઙ્ગહત્થા પચિનાસીતિ અટવિં પવિસિત્વા અઙ્કુસકેન સાખં ઓનામેત્વા ઓચિતોચિતં હત્થેન ગહેત્વા ઉચ્છઙ્ગે પક્ખિપનવસેન ઉચ્છઙ્ગહત્થા હુત્વા પચિનાસિ ઓચિનાસિ. તસ્સા તે કોલિયં ફલન્તિ તસ્સા તવ એવં પચિનન્તિયા ઓચિનન્તિયા યમહં ઇદાનિ ખાદામિ, ઇદં કોલિયં કુલદત્તિયં ફલન્તિ અત્થો.

ઉડ્ડય્હતે ન રમતીતિ અયં જમ્મી ઇમસ્મિં રાજકુલે વસમાના લોહકુમ્ભિયં પક્ખિત્તા વિય ડય્હતિ નાભિરમતિ. ભોગાતિ રાજભોગા ઇમં અલક્ખિકં વિપ્પજહન્તિ. યત્થ કોલં પચિસ્સતીતિ યત્થ ગન્ત્વા પુન બદરમેવ પચિનિત્વા વિક્કિણન્તી જીવિકં કપ્પેસ્સતિ, તત્થેવ નં નેથાતિ વદતિ.

બોધિસત્તો ‘‘ઠપેત્વા મં અઞ્ઞો ઇમે સમગ્ગે કાતું ન સક્ખિસ્સતી’’તિ રાજાનં સઞ્ઞાપેત્વા ‘‘ઇમિસ્સા અનિક્કડ્ઢનં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ચતુત્થં ગાથમાહ –

૨૪. ‘‘હોન્તિ હેતે મહારાજ, ઇદ્ધિપ્પત્તાય નારિયા;

ખમ દેવ સુજાતાય, માસ્સા કુજ્ઝ રથેસભા’’તિ.

તસ્સત્થો – મહારાજ, એતે એવરૂપા પમાદદોસા યસં પત્તાય નારિયા હોન્તિયેવ, એતં એવરૂપે ઉચ્ચે ઠાને ઠપેત્વા ઇદાનિ ‘‘એત્તકસ્સ અપરાધસ્સ અસહનં નામ ન યુત્તં તુમ્હાકં, તસ્મા ખમ, દેવ, સુજાતાય, એતિસ્સા મા કુજ્ઝ રથેસભ રથજેટ્ઠકાતિ.

રાજા તસ્સ વચનેન દેવિયા તં અપરાધં સહિત્વા યથાઠાનેયેવ નં ઠપેસિ. તતો પટ્ઠાય ઉભો સમગ્ગવાસં વસિંસૂતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બારાણસિરાજા કોસલરાજા અહોસિ, સુજાતા મલ્લિકા, અમચ્ચો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુજાતાજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૩૦૭] ૭. પલાસજાતકવણ્ણના

અચેતનં બ્રાહ્મણ અસ્સુણન્તન્તિ ઇદં સત્થા પરિનિબ્બાનમઞ્ચે નિપન્નો આનન્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. સોહાયસ્મા ‘‘અજ્જ રત્તિયા પચ્ચૂસસમયે સત્થા પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘અહઞ્ચમ્હિ સેક્ખો સકરણીયો, સત્થુ ચ મે પરિનિબ્બાનં ભવિસ્સતિ, પઞ્ચવીસતિ વસ્સાનિ સત્થુ કતં ઉપટ્ઠાનં નિપ્ફલં ભવિસ્સતી’’તિ સોકાભિભૂતો ઉય્યાનઓવરકે કપિસીસં આલમ્બિત્વા પરોદિ. સત્થા તં અપસ્સન્તો ‘‘કહં, ભિક્ખવે, આનન્દો’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘કતપુઞ્ઞોસિ ત્વં, આનન્દ, પધાનમનુયુઞ્જ, ખિપ્પં હોહિસિ અનાસવો, મા ચિન્તયિ, ઇદાનિ તયા મમ કતં ઉપટ્ઠાનં કિંકારણા નિપ્ફલં ભવિસ્સતિ, યસ્સ તે પુબ્બે સરાગાદિકાલેપિ મમ કતં ઉપટ્ઠાનં નિપ્ફલં નાહોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બારાણસિતો અવિદૂરે પલાસરુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા બારાણસિવાસિનો મનુસ્સા દેવતામઙ્ગલિકા અહેસું નિચ્ચં બલિકરણાદીસુ પયુત્તા. અથેકો દુગ્ગતબ્રાહ્મણો ‘‘અહમ્પિ એકં દેવતં પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ એકસ્મિં ઉન્નતપ્પદેસે ઠિતસ્સ મહતો પલાસરુક્ખસ્સ મૂલં સમં નિત્તિણં કત્વા પરિક્ખિપિત્વા વાલુકં ઓકિરિત્વાવ સમ્મજ્જિત્વા રુક્ખે ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકાનિ દત્વા માલાગન્ધધૂમેહિ પૂજેત્વા દીપં જાલેત્વા ‘‘સુખં સયા’’તિ વત્વા રુક્ખં પદક્ખિણં કત્વા પક્કમતિ. દુતિયદિવસે પાતોવ ગન્ત્વા સુખસેય્યં પુચ્છતિ. અથેકદિવસં રુક્ખદેવતા ચિન્તેસિ ‘‘અયં બ્રાહ્મણો અતિવિય મં પટિજગ્ગતિ, ઇમં બ્રાહ્મણં વીમંસિત્વા યેન કારણેન મં પટિજગ્ગતિ, તં દસ્સામી’’તિ. સા તસ્મિં ખણે બ્રાહ્મણે આગન્ત્વા રુક્ખમૂલે સમ્મજ્જન્તે મહલ્લકબ્રાહ્મણવેસેન સમીપે ઠત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૨૫. ‘‘અચેતનં બ્રાહ્મણ અસ્સુણન્તં, જાનો અજાનન્તમિમં પલાસં;

આરદ્ધવિરિયો ધુવં અપ્પમત્તો, સુખસેય્યં પુચ્છસિ કિસ્સ હેતૂ’’તિ.

તત્થ અસ્સુણન્તન્તિ અચેતનત્તાવ અસુણન્તં. જાનોતિ તુવં જાનમાનો હુત્વા ધુવં અપ્પમત્તોતિ નિચ્ચં અપ્પમત્તો.

તં સુત્વા બ્રાહ્મણો દુતિયં ગાથમાહ –

૨૬. ‘‘દૂરે સુતો ચેવ બ્રહા ચ રુક્ખો, દેસે ઠિતો ભૂતનિવાસરૂપો;

તસ્મા નમસ્સામિ ઇમં પલાસં, યે ચેત્થ ભૂતા તે ધનસ્સ હેતૂ’’તિ.

તત્થ દૂરે સુતોતિ બ્રાહ્મણ અયં રુક્ખો દૂરે સુતો વિસ્સુતો, ન આસન્નટ્ઠાનેયેવ પાકટો. બ્રહા ચાતિ મહન્તો ચ. દેસે ઠિતોતિ ઉન્નતે સમે ભૂમિપ્પદેસે ઠિતો. ભૂતનિવાસરૂપોતિ દેવતાનિવાસસભાવો, અદ્ધા એત્થ મહેસક્ખા દેવતા નિવુત્થા ભવિસ્સતિ. તે ધનસ્સ હેતૂતિ ઇમઞ્ચ રુક્ખં યે ચેત્થ નિવુત્થા ભૂતા, તે ધનસ્સ હેતુ નમસ્સામિ, ન નિક્કારણાતિ.

તં સુત્વા રુક્ખદેવતા બ્રાહ્મણસ્સ પસન્ના ‘‘અહં, બ્રાહ્મણ, ઇમસ્મિં રુક્ખે નિબ્બત્તદેવતા, મા ભાયિ, ધનં તે દસ્સામી’’તિ તં અસ્સાસેત્વા અત્તનો વિમાનદ્વારે મહન્તેન દેવતાનુભાવેન આકાસે ઠત્વા ઇતરા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૭. ‘‘સો તે કરિસ્સામિ યથાનુભાવં, કતઞ્ઞુતં બ્રાહ્મણ પેક્ખમાનો;

કથઞ્હિ આગમ્મ સતં સકાસે, મોઘાનિ તે અસ્સુ પરિફન્દિતાનિ.

૨૮. ‘‘યો તિન્દુકરુક્ખસ્સ પરો પિલક્ખો, પરિવારિતો પુબ્બયઞ્ઞો ઉળારો;

તસ્સેસ મૂલસ્મિં નિધિ નિખાતો, અદાયાદો ગચ્છ તં ઉદ્ધરાહી’’તિ.

તત્થ યથાનુભાવન્તિ યથાસત્તિ યથાબલં. કતઞ્ઞુતન્તિ તયા મય્હં કતગુણં જાનન્તો તં અત્તનિ વિજ્જમાનં કતઞ્ઞુતં પેક્ખમાનો. આગમ્માતિ આગન્ત્વા. સતં સકાસેતિ સપ્પુરિસાનં સન્તિકે. મોઘાનિ તે અસ્સુ પરિફન્દિતાનીતિ સુખસેય્યપુચ્છનવસેન વાચાફન્દિતાનિ સમ્મજ્જનાદિકરણેન કાયફન્દિતાનિ ચ તવ કથં અફલાનિ ભવિસ્સન્તિ.

યો તિન્દુકરુક્ખસ્સ પરો પિલક્ખોતિ યો એસ તિન્દુકરુક્ખસ્સ પરતો પિલક્ખરુક્ખો ઠિતોતિ વિમાનદ્વારે ઠિતાવ હત્થં પસારેત્વા દસ્સેતિ. પરિવારિતોતિઆદીસુ તસ્સ પિલક્ખરુક્ખસ્સ મૂલે એસ તં રુક્ખમૂલં પરિક્ખિપિત્વા નિહિતતાય પરિવારિતો, પુબ્બે યિટ્ઠયઞ્ઞવસેન પુરિમસામિકાનં ઉપ્પન્નતાય પુબ્બયઞ્ઞો, અનેકનિધિકુમ્ભિ ભાવેન મહન્તત્તા ઉળારો, ભૂમિં ખણિત્વા ઠપિતત્તા નિખાતો, ઇદાનિ દાયાદાનં અભાવતો અદાયાદો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એસ તં રુક્ખમૂલં પરિક્ખિપિત્વા ગીવાય ગીવં પહરન્તીનં નિધિકુમ્ભીનં વસેન મહાનિધિ નિખાતો અસામિકો, ગચ્છ તં ઉદ્ધરિત્વા ગણ્હાતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સા દેવતા ‘‘બ્રાહ્મણ, ત્વં એતં ઉદ્ધરિત્વા ગણ્હન્તો કિલમિસ્સસિ, ગચ્છ ત્વં, અહમેવ તં તવ ઘરં નેત્વા અસુકસ્મિં અસુકસ્મિઞ્ચ ઠાને નિદહિસ્સામિ, ત્વં એતં ધનં યાવજીવં પરિભુઞ્જન્તો દાનં દેહિ, સીલં રક્ખાહી’’તિ બ્રાહ્મણસ્સ ઓવાદં દત્વા તં ધનં અત્તનો આનુભાવેન તસ્સ ઘરે પતિટ્ઠાપેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા બ્રાહ્મણો આનન્દો અહોસિ, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

પલાસજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૩૦૮] ૮. સકુણજાતકવણ્ણના

અકરમ્હસ તે કિચ્ચન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો દેવદત્તસ્સ અકતઞ્ઞુતં આરબ્ભ કથેસિ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો અકતઞ્ઞૂયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો હિમવન્તપદેસે રુક્ખકોટ્ટકસકુણો હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથેકસ્સ સીહસ્સ મંસં ખાદન્તસ્સ અટ્ઠિ ગલે લગ્ગિ, ગલો ઉદ્ધુમાયિ, ગોચરં ગણ્હિતું ન સક્કોતિ, ખરા વેદના પવત્તતિ. અથ નં સો સકુણો ગોચરપ્પસુતો દિસ્વા સાખાય નિલીનો ‘‘કિં તે, સમ્મ, દુક્ખ’’ન્તિ પુચ્છિ. સો તમત્થં આચિક્ખિ. ‘‘અહં તે, સમ્મ, એતં અટ્ઠિં અપનેય્યં, ભયેન પન તે મુખં પવિસિતું ન વિસહામિ, ખાદેય્યાસિપિ મ’’ન્તિ. ‘‘મા ભાયિ, સમ્મ, નાહં તં ખાદામિ, જીવિતં મે દેહી’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ તં વામપસ્સેન નિપજ્જાપેત્વા ‘‘કો જાનાતિ, કિમ્પેસ કરિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા યથા મુખં પિદહિતું ન સક્કોતિ, તથા તસ્સ અધરોટ્ઠે ચ ઉત્તરોટ્ઠે ચ દણ્ડકં ઠપેત્વા મુખં પવિસિત્વા અટ્ઠિકોટિં તુણ્ડેન પહરિ, અટ્ઠિ પતિત્વા ગતં. સો અટ્ઠિં પાતેત્વા સીહસ્સ મુખતો નિક્ખમન્તો દણ્ડકં તુણ્ડેન પહરિત્વા પાતેન્તોવ નિક્ખમિત્વા સાખગ્ગે નિલીયિ. સીહો નિરોગો હુત્વા એકદિવસં એકં વનમહિંસં વધિત્વા ખાદતિ. સકુણો ‘‘વીમંસિસ્સામિ ન’’ન્તિ તસ્સ ઉપરિભાગે સાખાય નિલીયિત્વા તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –