૪. અબ્ભન્તરવગ્ગો

[૨૮૧] ૧. અબ્ભન્તરજાતકવણ્ણના

અબ્ભન્તરો નામ દુમોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ બિમ્બાદેવીથેરિયા અમ્બરસદાનં આરબ્ભ કથેસિ. સમ્માસમ્બુદ્ધે હિ પવત્તિતવરધમ્મચક્કે વેસાલિયં કૂટાગારસાલાયં વિહરન્તે મહાપજાપતી ગોતમી પઞ્ચ સાકિયસતાનિ આદાય ગન્ત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજ્જઞ્ચેવ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિ. અપરભાગે તા પઞ્ચસતા ભિક્ખુનિયો નન્દકોવાદં (મ. નિ. ૩.૩૯૮ આદયો) સુત્વા અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થરિ પન સાવત્થિં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તે રાહુલમાતા બિમ્બાદેવી ‘‘સામિકો મે પબ્બજિત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો, પુત્તોપિ મે પબ્બજિત્વા તસ્સેવ સન્તિકે વસતિ, અહં અગારમજ્ઝે કિંકરિસ્સામિ, અહમ્પિ પબ્બજિત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધઞ્ચ પુત્તઞ્ચ નિબદ્ધં પસ્સમાના વિહરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિત્વા આચરિયુપજ્ઝાયાહિ સદ્ધિં સાવત્થિં ગન્ત્વા સત્થારઞ્ચ પિયપુત્તઞ્ચ પસ્સમાના એકસ્મિં ભિક્ખુનુપસ્સયે વાસં કપ્પેસિ. રાહુલસામણેરો આગન્ત્વા માતરં પસ્સતિ.

અથેકદિવસં થેરિયા ઉદરવાતો કુપ્પિ. સા પુત્તે દટ્ઠું આગતે તસ્સ દસ્સનત્થાય નિક્ખમિતું નાસક્ખિ, અઞ્ઞાવ આગન્ત્વા અફાસુકભાવં કથયિંસુ. સો માતુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં તે લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘તાત, અગારમજ્ઝે મે સક્ખરયોજિતે અમ્બરસે પીતે ઉદરવાતો વૂપસમ્મતિ, ઇદાનિ પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેમ, કુતો તં લભિસ્સામા’’તિ. સામણેરો ‘‘લભન્તો આહરિસ્સામી’’તિ વત્વા નિક્ખમિ. તસ્સ પનાયસ્મતો ઉપજ્ઝાયો ધમ્મસેનાપતિ, આચરિયો મહામોગ્ગલ્લાનો, ચૂળપિતા આનન્દત્થેરો, પિતા સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ મહાસમ્પત્તિ. એવં સન્તેપિ અઞ્ઞસ્સ સન્તિકં અગન્ત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા દુમ્મુખાકારો હુત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં થેરો ‘‘કિં નુ ખો, રાહુલ, દુમ્મુખો વિયાસી’’તિ આહ. ‘‘માતુ મે, ભન્તે, થેરિયા ઉદરવાતો કુપિતો’’તિ. ‘‘કિં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સક્ખરયોજિતેન કિર અમ્બરસેન ફાસુ હોતી’’તિ. ‘‘હોતુ લભિસ્સામિ, મા ચિન્તયી’’તિ.

સો પુનદિવસે તં આદાય સાવત્થિં પવિસિત્વા સામણેરં આસનસાલાયં નિસીદાપેત્વા રાજદ્વારં અગમાસિ. કોસલરાજા થેરં દિસ્વા નિસીદાપેસિ, તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉય્યાનપાલો પિણ્ડિપક્કાનં મધુરઅમ્બાનં એકં પુટં આહરિ. રાજા અમ્બાનં તચં અપનેત્વા સક્ખરં પક્ખિપિત્વા સયમેવ મદ્દિત્વા થેરસ્સ પત્તં પૂરેત્વા અદાસિ. થેરો રાજનિવેસના નિક્ખમિત્વા આસનસાલં ગન્ત્વા સામણેરસ્સ અદાસિ ‘‘હરિત્વા માતુ તે દેહી’’તિ. સો હરિત્વા અદાસિ, થેરિયા પરિભુત્તમત્તેવ ઉદરવાતો વૂપસમિ. રાજાપિ મનુસ્સં પેસેસિ – ‘‘થેરો ઇધ નિસીદિત્વા અમ્બરસં ન પરિભુઞ્જિ, ગચ્છ કસ્સચિ દિન્નભાવં જાનાહી’’તિ. સો થેરેન સદ્ધિંયેવ ગન્ત્વા તં પવત્તિં ઞત્વા આગન્ત્વા રઞ્ઞો કથેસિ. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘સચે સત્થા અગારં અજ્ઝાવસિસ્સ, ચક્કવત્તિરાજા અભવિસ્સ, રાહુલસામણેરો પરિણાયકરતનં, થેરી ઇત્થિરતનં, સકલચક્કવાળરજ્જં એતેસઞ્ઞેવ અભવિસ્સ. અમ્હેહિ એતે ઉપટ્ઠહન્તેહિ ચરિતબ્બં અસ્સ, ઇદાનિ પબ્બજિત્વા અમ્હે ઉપનિસ્સાય વસન્તેસુ એતેસુ ન યુત્તં અમ્હાકં પમજ્જિતુ’’ન્તિ. સો તતો પટ્ઠાય થેરિયા નિબદ્ધં અમ્બરસં દાપેસિ. થેરેન બિમ્બાદેવીથેરિયા અમ્બરસસ્સ દિન્નભાવો ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટો જાતો. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, સારિપુત્તત્થેરો કિર બિમ્બાદેવીથેરિં અમ્બરસેન સન્તપ્પેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ રાહુલમાતા સારિપુત્તેન અમ્બરસેન સન્તપ્પિતા, પુબ્બેપેસ એતં સન્તપ્પેસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિગામકે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા સણ્ઠપિતઘરાવાસો માતાપિતૂનં અચ્ચયેન ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપદેસે અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ નિબ્બત્તેત્વા ઇસિગણપરિવુતો ગણસત્થા હુત્વા દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન લોણમ્બિલસેવનત્થાય પબ્બતપાદા ઓતરિત્વા ચારિકં ચરમાનો બારાણસિં પત્વા ઉય્યાને વાસં કપ્પેસિ. અથસ્સ ઇસિગણસ્સ સીલતેજેન સક્કસ્સ ભવનં કમ્પિ. સક્કો આવજ્જમાનો તં કારણં ઞત્વા ‘‘ઇમેસં તાપસાનં અવાસાય પરિસક્કિસ્સામિ, અથ તે ભિન્નાવાસા ઉપદ્દુતા ચરમાના ચિત્તેકગ્ગતં ન લભિસ્સન્તિ, એવં મે ફાસુકં ભવિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કો નુ ખો ઉપાયો’’તિ વીમંસન્તો ઇમં ઉપાયં અદ્દસ – મજ્ઝિમયામસમનન્તરે રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા આકાસે ઠત્વા ‘‘ભદ્દે, સચે ત્વં અબ્ભન્તરઅમ્બપક્કં ખાદેય્યાસિ, પુત્તં લભિસ્સસિ, સો ચક્કવત્તિરાજા ભવિસ્સતી’’તિ આચિક્ખિસ્સામિ. રાજા દેવિયા કથં સુત્વા અમ્બપક્કત્થાય ઉય્યાનં પેસેસ્સતિ, અથાહં અમ્બાનિ અન્તરધાપેસ્સામિ, રઞ્ઞો ઉય્યાને અમ્બાનં અભાવં આરોચેસ્સન્તિ, ‘‘કે તે ખાદન્તી’’તિ વુત્તે ‘‘તાપસા ખાદન્તી’’તિ વક્ખન્તિ, તં સુત્વા રાજા તાપસે પોથેત્વા નીહરાપેસ્સતિ, એવં તે ઉપદ્દુતા ભવિસ્સન્તીતિ.

સો મજ્ઝિમયામસમનન્તરે સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા આકાસે ઠિતો અત્તનો દેવરાજભાવં જાનાપેત્વા તાય સદ્ધિં સલ્લપન્તો પુરિમા દ્વે ગાથા અવોચ –

૯૧. ‘‘અબ્ભન્તરો નામ દુમો, યસ્સ દિબ્યમિદં ફલં;

ભુત્વા દોહળિની નારી, ચક્કવત્તિં વિજાયતિ.

૯૨. ‘‘ત્વમ્પિ ભદ્દે મહેસીસિ, સા ચાપિ પતિનો પિયા;

આહરિસ્સતિ તે રાજા, ઇદં અબ્ભન્તરં ફલ’’ન્તિ.

તત્થ અબ્ભન્તરો નામ દુમોતિ ઇમિના તાવ ગામનિગમજનપદપબ્બતાદીનં અસુકસ્સ અબ્ભન્તરોતિ અવત્વા કેવલં એકં અબ્ભન્તરં અમ્બરુક્ખં કથેસિ. યસ્સ દિબ્યમિદં ફલન્તિ યસ્સ અમ્બરુક્ખસ્સ દેવતાનં પરિભોગારહં દિબ્યં ફલં. ઇદન્તિ પન નિપાતમત્તમેવ. દોહળિનીતિ સઞ્જાતદોહળા. ત્વમ્પિ, ભદ્દે, મહેસીસીતિ ત્વં, સોભને મહેસી, અસિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘મહેસી ચા’’તિપિ પાઠો. સા ચાપિ પતિનો પિયાતિ સોળસન્નં દેવીસહસ્સાનં અબ્ભન્તરે અગ્ગમહેસી ચાપિ પતિનો ચાપિ પિયાતિ અત્થો. આહરિસ્સતિ તે રાજા, ઇદં અબ્ભન્તરં ફલન્તિ તસ્સા તે પિયાય અગ્ગમહેસિયા ઇદં મયા વુત્તપ્પકારં ફલં રાજા આહરાપેસ્સતિ, સા ત્વં તં પરિભુઞ્જિત્વા ચક્કવત્તિગબ્ભં લભિસ્સસીતિ.

એવં સક્કો દેવિયા ઇમા દ્વે ગાથા વત્વા ‘‘ત્વં અપ્પમત્તા હોહિ, મા પપઞ્ચં અકાસિ, સ્વે રઞ્ઞો આરોચેય્યાસી’’તિ તં અનુસાસિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ ગતો. સા પુનદિવસે ગિલાનાલયં દસ્સેત્વા પરિચારિકાનં સઞ્ઞં દત્વા નિપજ્જિ. રાજા સમુસ્સિતસેતચ્છત્તે સીહાસને નિસિન્નો નાટકાનિ પસ્સન્તો દેવિં અદિસ્વા ‘‘કહં, દેવી’’તિ પરિચારિકે પુચ્છિ. ‘‘ગિલાના, દેવા’’તિ. સો તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા સયનપસ્સે નિસીદિત્વા પિટ્ઠિં પરિમજ્જન્તો ‘‘કિં તે, ભદ્દે, અફાસુક’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘મહારાજ અઞ્ઞં અફાસુકં નામ નત્થિ, દોહળો મે ઉપ્પન્નો’’તિ. ‘‘કિં ઇચ્છસિ, ભદ્દે’’તિ? ‘‘અબ્ભન્તરઅમ્બફલં દેવા’’તિ. ‘‘અબ્ભન્તરઅમ્બો નામ કહં અત્થી’’તિ? ‘‘નાહં, દેવ, અબ્ભન્તરઅમ્બં જાનામિ, તસ્સ પન મે ફલં લભમાનાય જીવિતં અત્થિ, અલભમાનાય નત્થી’’તિ. ‘‘તેન હિ આહરાપેસ્સામિ, મા ચિન્તયી’’તિ રાજા દેવિં અસ્સાસેત્વા ઉટ્ઠાય ગન્ત્વા રાજપલ્લઙ્કે નિસિન્નો અમચ્ચે પક્કોસાપેત્વા ‘‘દેવિયા અબ્ભન્તરઅમ્બે નામ દોહળો ઉપ્પન્નો, કિં કાતબ્બ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ દ્વિન્નં અમ્બાનં અન્તરે ઠિતો અમ્બો અબ્ભન્તરઅમ્બો નામ, ઉય્યાનં પેસેત્વા અબ્ભન્તરે ઠિતઅમ્બતો ફલં આહરાપેત્વા દેવિયા દાપેથા’’તિ.

રાજા ‘‘સાધુ, એવરૂપં અમ્બં આહરથા’’તિ ઉય્યાનં પેસેસિ. સક્કો અત્તનો આનુભાવેન ઉય્યાને અમ્બાનિ ખાદિતસદિસાનિ કત્વા અન્તરધાપેસિ. અમ્બત્થાય ગતા મનુસ્સા સકલઉય્યાનં વિચરન્તા એકં અમ્બમ્પિ અલભિત્વા ગન્ત્વા ઉય્યાને અમ્બાનં અભાવં રઞ્ઞો કથયિંસુ. ‘‘કે અમ્બાનિ ખાદન્તી’’તિ? ‘‘તાપસા, દેવા’’તિ. ‘‘તાપસે ઉય્યાનતો પોથેત્વા નીહરથા’’તિ. મનુસ્સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા નીહરિંસુ. સક્કસ્સ મનોરથો મત્થકં પાપુણિ. દેવી અમ્બફલત્થાય નિબદ્ધં કત્વા નિપજ્જિયેવ. રાજા કત્તબ્બકિચ્ચં અપસ્સન્તો અમચ્ચે ચ બ્રાહ્મણે ચ સન્નિપાતાપેત્વા ‘‘અબ્ભન્તરઅમ્બસ્સ અત્થિભાવં જાનાથા’’તિ પુચ્છિ. બ્રાહ્મણા આહંસુ – ‘‘દેવ, અબ્ભન્તરઅમ્બો નામ દેવતાનં પરિભોગો, ‘હિમવન્તે કઞ્ચનગુહાય અન્તો અત્થી’તિ અયં નો પરમ્પરાગતો અનુસ્સવો’’તિ. ‘‘કો પન તતો અમ્બં આહરિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ? ‘‘ન સક્કા તત્થ મનુસ્સભૂતેન ગન્તું, એકં સુવપોતકં પેસેતું વટ્ટતી’’તિ.

તેન ચ સમયેન રાજકુલે એકો સુવપોતકો મહાસરીરો કુમારકાનં યાનકચક્કનાભિમત્તો થામસમ્પન્નો પઞ્ઞવા ઉપાયકુસલો. રાજા તં આહરાપેત્વા ‘‘તાત સુવપોતક, અહં તવ બહૂપકારો, કઞ્ચનપઞ્જરે વસસિ, સુવણ્ણતટ્ટકે મધુલાજે ખાદસિ, સક્ખરપાનકં પિવસિ, તયાપિ અમ્હાકં એકં કિચ્ચં નિત્થરિતું વટ્ટતી’’તિ આહ. ‘‘કિં, દેવા’’તિ. ‘‘તાત દેવિયા અબ્ભન્તરઅમ્બે દોહળો ઉપ્પન્નો, સો ચ અમ્બો હિમવન્તે કઞ્ચનપબ્બતન્તરે અત્થિ દેવતાનં પરિભોગો, ન સક્કા મનુસ્સભૂતેન તત્થ ગન્તું, તયા તતો અમ્બફલં આહરિતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવ, આહરિસ્સામી’’તિ. અથ નં રાજા સુવણ્ણતટ્ટકે મધુલાજે ખાદાપેત્વા સક્ખરપાનકં પાયેત્વા સતપાકતેલેન તસ્સ પક્ખન્તરાનિ મક્ખેત્વા ઉભોહિ હત્થેહિ ગહેત્વા સીહપઞ્જરે ઠત્વા આકાસે વિસ્સજ્જેસિ. સોપિ રઞ્ઞો નિપચ્ચકારં દસ્સેત્વા આકાસે પક્ખન્દન્તો મનુસ્સપથં અતિક્કમ્મ હિમવન્તે પઠમે પબ્બતન્તરે વસન્તાનં સુકાનં સન્તિકં ગન્ત્વા અબ્ભન્તરઅમ્બો નામ કત્થ અત્થિ, કથેથ મે તં ઠાન’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘મયં ન જાનામ, દુતિયે પબ્બતન્તરે સુકા જાનિસ્સન્તી’’તિ.

સો તેસં વચનં સુત્વા તતો ઉપ્પતિત્વા દુતિયં પબ્બતન્તરં અગમાસિ, તથા તતિયં, ચતુત્થં, પઞ્ચમં, છટ્ઠં અગમાસિ. તત્થપિ નં સુકા ‘‘ન મયં જાનામ, સત્તમપબ્બતન્તરે સુકા જાનિસ્સન્તી’’તિ આહંસુ. સો તત્થપિ ગન્ત્વા ‘‘અબ્ભન્તરઅમ્બો નામ કત્થ અત્થી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અસુકટ્ઠાને નામ કઞ્ચનપબ્બતન્તરે’’તિ આહંસુ. ‘‘અહં તસ્સ ફલત્થાય આગતો, મં તત્થ નેત્વા તતો મે ફલં દાપેથા’’તિ. સુકગણા આહંસુ – ‘‘સમ્મ, સો વેસ્સવણમહારાજસ્સ પરિભોગો, ન સક્કા ઉપસઙ્કમિતું, સકલરુક્ખો મૂલતો પટ્ઠાય સત્તહિ લોહજાલેહિ પરિક્ખિત્તો, સહસ્સકુમ્ભણ્ડરક્ખસા રક્ખન્તિ, તેહિ દિટ્ઠસ્સ જીવિતં નામ નત્થિ, કપ્પુટ્ઠાનગ્ગિઅવીચિમહાનિરયસદિસટ્ઠાનં, મા તત્થ પત્થનં કરી’’તિ. ‘‘સચે તુમ્હે ન ગચ્છથ, મય્હં ઠાનં આચિક્ખથા’’તિ. ‘‘તેન હિ અસુકેન ચ અસુકેન ચ ઠાનેન યાહી’’તિ. સો તેહિ આચિક્ખિતવસેનેવ સુટ્ઠુ મગ્ગં ઉપધારેત્વા તં ઠાનં ગન્ત્વા દિવા અત્તાનં અદસ્સેત્વા મજ્ઝિમયામસમનન્તરે રક્ખસાનં નિદ્દોક્કમનસમયે અબ્ભન્તરઅમ્બસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એકેન મૂલન્તરેન સણિકં અભિરુહિતું આરભિ. લોહજાલં ‘‘કિરી’’તિ સદ્દમકાસિ.

રક્ખસા પબુજ્ઝિત્વા સુકપોતકં દિસ્વા ‘‘અમ્બચોરોય’’ન્તિ ગહેત્વા કમ્મકરણં સંવિદહિંસુ. એકો ‘‘મુખે પક્ખિપિત્વા ગિલિસ્સામિ ન’’ન્તિ આહ, અપરો ‘‘હત્થેહિ મદ્દિત્વા પુઞ્જિત્વા વિપ્પકિરિસ્સામિ ન’’ન્તિ, અપરો ‘‘દ્વેધા ફાલેત્વા અઙ્ગારેસુ પચિત્વા ખાદિસ્સામી’’તિ. સો તેસં કમ્મકરણસંવિધાનં સુત્વાપિ અસન્તસિત્વાવ તે રક્ખસે આમન્તેત્વા ‘‘અમ્ભો રક્ખસા, તુમ્હે કસ્સ મનુસ્સા’’તિ આહ. ‘‘વેસ્સવણમહારાજસ્સા’’તિ. ‘‘અમ્ભો, તુમ્હેપિ એકસ્સ રઞ્ઞોવ મનુસ્સા, અહમ્પિ રઞ્ઞોવ મનુસ્સો, બારાણસિરાજા મં અબ્ભન્તરઅમ્બફલત્થાય પેસેસિ, સ્વાહં તત્થેવ અત્તનો રઞ્ઞો જીવિતં દત્વા આગતો. યો હિ અત્તનો માતાપિતૂનઞ્ચેવ સામિકસ્સ ચ અત્થાય જીવિતં પરિચ્ચજતિ, સો દેવલોકેયેવ નિબ્બત્તતિ, તસ્મા અહમ્પિ ઇમમ્હા તિરચ્છાનયોનિયા ચવિત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિસ્સામી’’તિ વત્વા તતિયં ગાથમાહ –

૯૩. ‘‘ભત્તુરત્થે પરક્કન્તો, યં ઠાનમધિગચ્છતિ;

સૂરો અત્તપરિચ્ચાગી, લભમાનો ભવામહ’’ન્તિ.

તત્થ ભત્તુરત્થેતિ ભત્તા વુચ્ચન્તિ ભત્તાદીહિ ભરણપોસકા પિતા માતા સામિકો ચ, ઇતિ તિવિધસ્સપેતસ્સ ભત્તુ અત્થાય. પરક્કન્તોતિ પરક્કમં કરોન્તો વાયમન્તો. યં ઠાનમધિગચ્છતીતિ યં સુખકારણં યસં વા લાભં વા સગ્ગં વા અધિગચ્છતિ. સૂરોતિ અભીરુ વિક્કમસમ્પન્નો. અત્તપરિચ્ચાગીતિ કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખો હુત્વા તસ્સ તિવિધસ્સપિ ભત્તુ અત્થાય અત્તાનં પરિચ્ચજન્તો. લભમાનો ભવામહન્તિ યં સો એવરૂપો સૂરો દેવસમ્પત્તિં વા મનુસ્સસમ્પત્તિં વા લભતિ, અહમ્પિ તં લભમાનો ભવામિ, તસ્મા હાસોવ મે એત્થ, ન તાસો, કિં મં તુમ્હે તાસેથાતિ.

એવં સો ઇમાય ગાથાય તેસં ધમ્મં દેસેસિ. તે તસ્સ ધમ્મકથં સુત્વા પસન્નચિત્તા ‘‘ધમ્મિકો એસ, ન સક્કા મારેતું, વિસ્સજ્જેમ ન’’ન્તિ વત્વા સુકપોતકં વિસ્સજ્જેત્વા ‘અમ્ભો સુકપોતક, મુત્તોસિ, અમ્હાકં હત્થતો સોત્થિના ગચ્છા’’તિ આહંસુ. ‘‘મય્હં આગમનં મા તુચ્છં કરોથ, દેથ મે એકં અમ્બફલ’’ન્તિ. ‘‘સુકપોતક, તુય્હં એકં અમ્બફલં દાતું નામ ન ભારો, ઇમસ્મિં પન રુક્ખે અમ્બાનિ અઙ્કેત્વા ગહિતાનિ, એકસ્મિં ફલે અસમેન્તે અમ્હાકં જીવિતં નત્થિ. વેસ્સવણેન હિ કુજ્ઝિત્વા સકિં ઓલોકિતે તત્તકપાલે પક્ખિત્તતિલા વિય કુમ્ભણ્ડસહસ્સં ભિજ્જિત્વા વિપ્પકિરીયતિ, તેન તે દાતું ન સક્કોમ, લભનટ્ઠાનં પન આચિક્ખિસ્સામા’’તિ. ‘‘યો કોચિ દેતુ, ફલેનેવ મે અત્થો, લભનટ્ઠાનં આચિક્ખથા’’તિ. ‘‘એતસ્સ કઞ્ચનપબ્બતસ્સ અન્તરે જોતિરસો નામ તાપસો અગ્ગિં જુહમાનો કઞ્ચનપત્તિયા નામ પણ્ણસાલાયં વસતિ વેસ્સવણસ્સ કુલૂપકો, વેસ્સવણો તસ્સ નિબદ્ધં ચત્તારિ અમ્બફલાનિ પેસેતિ, તસ્સ સન્તિકં ગચ્છા’’તિ.

સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તાપસસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં તાપસો ‘‘કુતો આગતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બારાણસિરઞ્ઞો સન્તિકા’’તિ. ‘‘કિમત્થાય આગતોસી’’તિ? ‘‘સામિ, અમ્હાકં રઞ્ઞો દેવિયા અબ્ભન્તરઅમ્બપક્કે દોહળો ઉપ્પન્નો, તદત્થં આગતોમ્હિ, રક્ખસા પન મે સયં અમ્બપક્કં અદત્વા તુમ્હાકં સન્તિકં પેસેસુ’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ નિસીદ, લભિસ્સસી’’તિ. અથસ્સ વેસ્સવણો ચત્તારિ ફલાનિ પેસેસિ. તાપસો તતો દ્વે પરિભુઞ્જિ, એકં સુવપોતકસ્સ ખાદનત્થાય અદાસિ. તેન તસ્મિં ખાદિતે એકં ફલં સિક્કાય પક્ખિપિત્વા સુવપોતકસ્સ ગીવાય પટિમુઞ્ચિત્વા ‘‘ઇદાનિ ગચ્છા’’તિ સુકપોતકં વિસ્સજ્જેસિ. સો તં આહરિત્વા દેવિયા અદાસિ. સા તં ખાદિત્વા દોહળં પટિપ્પસ્સમ્ભેસિ, તતોનિદાનં પનસ્સા પુત્તો નાહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા દેવી રાહુલમાતા અહોસિ, સુકો આનન્દો, અમ્બપક્કદાયકો તાપસો સારિપુત્તો, ઉય્યાને નિવુત્થતાપસો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અબ્ભન્તરજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૮૨] ૨. સેય્યજાતકવણ્ણના

સેય્યંસો સેય્યસો હોતીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કોસલરઞ્ઞો અમચ્ચં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર રઞ્ઞો બહૂપકારો સબ્બકિચ્ચનિપ્ફાદકો અહોસિ. રાજા ‘‘બહૂપકારો મે અય’’ન્તિ તસ્સ મહન્તં યસં અદાસિ. તં અસહમાના અઞ્ઞે રઞ્ઞો પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરિત્વા તં પરિભિન્દિંસુ. રાજા તેસં વચનં સદ્દહિત્વા દોસં અનુપપરિક્ખિત્વાવ તં સીલવન્તં નિદ્દોસં સઙ્ખલિકબન્ધનેન બન્ધાપેત્વા બન્ધનાગારે પક્ખિપાપેસિ. સો તત્થ એકકો વસન્તો સીલસમ્પત્તિં નિસ્સાય ચિત્તેકગ્ગતં લભિત્વા એકગ્ગચિત્તો સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. અથસ્સ રાજા અપરભાગે નિદ્દોસભાવં ઞત્વા સઙ્ખલિકબન્ધનં ભિન્દાપેત્વા પુરિમયસતો મહન્તતરં યસં અદાસિ. સો ‘‘સત્થારં વન્દિસ્સામી’’તિ બહૂનિ માલાગન્ધાદીનિ આદાય વિહારં ગન્ત્વા તથાગતં પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોન્તો ‘‘અનત્થો કિર તે ઉપ્પન્નોતિ અસ્સુમ્હા’’તિ આહ. ‘‘આમ, ભન્તે, ઉપ્પન્નો, અહં પન તેન અનત્થેન અત્થં અકાસિં, બન્ધનાગારે નિસીદિત્વા સોતાપત્તિફલં નિબ્બત્તેસિ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘ન ખો, ઉપાસક, ત્વઞ્ઞેવ અનત્થેન અત્થં આહરિ, પોરાણકપણ્ડિતાપિ અત્તનો અનત્થેન અત્થં આહરિં સુયેવા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સબ્બસિપ્પાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા પિતુ અચ્ચયેન રજ્જે પતિટ્ઠાય દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા દાનં દેતિ, પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખતિ, ઉપોસથકમ્મં કરોતિ. અથસ્સેકો અમચ્ચો અન્તેપુરે પદુસ્સિ. પાદમૂલિકાદયો ઞત્વા ‘‘અસુકઅમચ્ચો અન્તેપુરે પદુટ્ઠો’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા પરિગ્ગણ્હન્તો યથાસભાવતો ઞત્વા પક્કોસાપેત્વા ‘‘મા મં ઇતો પટ્ઠાય ઉપટ્ઠાહી’’તિ નિબ્બિસયં અકાસિ. સો ગન્ત્વા અઞ્ઞતરં સામન્તરાજાનં ઉપટ્ઠહીતિ સબ્બં વત્થુ હેટ્ઠા મહાસીલવજાતકે (જા. ૧.૧.૫૧) કથિતસદિસમેવ. ઇધાપિ સો રાજા તિક્ખત્તું વીમંસિત્વા તસ્સ અમચ્ચસ્સ વચનં સદ્દહિત્વા ‘‘બારાણસિરજ્જં ગણ્હિસ્સામી’’તિ મહન્તેન પરિવારેન રજ્જસીમં પાપુણિ. બારાણસિરઞ્ઞો સત્તસતમત્તા મહાયોધા તં પવત્તિં સુત્વા ‘‘દેવ, અસુકો નામ કિર રાજા બારાણસિરજ્જં ગણ્હિસ્સામી’તિ જનપદં ભિન્દન્તો આગચ્છતિ, એત્થેવ નં ગન્ત્વા ગણ્હિસ્સામા’’તિ આહંસુ. ‘‘મય્હં પરવિહિંસાય લદ્ધેન રજ્જેન કિચ્ચં નત્થિ, મા કિઞ્ચિ કરિત્થા’’તિ?

ચોરરાજા આગન્ત્વા નગરં પરિક્ખિપિ, પુન અમચ્ચા રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવ, મા એવં કરિત્થ, ગણ્હિસ્સામ ન’’ન્તિ આહંસુ. રાજા ‘‘ન લબ્ભા કિઞ્ચિ કાતું, નગરદ્વારાનિ વિવરથા’’તિ વત્વા સયં અમચ્ચગણપરિવુતો મહાતલે રાજપલ્લઙ્કે નિસીદિ. ચોરરાજા ચતૂસુ દ્વારેસુ મનુસ્સે પોથેન્તો નગરં પવિસિત્વા પાસાદં અભિરુય્હ અમચ્ચપરિવુતં રાજાનં ગાહાપેત્વા સઙ્ખલિકાહિ બન્ધાપેત્વા બન્ધનાગારે પક્ખિપાપેસિ. રાજા બન્ધનાગારે નિસિન્નોવ ચોરરાજાનં મેત્તાયન્તો મેત્તજ્ઝાનં ઉપ્પાદેસિ. તસ્સ મેત્તાનુભાવેન ચોરરઞ્ઞો કાયે ડાહો ઉપ્પજ્જિ, સકલસરીરં યમકઉક્કાહિ ઝાપિયમાનં વિય જાતં. સો મહાદુક્ખાભિતુન્નો ‘‘કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘તુમ્હે સીલવન્તં રાજાનં બન્ધનાગારે પક્ખિપેથ, તેન વો ઇદં દુક્ખં ઉપ્પન્નં ભવિસ્સતી’’તિ. સો ગન્ત્વા બોધિસત્તં ખમાપેત્વા ‘‘તુમ્હાકં રજ્જં તુમ્હાકમેવ હોતૂ’’તિ રજ્જં તસ્સેવ નિય્યાદેત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય તુમ્હાકં પચ્ચત્થિકો મે ભારો હોતૂ’’તિ વત્વા પદુટ્ઠામચ્ચસ્સ રાજાણં કારેત્વા અત્તનો નગરમેવ ગતો.

બોધિસત્તો અલઙ્કતમહાતલે સમુસ્સિતસેતચ્છત્તે રાજપલ્લઙ્કે નિસિન્નો અમચ્ચેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તો પુરિમા દ્વેગાથા અવોચ –

૯૪. ‘‘સેય્યંસો સેય્યસો હોતિ, યો સેય્યમુપસેવતિ;

એકેન સન્ધિં કત્વાન, સતં વજ્ઝે અમોચયિં.

૯૫. ‘‘તસ્મા સબ્બેન લોકેન, સન્ધિં કત્વાન એકતો;

પેચ્ચ સગ્ગં નિગચ્છેય્ય, ઇદં સુણાથ કાસિયા’’તિ.

તત્થ સેય્યંસો સેય્યસો હોતિ, યો સેય્યમુપસેવતીતિ અનવજ્જઉત્તમધમ્મસઙ્ખાતો સેય્યો અંસો કોટ્ઠાસો અસ્સાતિ સેય્યંસો, કુસલધમ્મનિસ્સિતપુગ્ગલો. યો પુનપ્પુનં તં સેય્યં કુસલધમ્મભાવનં કુસલાભિરતં વા ઉત્તમપુગ્ગલમુપસેવતિ, સો સેય્યસો હોતિ પાસંસતરો ચેવ ઉત્તરિતરો ચ હોતિ. એકેન સન્ધિં કત્વાન, સતં વજ્ઝે અમોચયિન્તિ તદમિનાપિ ચેતં વેદિતબ્બં – અહઞ્હિ સેય્યં મેત્તાભાવનં ઉપસેવન્તો તાય મેત્તાભાવનાય એકેન ચોરરઞ્ઞા સન્ધિં સન્થવં કત્વા મેત્તાભાવનં ભાવેત્વા તુમ્હે સતજને વજ્ઝે અમોચયિં.

દુતિયગાથાય અત્થો – યસ્મા અહં એકેન સદ્ધિં એકતો મેત્તાભાવનાય સન્ધિં કત્વા તુમ્હે વજ્ઝપ્પત્તે સતજને મોચયિં, તસ્મા વેદિતબ્બમેવેતં, તસ્મા સબ્બેન લોકેન સદ્ધિં મેત્તાભાવનાય સન્ધિં કત્વા એકતો પુગ્ગલો પેચ્ચ પરલોકે સગ્ગં નિગચ્છેય્ય. મેત્તાય હિ ઉપચારં કામાવચરે પટિસન્ધિં દેતિ, અપ્પના બ્રહ્મલોકે. ઇદં મમ વચનં સબ્બેપિ તુમ્હે કાસિરટ્ઠવાસિનો સુણાથાતિ.

એવં મહાસત્તો મહાજનસ્સ મેત્તાભાવનાય ગુણં વણ્ણેત્વા દ્વાદસયોજનિકે બારાણસિનગરે સેતચ્છત્તં પહાય હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિ. સત્થા સમ્માસમ્બુદ્ધો હુત્વા તતિયં ગાથમાહ –

૯૬. ‘‘ઇદં વત્વા મહારાજા, કંસો બારાણસિગ્ગહો;

ધનું કણ્ડઞ્ચ નિક્ખિપ્પ, સંયમં અજ્ઝુપાગમી’’તિ.

તત્થ મહન્તો રાજાતિ મહારાજા. કંસોતિ તસ્સ નામં. બારાણસિં ગહેત્વા અજ્ઝાવસનતો બારાણસિગ્ગહો. સો રાજા ઇદં વચનં વત્વા ધનુઞ્ચ સરસઙ્ખાતં કણ્ડઞ્ચ નિક્ખિપ્પ ઓહાય છડ્ડેત્વા સીલસંયમં ઉપગતો પબ્બજિતો, પબ્બજિત્વા ચ પન ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્નોતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ચોરરાજા આનન્દો અહોસિ, બારાણસિરાજા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સેય્યજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૮૩] ૩. વડ્ઢકીસૂકરજાતકવણ્ણના

વરં વરં ત્વન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ધનુગ્ગહતિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. પસેનદિરઞ્ઞો પિતા મહાકોસલો બિમ્બિસારરઞ્ઞો ધીતરં વેદેહિં નામ કોસલદેવિં દદમાનો તસ્સા ન્હાનચુણ્ણમૂલં સતસહસ્સુટ્ઠાનં કાસિગામં અદાસિ. અજાતસત્તુના પન પિતરિ મારિતે કોસલદેવીપિ સોકાભિભૂતા કાલમકાસિ. તતો પસેનદિ કોસલરાજા ચિન્તેસિ – ‘‘અજાતસત્તુના પિતા મારિતો, ભગિનીપિ મે સામિકે કાલકતે તેન સોકેન કાલકતા, પિતુઘાતકસ્સ ચોરસ્સ કાસિગામં ન દસ્સામી’’તિ. સો તં અજાતસત્તુસ્સ ન અદાસિ. તં ગામં નિસ્સાય તેસં દ્વિન્નમ્પિ કાલેન કાલં યુદ્ધં હોતિ, અજાતસત્તુ તરુણો સમત્થો, પસેનદિ મહલ્લકોયેવ. સો અભિક્ખણં પરજ્જતિ, મહાકોસલસ્સાપિ મનુસ્સા યેભુય્યેન પરાજિતા. અથ રાજા ‘‘મયં અભિણ્હં પરજ્જામ, કિં નુ ખો કાતબ્બ’’ન્તિ અમચ્ચે પુચ્છિ. ‘‘દેવ, અય્યા નામ મન્તચ્છેકા હોન્તિ, જેતવનવિહારે ભિક્ખૂનં કથં સોતું વટ્ટતી’’તિ. રાજા ‘‘તેન હિ તાયં વેલાયં ભિક્ખૂનં કથાસલ્લાપં સુણાથા’’તિ ચરપુરિસે આણાપેસિ. તે તતો પટ્ઠાય તથા અકંસુ.

તસ્મિં પન કાલે દ્વે મહલ્લકત્થેરા વિહારપચ્ચન્તે પણ્ણસાલાયં વસન્તિ દત્તત્થેરો ચ ધનુગ્ગહતિસ્સત્થેરો ચ. તેસુ ધનુગ્ગહતિસ્સત્થેરો પઠમયામેપિ મજ્ઝિમયામેપિ નિદ્દાયિત્વા પચ્છિમયામે પબુજ્ઝિત્વા ઉમ્મુક્કાનિ સોધેત્વા અગ્ગિં જાલેત્વા નિસિન્નકો આહ – ‘‘ભન્તે, દત્તત્થેરા’’તિ. ‘‘કિં, ભન્તે, તિસ્સત્થેરા’’તિ? ‘‘કિં નિદ્દાયસિ નો ત્વ’’ન્તિ. ‘‘અનિદ્દાયન્તા કિં કરિસ્સામા’’તિ? ‘‘ઉટ્ઠાય તાવ નિસીદથા’’તિ. સો ઉટ્ઠાય નિસિન્નો તં દત્તત્થેરં આહ – ‘‘ભન્તે દત્તત્થેર, અયં તે લોલો મહોદરકોસલો ચાટિમત્તં ભત્તમેવ પૂતિં કરોતિ, યુદ્ધવિચારણં પન કિઞ્ચિ ન જાનાતિ, પરાજિતો પરાજિતોત્વેવ વદાપેતી’’તિ. ‘‘કિં પન કાતું વટ્ટતી’’તિ? તસ્મિં ખણે તે ચરપુરિસા તેસં કથં સુણન્તા અટ્ઠંસુ.

ધનુગ્ગહતિસ્સત્થેરો યુદ્ધં વિચારેસિ – ‘‘ભન્તે, યુદ્ધો નામ તિવિધો – પદુમબ્યૂહો, ચક્કબ્યૂહો, સકટબ્યૂહોતિ. અજાતસત્તું ગણ્હિતુકામેન અસુકે નામ પબ્બતકુચ્છિસ્મિં દ્વીસુ પબ્બતભિત્તીસુ મનુસ્સે ઠપેત્વા પુરતો દુબ્બલબલં દસ્સેત્વા પબ્બતન્તરં પવિટ્ઠભાવં જાનિત્વા પવિટ્ઠમગ્ગં ઓચ્છિન્દિત્વા પુરતો ચ પચ્છતો ચ ઉભોસુ પબ્બતભિત્તીસુ વગ્ગિત્વા ઉન્નદિત્વા ખિપે પતિતમચ્છં વિય અન્તોમુટ્ઠિયં વટ્ટપોતકં વિય ચ કત્વા સક્કા અસ્સ તં ગહેતુ’’ન્તિ. ચરપુરિસા તં સાસનં રઞ્ઞો આરોચેસું. તં સુત્વા રાજા સઙ્ગામભેરિં ચરાપેત્વા ગન્ત્વા સકટબ્યૂહં કત્વા અજાતસત્તું જીવગ્ગાહં ગાહાપેત્વા અત્તનો ધીતરં વજિરકુમારિં ભાગિનેય્યસ્સ દત્વા કાસિગામં તસ્સા ન્હાનમૂલં કત્વા દત્વા ઉય્યોજેસિ. સા પવત્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘે પાકટા જાતા. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, કોસલરાજા કિર ધનુગ્ગહતિસ્સત્થેરસ્સ વિચારણાય અજાતસત્તું જિની’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ ધનુગ્ગહતિસ્સો યુદ્ધવિચારણાય છેકોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા બારાણસિં નિસ્સાય નિવુત્થવડ્ઢકિગામકા એકો વડ્ઢકી થમ્ભત્થાય અરઞ્ઞં ગન્ત્વા આવાટે પતિતં સૂકરપોતકં દિસ્વા તં ઘરં નેત્વા પટિજગ્ગિ. સો વુડ્ઢિપ્પત્તો મહાસરીરો વઙ્કદાઠો આચારસમ્પન્નો અહોસિ, વડ્ઢકિના પોસિતત્તા પન ‘‘વડ્ઢકીસૂકરો’’ત્વેવ પઞ્ઞાયિ. વડ્ઢકિસ્સ રુક્ખતચ્છનકાલે તુણ્ડેન રુક્ખં પરિવત્તેતિ, મુખેન ડંસિત્વા વાસિફરસુનિખાદનમુગ્ગરે આહરતિ, કાલસુત્તકોટિયં ગણ્હાતિ. અથ સો વડ્ઢકી ‘‘કોચિદેવ, નં ખાદેય્યા’’તિ ભયેન નેત્વા અરઞ્ઞે વિસ્સજ્જેસિ. સોપિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ખેમં ફાસુકટ્ઠાનં ઓલોકેન્તો એકં પબ્બતન્તરે મહન્તં ગિરિકન્દરં અદ્દસ સમ્પન્નકન્દમૂલફલં ફાસુકં વસનટ્ઠાનં અનેકસતસૂકરસમાકિણ્ણં. તે સૂકરા તં દિસ્વા તસ્સ સન્તિકં આગમંસુ. સોપિ તે આહ – ‘‘અહં તુમ્હેવ ઓલોકેન્તો વિચરામિ, અપિચ વો મયા દિટ્ઠા, ઇદઞ્ચ ઠાનં રમણીયં, અહમ્પિ ઇદાનિ ઇધેવ વસિસ્સામી’’તિ. ‘‘સચ્ચં ઇદં ઠાનં રમણીયં, પરિસ્સયો પનેત્થ અત્થી’’તિ. ‘‘અહમ્પિ તુમ્હે દિસ્વા એતં અઞ્ઞાસિં, એવં ગોચરસમ્પન્ને ઠાને વસન્તાનં વો સરીરેસુ મંસલોહિતં નત્થિ, કિં પન વો એત્થ ભય’’ન્તિ? ‘‘એકો બ્યગ્ઘો પાતોવ આગન્ત્વા દિટ્ઠદિટ્ઠંયેવ ગહેત્વા ગચ્છતી’’તિ. ‘‘કિં પન સો નિબદ્ધં ગણ્હાતિ, ઉદાહુ અન્તરન્તરા’’તિ? ‘‘નિબદ્ધં ગણ્હાતી’’તિ. ‘‘કતિ પન તે બ્યગ્ઘા’’તિ? ‘‘એકોયેવા’’તિ. ‘‘એત્તકા તુમ્હે એકસ્સ યુજ્ઝિતું ન સક્કોથા’’તિ? ‘‘આમ, ન સક્કોમા’’તિ. ‘‘અહં તં ગણ્હિસ્સામિ, કેવલં તુમ્હે મમ વચનં કરોથ, સો બ્યગ્ઘો કહં વસતી’’તિ? ‘‘એતસ્મિં પબ્બતે’’તિ.

સો રત્તિઞ્ઞેવ સૂકરે ચરાપેત્વા યુદ્ધં વિચારેન્તો ‘‘યુદ્ધં નામ પદુમબ્યૂહચક્કબ્યૂહસકટબ્યૂહવસેન તિવિધં હોતી’’તિ વત્વા પદુમબ્યૂહવસેન વિચારેસિ. સો હિ ભૂમિસીસં જાનાતિ. તસ્મા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને યુદ્ધં વિચારેતું વટ્ટતી’’તિ સૂકરપિલ્લકે માતરો ચ તેસં મજ્ઝટ્ઠાને ઠપેસિ. સો તા આવિજ્ઝિત્વા મજ્ઝિમસૂકરિયો, તા આવિજ્ઝિત્વા પોતકસૂકરે, તે આવિજ્ઝિત્વા જરસૂકરે, તે આવિજ્ઝિત્વા દીઘદાઠસૂકરે, તે આવિજ્ઝિત્વા યુદ્ધસમત્થે બલવતરસૂકરે દસ વીસ તિંસ જને તસ્મિં તસ્મિં ઠાને બલગુમ્બં કત્વા ઠપેસિ. અત્તનો ઠિતટ્ઠાનસ્સ પુરતો એકં પરિમણ્ડલં આવાટં ખણાપેસિ, પચ્છતો એકં સુપ્પસણ્ઠાનં અનુપુબ્બનિન્નં પબ્ભારસદિસં. તસ્સ સટ્ઠિસત્તતિમત્તે યોધસૂકરે આદાય તસ્મિં તસ્મિં ઠાને ‘‘મા ભાયિત્થા’’તિ કમ્મં વિચારતો અરુણં ઉટ્ઠહિ.

બ્યગ્ઘો ઉટ્ઠાય ‘‘કાલો’’તિ ઞત્વા ગન્ત્વા તેસં સમ્મુખા ઠિતે પબ્બતતલે ઠત્વા અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા સૂકરે ઓલોકેસિ. વડ્ઢકીસૂકરો ‘‘પટિઓલોકેથ ન’’ન્તિ સૂકરાનં સઞ્ઞં અદાસિ, તે પટિઓલોકેસું. બ્યગ્ઘો મુખં ઉગ્ઘાટેત્વા અસ્સોસિ, સૂકરાપિ તથા કરિંસુ. બ્યગ્ઘો મુત્તં છડ્ડેસિ, સૂકરાપિ છડ્ડયિંસુ. ઇતિ યં યં સો કરોતિ, તં તં તે પટિકરિંસુ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘પુબ્બે સૂકરા મયા ઓલોકિતકાલે પલાયન્તા પલાયિતુમ્પિ ન સક્કોન્તિ, અજ્જ અપલાયિત્વા મમ પટિસત્તુ હુત્વા મયા કતમેવ પટિકરોન્તિ. એતસ્મિં ભૂમિસીસે ઠિતો એકો તેસં સંવિધાયકોપિ અત્થિ, અજ્જ મય્હં ગતસ્સ જયો ન પઞ્ઞાયતી’’તિ. સો નિવત્તિત્વા અત્તનો વસનટ્ઠાનમેવ અગમાસિ. તેન પન ગહિતમંસખાદકો એકો કૂટજટિલો અત્થિ, સો તં તુચ્છહત્થમેવ આગચ્છન્તં દિસ્વા તેન સદ્ધિં સલ્લપન્તો પઠમં ગાથમાહ –

૯૭. ‘‘વરં વરં ત્વં નિહનં પુરે ચરિ,

અસ્મિં પદેસે અભિભુય્ય સૂકરે;

સોદાનિ એકો બ્યપગમ્મ ઝાયસિ,

બલં નુ તે બ્યગ્ઘ ન ચજ્જ વિજ્જતી’’તિ.

તત્થ વરં વરં ત્વં નિહનં પુરે ચરિ, અસ્મિં પદેસે અભિભુય્ય સૂકરેતિ અમ્ભો બ્યગ્ઘ, ત્વં પુબ્બે ઇમસ્મિં પદેસે સબ્બસૂકરે અભિભવિત્વા ઇમેસુ સૂકરેસુ વરં વરં ત્વં ઉત્તમુત્તમં સૂકરં નિહનન્તો વિચરિ. સોદાનિ એકો બ્યપગમ્મ ઝાયસીતિ સો ત્વં ઇદાનિ અઞ્ઞતરં સૂકરં અગ્ગહેત્વા એકકોવ અપગન્ત્વા ઝાયસિ પજ્ઝાયસિ. બલં નુ તે બ્યગ્ઘ ન ચજ્જ વિજ્જતીતિ કિં નુ તે, અમ્ભો બ્યગ્ઘ, અજ્જ કાયબલં નત્થીતિ.

તં સુત્વા બ્યગ્ઘો દુતિયં ગાથમાહ –

૯૮. ‘‘ઇમે સુદં યન્તિ દિસોદિસં પુરે, ભયટ્ટિતા લેણગવેસિનો પુથૂ;

તે દાનિ સઙ્ગમ્મ વસન્તિ એકતો, યત્થટ્ઠિતા દુપ્પસહજ્જમે મયા’’તિ.

તત્થ સુદન્તિ નિપાતો. અયં પન સઙ્ખેપત્થો – ઇમે સૂકરા પુબ્બે મં દિસ્વા ભયેન અટ્ટિતા પીળિતા અત્તનો લેણગવેસિનો પુથૂ વિસું વિસું હુત્વા દિસોદિસં યન્તિ, તં તં દિસં અભિમુખા પલાયન્તિ, તે દાનિ સબ્બેપિ સમાગન્ત્વા એકતો વસન્તિ તિટ્ઠન્તિ, તઞ્ચ ભૂમિસીસં ઉપગતા, યત્થ ઠિતા દુપ્પસહા દુમ્મદ્દયા અજ્જ ઇમે મયાતિ.

અથસ્સ ઉસ્સાહં જનેન્તો કૂટજટિલો ‘‘મા ભાયિ, ગચ્છ તયિ નદિત્વા પક્ખન્દન્તે સબ્બેપિ ભીતા ભિજ્જિત્વા પલાયિસ્સન્તી’’તિ આહ. બ્યગ્ઘો તસ્મિં ઉસ્સાહં જનેન્તે સૂરો હુત્વા પુન ગન્ત્વા પબ્બતતલે અટ્ઠાસિ. વડ્ઢકીસૂકરો દ્વિન્નં આવાટાનં અન્તરે અટ્ઠાસિ. સૂકરા ‘‘સામિ, મહાચોરો પુનાગતો’’તિ આહંસુ. ‘‘મા ભાયિત્થ, ઇદાનિ તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. બ્યગ્ઘો નદિત્વા વડ્ઢકીસૂકરસ્સ ઉપરિ પતતિ, સૂકરો તસ્સ અત્તનો ઉપરિ પતનકાલે પરિવત્તિત્વા વેગેન ઉજુકં ખતઆવાટે પતિ. બ્યગ્ઘો વેગં સન્ધારેતું અસક્કોન્તો ઉપરિભાગેન ગન્ત્વા સુપ્પમુખસ્સ તિરિયં ખતઆવાટસ્સ અતિસમ્બાધે મુખટ્ઠાને પતિત્વા પુઞ્જકતો વિય અહોસિ. સૂકરો આવાટા ઉત્તરિત્વા અસનિવેગેન ગન્ત્વા બ્યગ્ઘં અન્તરસત્થિમ્હિ દાઠાય પહરિત્વા યાવ વક્કપદેસા ફાલેત્વા પઞ્ચમધુરમંસં દાઠાય પલિવેઠેત્વા બ્યગ્ઘસ્સ મત્થકે આવિજ્ઝિત્વા ‘‘ગણ્હથ તુમ્હાકં પચ્ચામિત્ત’’ન્તિ ઉક્ખિપિત્વા બહિઆવાટે છડ્ડેસિ. પઠમં આગતા બ્યગ્ઘમંસં લભિંસુ, પચ્છા આગતા ‘‘બ્યગ્ઘમંસં કીદિસં હોતી’’તિ તેસં મુખં ઉપસિઙ્ઘન્તા વિચરિંસુ.

સૂકરા ન તાવ તુસ્સન્તિ. વડ્ઢકીસૂકરો તેસં ઇઙ્ઘિતં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો તુમ્હે ન તુસ્સથા’’તિ આહ. ‘‘સામિ, કિં એતેન બ્યગ્ઘેન ઘાતિતેન, અઞ્ઞો પન બ્યગ્ઘઆણાપનસમત્થો કૂટજટિલો અત્થિયેવા’’તિ. ‘‘કો નામેસો’’તિ? ‘‘એકો દુસ્સીલતાપસો’’તિ. ‘‘બ્યગ્ઘોપિ મયા ઘાતિતો, સો મે કિં પહોતિ, એથ ગણ્હિસ્સામ ન’’ન્તિ સૂકરઘટાય સદ્ધિં પાયાસિ. કૂટતાપસોપિ બ્યગ્ઘે ચિરાયન્તે ‘‘કિં નુ ખો સૂકરા બ્યગ્ઘં ગણ્હિંસૂ’’તિ પટિપથં ગચ્છન્તો તે સૂકરે આગચ્છન્તે દિસ્વા અત્તનો પરિક્ખારં આદાય પલાયન્તો તેહિ અનુબન્ધિતો પરિક્ખારં છડ્ડેત્વા વેગેન ઉદુમ્બરરુક્ખં અભિરુહિ. સૂકરા ‘‘ઇદાનિમ્હ, સામિ, નટ્ઠા, તાપસો પલાયિત્વા રુક્ખં અભિરુહી’’તિ આહંસુ. ‘‘કિં રુક્ખં નામા’’તિ? ‘‘ઉદુમ્બરરુક્ખ’’ન્તિ. સો ‘‘સૂકરિયો ઉદકં આહરન્તુ, સૂકરપોતકા પથવિં ખણન્તુ, દીઘદાઠા સૂકરા મૂલાનિ છિન્દન્તુ, સેસા પરિવારેત્વા આરક્ખન્તૂ’’તિ સંવિદહિત્વા તેસુ તથા કરોન્તેસુ સયં ઉદુમ્બરસ્સ ઉજુકં થૂલમૂલં ફરસુના પહરન્તો વિય એકપ્પહારમેવ કત્વા ઉદુમ્બરરુક્ખં પાતેસિ. પરિવારેત્વા ઠિતસૂકરા કૂટજટિલં ભૂમિયં પાતેત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં કત્વા યાવ અટ્ઠિતો ખાદિત્વા વડ્ઢકીસૂકરં ઉદુમ્બરખન્ધેયેવ નિસીદાપેત્વા કૂટજટિલસ્સ પરિભોગસઙ્ખેન ઉદકં આહરિત્વા અભિસિઞ્ચિત્વા રાજાનં કરિંસુ, એકઞ્ચ તરુણસૂકરિં તસ્સ અગ્ગમહેસિં અકંસુ. તતો પટ્ઠાય કિર યાવજ્જતના રાજાનો ઉદુમ્બરભદ્દપીઠે નિસીદાપેત્વા તીહિ સઙ્ખેહિ અભિસિઞ્ચન્તિ.

તસ્મિં વનસણ્ડે અધિવત્થા દેવતા તં અચ્છરિયં દિસ્વા એકસ્મિં વિટપન્તરે સૂકરાનં અભિમુખા હુત્વા તતિયં ગાથમાહ –

૯૯. ‘‘નમત્થુ સઙ્ઘાન સમાગતાનં, દિસ્વા સયં સખ્ય વદામિ અબ્ભુતં;

બ્યગ્ઘં મિગા યત્થ જિનિંસુ દાઠિનો, સામગ્ગિયા દાઠબલેસુ મુચ્ચરે’’તિ.

તત્થ નમત્થુ સઙ્ઘાનન્તિ અયં મમ નમક્કારો સમાગતાનં સૂકરસઙ્ઘાનં અત્થુ. દિસ્વા સયં સખ્ય વદામિ અબ્ભુતન્તિ ઇદં પુબ્બે અભૂતપુબ્બં અબ્ભુતં સખ્યં મિત્તભાવં સયં દિસ્વા વદામિ. બ્યગ્ઘં મિગા યત્થ જિનિંસુ દાઠિનોતિ યત્ર હિ નામ દાઠિનો સૂકરમિગા બ્યગ્ઘં જિનિંસુ, અયમેવ વા પાઠો. સામગ્ગિયા દાઠબલેસુ મુચ્ચરેતિ યા સા દાઠબલેસુ સૂકરેસુ સામગ્ગી એકજ્ઝાસયતા, તાય તેસુ સામગ્ગિયા તે દાઠબલા પચ્ચામિત્તં ગહેત્વા અજ્જ મરણભયા મુત્તાતિ અત્થો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ધનુગ્ગહતિસ્સો વડ્ઢકીસૂકરો અહોસિ, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

વડ્ઢકીસૂકરજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૮૪] ૪. સિરિજાતકવણ્ણના

યં ઉસ્સુકા સઙ્ઘરન્તીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં સિરિચોરબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ. ઇમસ્મિં જાતકે પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ હેટ્ઠા ખદિરઙ્ગારજાતકે (જા. ૧.૧.૪૦) વિત્થારિતમેવ. ઇધાપિ પન સા અનાથપિણ્ડિકસ્સ ઘરે ચતુત્થે દ્વારકોટ્ઠકે વસનકા મિચ્છાદિટ્ઠિદેવતા દણ્ડકમ્મં કરોન્તી ચતુપઞ્ઞાસહિરઞ્ઞકોટિયો આહરિત્વા કોટ્ઠે પૂરેત્વા સેટ્ઠિના સદ્ધિં સહાયિકા અહોસિ. અથ નં સો આદાય સત્થુ સન્તિકં નેસિ. સત્થા તસ્સા ધમ્મં દેસેસિ, સા ધમ્મં સુત્વા સોતાપન્ના અહોસિ. તતો પટ્ઠાય સેટ્ઠિનો યસો યથાપોરાણોવ જાતો. અથેકો સાવત્થિવાસી સિરિલક્ખણઞ્ઞૂ બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ – ‘‘અનાથપિણ્ડિકો દુગ્ગતો હુત્વા પુન ઇસ્સરો જાતો, યંનૂનાહં તં દટ્ઠુકામો વિય ગત્વા તસ્સ ઘરતો સિરિં થેનેત્વા આગચ્છેય્ય’’ન્તિ. સો તસ્સ ઘરં ગન્ત્વા તેન કતસક્કારસમ્માનો સારણીયકથાય વત્તમાનાય ‘‘કિમત્થં આગતોસી’’તિ વુત્તે ‘‘કત્થ નુ ખો સિરી પતિટ્ઠિતા’’તિ ઓલોકેસિ. સેટ્ઠિનો ચ સબ્બસેતો ધોતસઙ્ખપટિભાગો કુક્કુટો સુવણ્ણપઞ્જરે પક્ખિપિત્વા ઠપિતો અત્થિ, તસ્સ ચૂળાય સિરી પતિટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણો ઓલોકયમાનો સિરિયા તત્થ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા આહ – ‘‘અહં, મહાસેટ્ઠિ, પઞ્ચસતે માણવે મન્તે વાચેમિ, અકાલરવિં એકં કુક્કુટં નિસ્સાય તે ચ મયઞ્ચ કિલમામ, અયઞ્ચ કિર કુક્કુટો કાલરવી, ઇમસ્સત્થાય આગતોમ્હિ, દેહિ મે એતં કુક્કુટ’’ન્તિ. ‘‘ગણ્હ, બ્રાહ્મણ, દેમિ તે કુક્કુટ’’ન્તિ. ‘‘દેમી’’તિ ચ વુત્તક્ખણેયેવ સિરી તસ્સ ચૂળતો અપગન્ત્વા ઉસ્સીસકે ઠપિતે મણિક્ખન્ધે પતિટ્ઠાસિ.

બ્રાહ્મણો સિરિયા મણિમ્હિ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા મણિમ્પિ યાચિ. ‘‘મણિમ્પિ દેમી’’તિ વુત્તક્ખણેયેવ સિરી મણિતો અપગન્ત્વા ઉસ્સીસકે ઠપિતઆરક્ખયટ્ઠિયં પતિટ્ઠાસિ. બ્રાહ્મણો સિરિયા તત્થ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા તમ્પિ યાચિ. ‘‘ગહેત્વા ગચ્છાહી’’તિ વુત્તક્ખણેયેવ સિરી યટ્ઠિતો અપગન્ત્વા પુઞ્ઞલક્ખણદેવિયા નામ સેટ્ઠિનો અગ્ગમહેસિયા સીસે પતિટ્ઠાસિ. સિરિચોરબ્રાહ્મણો તત્થ પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા ‘‘અવિસ્સજ્જિયભણ્ડં એતં, યાચિતુમ્પિ ન સક્કા’’તિ ચિન્તેત્વા સેટ્ઠિં એતદવોચ – ‘‘મહાસેટ્ઠિ, અહં તુમ્હાકં ગેહે ‘સિરિં થેનેત્વા ગમિસ્સામી’તિ આગચ્છિં, સિરી પન તે કુક્કુટસ્સ ચૂળાયં પતિટ્ઠિતા અહોસિ, તસ્મિં મમ દિન્ને તતો અપગન્ત્વા મણિમ્હિ પતિટ્ઠહિ, મણિમ્હિ દિન્ને આરક્ખયટ્ઠિયં પતિટ્ઠહિ, આરક્ખયટ્ઠિયા દિન્નાય તતો અપગન્ત્વા પુઞ્ઞલક્ખણદેવિયા સીસે પતિટ્ઠહિ, ‘ઇદં ખો પન અવિસ્સજ્જિયભણ્ડ’ન્તિ ઇમમ્પિ મે ન ગહિતં, ન સક્કા તવ સિરિં થેનેતું, તવ સન્તકં તવેવ હોતૂ’’તિ ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. અનાથપિણ્ડિકો ‘‘ઇમં કારણં સત્થુ કથેસ્સામી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં પૂજેત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો સબ્બં તથાગતસ્સ આરોચેસિ. સત્થા તં સુત્વા ‘‘ન ખો, ગહપતિ, ઇદાનેવ અઞ્ઞેસં સિરી અઞ્ઞત્થ ગચ્છતિ, પુબ્બેપિ અપ્પપુઞ્ઞેહિ ઉપ્પાદિતસિરી પન પુઞ્ઞવન્તાનંયેવ પાદમૂલં ગતા’’તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાસિરટ્ઠે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો તક્કસિલાયં સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા અગારં અજ્ઝાવસન્તો માતાપિતૂનં કાલકિરિયાય સંવિગ્ગો નિક્ખમિત્વા હિમવન્તપદેસે ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ ઉપ્પાદેત્વા દીઘસ્સ અદ્ધુનો અચ્ચયેન લોણમ્બિલસેવનત્થાય જનપદં ગન્ત્વા બારાણસિરઞ્ઞો ઉય્યાને વસિત્વા પુનદિવસે ભિક્ખં ચરમાનો હત્થાચરિયસ્સ ઘરદ્વારં અગમાસિ. સો તસ્સ આચારવિહારે પસન્નો ભિક્ખં દત્વા ઉય્યાને વસાપેત્વા નિચ્ચં પટિજગ્ગિ. તસ્મિં કાલે એકો કટ્ઠહારકો અરઞ્ઞતો દારૂનિ આહરન્તો વેલાય નગરદ્વારં પાપુણિતું નાસક્ખિ. સાયં એકસ્મિં દેવકુલે દારુકલાપં ઉસ્સીસકે કત્વા નિપજ્જિ, દેવકુલે વિસ્સટ્ઠા બહૂ કુક્કુટા તસ્સ અવિદૂરે એકસ્મિં રુક્ખે સયિંસુ. તેસુ ઉપરિસયિતકુક્કુટો પચ્ચૂસકાલે વચ્ચં પાતેન્તો હેટ્ઠાસયિતકુક્કુટસ્સ સરીરે પાતેસિ. ‘‘કેન મે સરીરે વચ્ચં પાતિત’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘મયા’’તિ આહ. ‘‘કિંકારણા’’તિ ચ વુત્તે ‘‘અનુપધારેત્વા’’તિ વત્વા પુનપિ પાતેસિ. તતો ઉભોપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં કુદ્ધા ‘‘કિં તે બલં, કિં તે બલ’’ન્તિ કલહં કરિંસુ. અથ હેટ્ઠાસયિતકુક્કુટો આહ – ‘‘મં મારેત્વા અઙ્ગારે પક્કમંસં ખાદન્તો પાતોવ કહાપણસહસ્સં લભતી’’તિ. ઉપરિસયિતકુક્કુટો આહ – ‘‘અમ્ભો, મા ત્વં એત્તકેન ગજ્જિ, મમ થૂલમંસં ખાદન્તો રાજા હોતિ, બહિમંસં ખાદન્તો પુરિસો ચે, સેનાપતિટ્ઠાનં, ઇત્થી ચે, અગ્ગમહેસિટ્ઠાનં લભતિ. અટ્ઠિમંસં પન મે ખાદન્તો ગિહી ચે, ભણ્ડાગારિકટ્ઠાનં, પબ્બજિતો ચે, રાજકુલૂપકભાવં લભતી’’તિ.

કટ્ઠહારકો તેસં વચનં સુત્વા ‘‘રજ્જે પત્તે સહસ્સેન કિચ્ચં નત્થી’’તિ સણિકં અભિરુહિત્વા ઉપરિસયિતકુક્કુટં ગહેત્વા મારેત્વા ઉચ્છઙ્ગે કત્વા ‘‘રાજા ભવિસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા વિવટદ્વારેનેવ નગરં પવિસિત્વા કુક્કુટં નિત્તચં કત્વા ઉદરં સોધેત્વા ‘‘ઇદં કુક્કુટમંસં સાધુકં સમ્પાદેહી’’તિ પજાપતિયા અદાસિ. સા કુક્કુટમંસઞ્ચ ભત્તઞ્ચ સમ્પાદેત્વા ‘‘ભુઞ્જ, સામી’’તિ તસ્સ ઉપનામેસિ. ‘‘ભદ્દે, એતં મંસં મહાનુભાવં, એતં ખાદિત્વા અહં રાજા ભવિસ્સામિ, ત્વં અગ્ગમહેસી ભવિસ્સસિ, તં ભત્તઞ્ચ મંસઞ્ચ આદાય ગઙ્ગાતીરં ગન્ત્વા ન્હાયિત્વા ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ભત્તભાજનં તીરે ઠપેત્વા ન્હાનત્થાય ઓતરિંસુ. તસ્મિં ખણે વાતેન ખુભિતં ઉદકં આગન્ત્વા ભત્તભાજનં આદાય અગમાસિ. તં નદીસોતેન વુય્હમાનં હેટ્ઠાનદિયં હત્થિં ન્હાપેન્તો એકો હત્થાચરિયો મહામત્તો દિસ્વા ઉક્ખિપાપેત્વા વિવરાપેત્વા ‘‘કિમેત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભત્તઞ્ચેવ કુક્કુટમંસઞ્ચ સામી’’તિ. સો તં પિદહાપેત્વા લઞ્છાપેત્વા ‘‘યાવ મયં આગચ્છામ, તાવિમં ભત્તં મા વિવરા’’તિ ભરિયાય પેસેસિ. સોપિ ખો કટ્ઠહારકો મુખતો પવિટ્ઠેન વાલુકોદકેન ઉદ્ધુમાતઉદરો પલાયિ.

અથેકો તસ્સ હત્થાચરિયસ્સ કુલૂપકો દિબ્બચક્ખુકતાપસો ‘‘મય્હં ઉપટ્ઠાકો હત્થિટ્ઠાનં ન વિજહતિ, કદા નુ ખો સમ્પત્તિં પાપુણિસ્સતી’’તિ દિબ્બચક્ખુના ઉપધારેન્તો તં પુરિસં દિસ્વા તં કારણં ઞત્વા પુરેતરં ગન્ત્વા હત્થાચરિયસ્સ નિવેસને નિસીદિ. હત્થાચરિયો આગન્ત્વા તં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો તં ભત્તભાજનં આહરાપેત્વા ‘‘તાપસં મંસોદનેન પરિવિસથા’’તિ આહ. તાપસો ભત્તં ગહેત્વા મંસે દીયમાને અગ્ગહેત્વા ‘‘ઇમં મંસં અહં વિચારેમી’’તિ વત્વા ‘‘વિચારેથ, ભન્તે’’તિ વુત્તે થૂલમંસાદીનિ એકેકં કોટ્ઠાસં કારેત્વા થૂલમંસં હત્થાચરિયસ્સ દાપેસિ, બહિમંસં તસ્સ ભરિયાય, અટ્ઠિમંસં અત્તના પરિભુઞ્જિ. સો ભત્તકિચ્ચાવસાને ગચ્છન્તો ‘‘ત્વં ઇતો તતિયદિવસે રાજા ભવિસ્સસિ, અપ્પમત્તો હોહી’’તિ વત્વા પક્કામિ. તતિયદિવસે એકો સામન્તરાજા આગન્ત્વા બારાણસિં પરિવારેસિ. બારાણસિરાજા હત્થાચરિયં રાજવેસં ગાહાપેત્વા ‘‘હત્થિં અભિરુહિત્વા યુજ્ઝા’’તિ આણાપેત્વા સયં અઞ્ઞાતકવેસેન સેનાય વિચારેન્તો એકેન મહાવેગેન સરેન વિદ્ધો તઙ્ખણઞ્ઞેવ મરિ. તસ્સ મતભાવં ઞત્વા હત્થાચરિયો બહૂ કહાપણે નીહરાપેત્વા ‘‘ધનત્થિકા પુરતો હુત્વા યુજ્ઝન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. બલકાયો મુહુત્તેનેવ સામન્તરાજાનં જીવિતક્ખયં પાપેસિ. અમચ્ચા રઞ્ઞો સરીરકિચ્ચં કત્વા ‘‘કં રાજાનં કરોમા’’તિ મન્તયમાના ‘‘અમ્હાકં રાજા જીવમાનો અત્તનો વેસં હત્થાચરિયસ્સ અદાસિ, અયમેવ યુદ્ધં કત્વા રજ્જં ગણ્હિ, એતસ્સેવ રજ્જં દસ્સામા’’તિ તં રજ્જેન અભિસિઞ્ચિંસુ, ભરિયમ્પિસ્સ અગ્ગમહેસિં અકંસુ. બોધિસત્તો રાજકુલૂપકો અહોસિ.

સત્થા અતીતં આહરિત્વા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૧૦૦. ‘‘યં ઉસ્સુકા સઙ્ઘરન્તિ, અલક્ખિકા બહું ધનં;

સિપ્પવન્તો અસિપ્પા ચ, લક્ખિવા તાનિ ભુઞ્જતિ.

૧૦૧. ‘‘સબ્બત્થ કતપુઞ્ઞસ્સ, અતિચ્ચઞ્ઞેવ પાણિનો;

ઉપ્પજ્જન્તિ બહૂ ભોગા, અપ્પનાયતનેસુપી’’તિ.

તત્થ યં ઉસ્સુકાતિ યં ધનસઙ્ઘરણે ઉસ્સુક્કમાપન્ના છન્દજાતા કિચ્છેન બહું ધનં સઙ્ઘરન્તિ.‘‘યે ઉસ્સુકા’’તિપિ પાઠો, યે પુરિસા ધનસંહરણે ઉસ્સુકા હત્થિસિપ્પાદિવસેન સિપ્પવન્તો અસિપ્પા ચ અન્તમસો વેતનેન કમ્મં કત્વા બહું ધનં સઙ્ઘરન્તીતિ અત્થો. લક્ખિવા તાનિ ભુઞ્જતીતિ તાનિ ‘‘બહું ધન’’ન્તિ વુત્તાનિ ધનાનિ પુઞ્ઞવા પુરિસો અત્તનો પુઞ્ઞફલં પરિભુઞ્જન્તો કિઞ્ચિ કમ્મં અકત્વાપિ પરિભુઞ્જતિ.

અતિચ્ચઞ્ઞેવ પાણિનોતિ અતિચ્ચ અઞ્ઞે એવ પાણિનો. એવ-કારો પુરિમપદેન યોજેતબ્બો, સબ્બત્થેવ કતપુઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞે અકતપુઞ્ઞે સત્તે અતિક્કમિત્વાતિ અત્થો. અપ્પનાયતનેસુપીતિ અપિ અનાયતનેસુપિ અરતનાકરેસુ રતનાનિ અસુવણ્ણાયતનાદીસુ સુવણ્ણાદીનિ અહત્થાયતનાદીસુ હત્થિઆદયોતિ સવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકા બહૂ ભોગા ઉપ્પજ્જન્તિ. તત્થ મુત્તામણિઆદીનં અનાકરે ઉપ્પત્તિયં દુટ્ઠગામણિઅભયમહારાજસ્સ વત્થુ કથેતબ્બં.

સત્થા પન ઇમા ગાથા વત્વા ‘‘ગહપતિ, ઇમેસં સત્તાનં પુઞ્ઞસદિસં અઞ્ઞં આયતનં નામ નત્થિ, પુઞ્ઞવન્તાનઞ્હિ અનાકરેસુ રતનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ધમ્મં દેસેસિ –

‘‘એસ દેવમનુસ્સાનં, સબ્બકામદદો નિધિ;

યં યદેવાભિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતિ.

‘‘સુવણ્ણતા સુસરતા, સુસણ્ઠાના સુરૂપતા;

આધિપચ્ચપરિવારો, સબ્બમેતેન લબ્ભતિ.

‘‘પદેસરજ્જં ઇસ્સરિયં, ચક્કવત્તિસુખં પિયં;

દેવરજ્જમ્પિ દિબ્બેસુ, સબ્બમેતેન લબ્ભતિ.

‘‘માનુસ્સિકા ચ સમ્પત્તિ, દેવલોકે ચ યા રતિ;

યા ચ નિબ્બાનસમ્પત્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતિ.

‘‘મિત્તસમ્પદમાગમ્મ, યોનિસોવ પયુઞ્જતો;

વિજ્જાવિમુત્તિવસીભાવો, સબ્બમેતેન લબ્ભતિ.

‘‘પટિસમ્ભિદા વિમોક્ખા ચ, યા ચ સાવકપારમી;

પચ્ચેકબોધિ બુદ્ધભૂમિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતિ.

‘‘એવં મહત્થિકા એસા, યદિદં પુઞ્ઞસમ્પદા;

તસ્મા ધીરા પસંસન્તિ, પણ્ડિતા કતપુઞ્ઞત’’ન્તિ. (ખુ. પા. ૮.૧૦-૧૬);

ઇદાનિ યેસુ અનાથપિણ્ડિકસ્સ સિરી પતિટ્ઠિતા, તાનિ રતનાનિ દસ્સેતું ‘‘કુક્કુટો’’તિઆદિમાહ.

૧૦૨. ‘‘કુક્કુટો મણયો દણ્ડો, થિયો ચ પુઞ્ઞલક્ખણા;

ઉપ્પજ્જન્તિ અપાપસ્સ, કતપુઞ્ઞસ્સ જન્તુનો’’તિ.

તત્થ દણ્ડોતિ આરક્ખયટ્ઠિં સન્ધાય વુત્તં, થિયોતિ સેટ્ઠિભરિયં પુઞ્ઞલક્ખણદેવિં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ગાથં વત્વા ચ પન જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, કુલૂપકતાપસો પન અહમેવ સમ્માસમ્બુદ્ધો અહોસિ’’ન્તિ.

સિરિજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૮૫] ૫. મણિસૂકરજાતકવણ્ણના

દરિયા સત્ત વસ્સાનીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સુન્દરીમારણં આરબ્ભ કથેસિ. તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતોતિ વત્થુ ઉદાને (ઉદા. ૩૮) આગતમેવ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – ભગવતો કિર ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ પઞ્ચન્નં મહાનદીનં મહોઘસદિસે લાભસક્કારે ઉપ્પન્ને હતલાભસક્કારા અઞ્ઞતિત્થિયા સૂરિયુગ્ગમનકાલે ખજ્જોપનકા વિય નિપ્પભા હુત્વા એકતો સન્નિપતિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય હતલાભસક્કારા, ન કોચિ અમ્હાકં અત્થિભાવમ્પિ જાનાતિ, કેન નુ ખો સદ્ધિં એકતો હુત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારમસ્સ અન્તરધાપેય્યામા’’તિ. અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘સુન્દરિયા સદ્ધિં એકતો હુત્વા સક્કુણિસ્સામા’’તિ.

તે એકદિવસં સુન્દરિં તિત્થિયારામં પવિસિત્વા વન્દિત્વા ઠિતં નાલપિંસુ. સા પુનપ્પુનં સલ્લપન્તીપિ પટિવચનં અલભિત્વા ‘‘અપિ નુ, અય્યા, તુમ્હે કેનચિ વિહેઠિતાત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં, ભગિનિ, સમણં ગોતમં અમ્હે વિહેઠેત્વા હતલાભસક્કારે કત્વા વિચરન્તં ન પસ્સસી’’તિ. સા એવમાહ – ‘‘મયા એત્થ કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ? ત્વં ખોસિ, ભગિનિ, અભિરૂપા સોભગ્ગપ્પત્તા, સમણસ્સ ગોતમસ્સ અયસં આરોપેત્વા મહાજનં તવ કથં ગાહાપેત્વા હતલાભસક્કારં કરોહી’’તિ? સા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા વન્દિત્વા પક્કન્તા. તતો પટ્ઠાય માલાગન્ધવિલેપનકપ્પૂરકટુકફલાદીનિ ગહેત્વા સાયં મહાજનસ્સ સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા નગરં પવિસનકાલે જેતવનાભિમુખી ગચ્છતિ. ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં, અહઞ્હિ તેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસામી’’તિ વત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં તિત્થિયારામે વસિત્વા પાતોવ જેતવનમગ્ગં ઓતરિત્વા નગરાભિમુખી ગચ્છતિ. ‘‘કિં, સુન્દરિ, કહં ગતાસી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિત્વા તં કિલેસરતિયા રમાપેત્વા આગતામ્હી’’તિ વદતિ.

અથ નં કતિપાહચ્ચયેન ધુત્તાનં કહાપણે દત્વા ‘‘ગચ્છથ સુન્દરિં મારેત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ ગન્ધકુટિયા સમીપે માલાકચવરન્તરે નિક્ખિપિત્વા એથા’’તિ વદિંસુ, તે તથા અકંસુ. તતો તિત્થિયા ‘‘સુન્દરિં ન પસ્સામા’’તિ કોલાહલં કત્વા રઞ્ઞો આરોચેત્વા ‘‘કહં વો આસઙ્કા’’તિ વુત્તા ‘‘ઇમેસુ દિવસેસુ જેતવને વસતિ, તત્રસ્સા પવત્તિં ન જાનામા’’તિ વત્વા ‘‘તેન હિ ગચ્છથ, નં વિચિનથા’’તિ રઞ્ઞા અનુઞ્ઞાતા અત્તનો ઉપટ્ઠાકે ગહેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા વિચિનન્તા માલાકચવરન્તરે દિસ્વા મઞ્ચકં આરોપેત્વા નગરં પવેસેત્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા ‘સત્થારા કતપાપકમ્મં પટિચ્છાદેસ્સામા’તિ સુન્દરિં મારેત્વા માલાકચવરન્તરે નિક્ખિપિંસૂ’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસું, રાજા ‘‘તેન હિ ગચ્છથ, નગરં આહિણ્ડથા’’તિ આહ. તે નગરવીથીસુ ‘‘પસ્સથ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કમ્મ’’ન્તિઆદીનિ વિરવિત્વા પુન રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારં અગમંસુ.

રાજા સુન્દરિયા સરીરં આમકસુસાને અટ્ટકં આરોપેત્વા રક્ખાપેસિ. સાવત્થિવાસિનો ઠપેત્વા અરિયસાવકે સેસા યેભુય્યેન ‘‘પસ્સથ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કમ્મ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા અન્તોનગરે ચ બહિનગરે ચ ભિક્ખૂ અક્કોસન્તા પરિભાસન્તા વિચરન્તિ. ભિક્ખૂ તં પવત્તિં તથાગતસ્સ આરોચેસું. સત્થા ‘‘તેન હિ તુમ્હેપિ તે મનુસ્સે એવં પટિચોદેથા’’તિ –

‘‘અભૂતવાદી નિરયં ઉપેતિ, યો વાપિ કત્વા ન કરોમિ ચાહ;

ઉભોપિ તે પેચ્ચ સમા ભવન્તિ, નિહીનકમ્મા મનુજા પરત્થા’’તિ. (ઉદા. ૩૮) –

ઇમં ગાથમાહ.

રાજા ‘‘સુન્દરિયા અઞ્ઞેહિ મારિતભાવં જાનાથા’’તિ પુરિસે પેસેસિ. તેપિ ખો ધુત્તા તેહિ કહાપણેહિ સુરં પિવન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કરોન્તિ. તત્થેકો એવમાહ – ‘‘ત્વં સુન્દરિં એકપ્પહારેનેવ મારેત્વા માલાકચવરન્તરે નિક્ખિપિત્વા તતો લદ્ધકહાપણેહિ સુરં પિવસિ, હોતુ હોતૂ’’તિ. રાજપુરિસા તે ધુત્તે ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. અથ તે રાજા ‘‘તુમ્હેહિ મારિતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કેહિ મારાપિતા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયેહિ, દેવા’’તિ. રાજા તિત્થિયે પક્કોસાપેત્વા સુન્દરિં ઉક્ખિપાપેત્વા ‘‘ગચ્છથ તુમ્હે, એવં વદન્તા નગરં આહિણ્ડથ ‘અયં સુન્દરી સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં આરોપેતુકામેહિ અમ્હેહિ મારાપિતા, નેવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ, ન ગોતમસાવકાનં દોસો અત્થિ, અમ્હાકંયેવ દોસો’’’તિ આણાપેસિ. તે તથા અકંસુ. બાલમહાજનો તદા સદ્દહિ, તિત્થિયાપિ પુરિસવધદણ્ડેન પલિબુદ્ધા. તતો પટ્ઠાય બુદ્ધાનં મહન્તતરો લાભસક્કારો અહોસિ.

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, તિત્થિયા ‘બુદ્ધાનં કાળકભાવં ઉપ્પાદેસ્સામા’તિ સયં કાળકા જાતા, બુદ્ધાનં પન મહન્તતરો લાભસક્કારો ઉદપાદી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, સક્કા બુદ્ધાનં સંકિલેસં ઉપ્પાદેતું, બુદ્ધાનં સંકિલિટ્ઠભાવકરણં નામ જાતિમણિનો કિલિટ્ઠભાવકરણસદિસં, પુબ્બે જાતિમણિં ‘કિલિટ્ઠં કરિસ્સામા’તિ વાયમન્તાપિ નાસક્ખિંસુ કિલિટ્ઠં કાતુ’’ન્તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં ગામકે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કામેસુ આદીનવં દિસ્વા નિક્ખમિત્વા હિમવન્તપદેસે તિસ્સો પબ્બતરાજિયો અતિક્કમિત્વા તાપસો હુત્વા પણ્ણસાલાયં વસિ. તસ્સા અવિદૂરે મણિગુહા અહોસિ, તત્થ તિંસમત્તા સૂકરા વસન્તિ, ગુહાય અવિદૂરે એકો સીહો ચરતિ, તસ્સ મણિમ્હિ છાયા પઞ્ઞાયતિ. સૂકરા સીહચ્છાયં દિસ્વા ભીતા ઉત્રસ્તા અપ્પમંસલોહિતા અહેસું. તે ‘‘ઇમસ્સ મણિનો વિપ્પસન્નત્તા અયં છાયા પઞ્ઞાયતિ, ઇમં મણિં સંકિલિટ્ઠં વિવણ્ણં કરોમા’’તિ ચિન્તેત્વા અવિદૂરે એકં સરં ગન્ત્વા કલલે પવટ્ટેત્વા આગન્ત્વા તં મણિં ઘંસન્તિ. સો સૂકરલોમેહિ ઘંસિયમાનો વિપ્પસન્નતરો અહોસિ. સૂકરા ઉપાયં અપસ્સન્તા ‘‘ઇમસ્સ મણિનો વિવણ્ણકરણૂપાયં તાપસં પુચ્છિસ્સામા’’તિ બોધિસત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પુરિમા દ્વે ગાથા ઉદાહરિંસુ –

૧૦૩. ‘‘દરિયા સત્ત વસ્સાનિ, તિંસમત્તા વસામસે;

હઞ્ઞામ મણિનો આભં, ઇતિ નો મન્તરં અહુ.

૧૦૪. ‘‘યાવતા મણિં ઘંસામ, ભિય્યો વોદાયતે મણિ;

ઇદઞ્ચદાનિ પુચ્છામ, કિં કિચ્ચં ઇધ મઞ્ઞસી’’તિ.

તત્થ દરિયાતિ મણિગુહાયં. વસામસેતિ વસામ. હઞ્ઞામાતિ હનિસ્સામ, મયમ્પિ વિવણ્ણં કરિસ્સામ. ઇદઞ્ચદાનિ પુચ્છામાતિ ઇદાનિ મયં ‘‘કેન કારણેન અયં મણિ કિલિસ્સમાનો વોદાયતે’’તિ ઇદં તં પુચ્છામ. ‘‘કિં કિચ્ચં ‘ઇધ મઞ્ઞસી’તિ ઇમસ્મિં અત્થે ત્વં ઇમં કિચ્ચં કિન્તિ મઞ્ઞસી’’તિ.

અથ નેસં આચિક્ખન્તો બોધિસત્તો તતિયં ગાથમાહ –

૧૦૫. ‘‘અયં મણિ વેળુરિયો, અકાચો વિમલો સુભો;

નાસ્સ સક્કા સિરિં હન્તું, અપક્કમથ સૂકરા’’તિ.

તત્થ અકાચોતિ અકક્કસો. સુભોતિ સોભનો. સિરિન્તિ પભં. અપક્કમથાતિ ઇમસ્સ મણિસ્સ પભા નાસેતું ન સક્કા, તુમ્હે પન ઇમં મણિગુહં પહાય અઞ્ઞત્થ ગચ્છથાતિ.

તે તસ્સ કથં સુત્વા તથા અકંસુ. બોધિસત્તો ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા તાપસો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

મણિસૂકરજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૮૬] ૬. સાલૂકજાતકવણ્ણના

મા સાલૂકસ્સ પિહયીતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો થુલ્લકુમારિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. તં ચૂળનારદકસ્સપજાતકે (જા. ૧.૧૩.૪૦ આદયો) આવિભવિસ્સતિ. તં પન ભિક્ખું સત્થા પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કો તં ઉક્કણ્ઠાપેતી’’તિ? ‘‘થુલ્લકુમારિકા, ભન્તે’’તિ. સત્થા ‘‘એસા તે ભિક્ખુ અનત્થકારિકા, પુબ્બેપિ ત્વં એતિસ્સા વિવાહત્થાય આગતપરિસાય ઉત્તરિભઙ્ગો અહોસી’’તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો મહાલોહિતગોણો નામ અહોસિ, કનિટ્ઠભાતા પનસ્સ ચૂળલોહિતો નામ. ઉભોપિ ગોણા ગામકે એકસ્મિં કુલે કમ્મં કરોન્તિ. તસ્સ કુલસ્સ એકા વયપ્પત્તા કુમારિકા અત્થિ, તં અઞ્ઞકુલં વારેસિ. અથ નં કુલં ‘‘વિવાહકાલે ઉત્તરિભઙ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ સાલૂકં નામ સૂકરં યાગુભત્તેન પટિજગ્ગિ, સો હેટ્ઠામઞ્ચે સયતિ. અથેકદિવસં ચૂળલોહિતો ભાતરં આહ – ‘‘ભાતિક, મયં ઇમસ્મિં કુલે કમ્મં કરોમ, અમ્હે નિસ્સાય ઇમં કુલં જીવતિ, અથ ચ પનિમે મનુસ્સા અમ્હાકં તિણપલાલમત્તં દેન્તિ, ઇમં સૂકરં યાગુભત્તેન પોસેન્તિ, હેટ્ઠામઞ્ચે સયાપેન્તિ, કિં નામેસ એતેસં કરિસ્સતી’’તિ. મહાલોહિતો ‘‘તાત, મા ત્વં એતસ્સ યાગુભત્તં પત્થય, એતિસ્સા કુમારિકાય વિવાહદિવસે એતં ઉત્તરિભઙ્ગં કાતુકામા એતે મંસસ્સ થૂલભાવકરણત્થં પોસેન્તિ, કતિપાહચ્ચયેન તં પસ્સિસ્સસિ હેટ્ઠામઞ્ચતો નિક્ખામેત્વા વધિત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્દિત્વા આગન્તુકભત્તં કરિયમાન’’ન્તિ વત્વા પુરિમા દ્વે ગાથા સમુટ્ઠાપેસિ –

૧૦૬. ‘‘મા સાલૂકસ્સ પિહયિ, આતુરન્નાનિ ભુઞ્જતિ;

અપ્પોસ્સુક્કો ભુસં ખાદ, એતં દીઘાયુલક્ખણં.

૧૦૭. ‘‘ઇદાનિ સો ઇધાગન્ત્વા, અતિથી યુત્તસેવકો;

અથ દક્ખસિ સાલૂકં, સયન્તં મુસલુત્તર’’ન્તિ.

તત્થાયં સઙ્ખેપત્થો – તાત, ત્વં મા સાલૂકસૂકરભાવં પત્થયિ, અયઞ્હિ આતુરન્નાનિ મરણભોજનાનિ ભુઞ્જતિ, યાનિ ભુઞ્જિત્વા નચિરસ્સેવ મરણં પાપુણિસ્સતિ, ત્વં પન અપ્પોસ્સુક્કો નિરાલયો હુત્વા અત્તના લદ્ધં ઇમં પલાલમિસ્સકં ભુસં ખાદ, એતં દીઘાયુભાવસ્સ લક્ખણં સઞ્જાનનનિમિત્તં. ઇદાનિ કતિપાહસ્સેવ સો વેવાહિકપુરિસો મહતિયા પરિસાય યુત્તો યુત્તસેવકો ઇધ અતિથિ હુત્વા આગતો ભવિસ્સતિ, અથેતં સાલૂકં મુસલસદિસેન ઉત્તરોટ્ઠેન સમન્નાગતત્તા મુસલુત્તરં મારિતં સયન્તં દક્ખસીતિ.

તતો કતિપાહસ્સેવ વેવાહિકેસુ આગતેસુ સાલૂકં મારેત્વા ઉત્તરિભઙ્ગમકંસુ. ઉભો ગોણા તં તસ્સ વિપત્તિં દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં ભુસમેવ વર’’ન્તિ ચિન્તયિંસુ. સત્થા અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા તદત્થજોતિકં તતિયં ગાથમાહ –

૧૦૮. ‘‘વિકન્તં સૂકરં દિસ્વા, સયન્તં મુસલુત્તરં;

જરગ્ગવા વિચિન્તેસું, વરમ્હાકં ભુસામિવા’’તિ.

તત્થ ભુસામિવાતિ ભુસમેવ અમ્હાકં વરં ઉત્તમન્તિ અત્થો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા કુમારિકા એતરહિ થુલ્લકુમારિકા અહોસિ, સાલૂકો ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ, ચૂળલોહિતો આનન્દો, મહાલોહિતો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સાલૂકજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૮૭] ૭. લાભગરહજાતકવણ્ણના

નાનુમ્મત્તોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં આરબ્ભ કથેસિ. થેરસ્સ કિર સદ્ધિવિહારિકો થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘લાભુપ્પત્તિપટિપદં મે, ભન્તે, કથેથ, કિં કરોન્તો ચીવરાદીનં લાભી હોતી’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ થેરો ‘‘આવુસો, ચતૂહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જતિ, અત્તનો અબ્ભન્તરે હિરોત્તપ્પં ભિન્દિત્વા સામઞ્ઞં પહાય અનુમ્મત્તેનેવ ઉમ્મત્તેન વિય ભવિતબ્બં, પિસુણવાચા વત્તબ્બા, નટસદિસેન ભવિતબ્બં, વિકિણ્ણવાચેન કુતૂહલેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ઇમં લાભુપ્પત્તિપટિપદં કથેસિ. સો તં પટિપદં ગરહિત્વા ઉટ્ઠાય પક્કન્તો. થેરો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા તં પવત્તિં આચિક્ખિ. સત્થા ‘‘નેસો, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ ઇદાનેવ લાભં ગરહતિ, પુબ્બેપેસ ગરહિયેવા’’તિ વત્વા થેરેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો સોળસવસ્સિકકાલેયેવ તિણ્ણં વેદાનં અટ્ઠારસન્નઞ્ચ સિપ્પાનં પરિયોસાનં પત્વા દિસાપામોક્ખો આચરિયો હુત્વા પઞ્ચ માણવકસતાનિ સિપ્પં વાચેસિ. તત્રેકો માણવો સીલાચારસમ્પન્નો એકદિવસં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કથં ઇમેસં સત્તાનં લાભો ઉપ્પજ્જતી’’તિ લાભુપ્પત્તિપટિપદં પુચ્છિ. આચરિયો ‘‘તાત, ઇમેસં સત્તાનં ચતૂહિ કારણેહિ લાભો ઉપ્પજ્જતી’’તિ વત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૦૯. ‘‘નાનુમ્મત્તો નાપિસુણો, નાનટો નાકુતૂહલો;

મૂળ્હેસુ લભતે લાભં, એસા તે અનુસાસની’’તિ.

તત્થ નાનુમ્મત્તોતિ ન અનુમ્મત્તો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ઉમ્મત્તકો નામ ઇત્થિપુરિસદારિકદારકે દિસ્વા તેસં વત્થાલઙ્કારાદીનિ વિલુમ્પતિ, તતો તતો મચ્છમંસપૂવાદીનિ બલક્કારેન ગહેત્વા ખાદતિ, એવમેવ યો ગિહિભૂતો અજ્ઝત્તબહિદ્ધસમુટ્ઠાનં હિરોત્તપ્પં પહાય કુસલાકુસલં અગણેત્વા નિરયભયં અભાયન્તો લોભાભિભૂતો પરિયાદિણ્ણચિત્તો કામેસુ પમત્તો સન્ધિચ્છેદાદીનિ સાહસિકકમ્માનિ કરોતિ, પબ્બજિતોપિ હિરોત્તપ્પં પહાય કુસલાકુસલં અગણેત્વા નિરયભયં અભાયન્તો સત્થારા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં મદ્દન્તો લોભેન અભિભૂતો પરિયાદિણ્ણચિત્તો ચીવરાદિમત્તં નિસ્સાય અત્તનો સામઞ્ઞં વિજહિત્વા પમત્તો વેજ્જકમ્મદૂતકમ્માદીનિ કરોતિ, વેળુદાનાદીનિ નિસ્સાય જીવિકં કપ્પેતિ, અયં અનુમ્મત્તોપિ ઉમ્મત્તસદિસત્તા ઉમ્મત્તો નામ, એવરૂપસ્સ ખિપ્પં લાભો ઉપ્પજ્જતિ. યો પન એવં અનુમ્મત્તો લજ્જી કુક્કુચ્ચકો, એસ મૂળ્હેસુ અપણ્ડિતેસુ પુરિસેસુ લાભં ન લભતિ, તસ્મા લાભત્થિકેન ઉમ્મત્તકેન વિય ભવિતબ્બન્તિ.

નાપિસુણોતિ એત્થાપિ યો પિસુણો હોતિ, ‘‘અસુકેન ઇદં નામ કત’’ન્તિ રાજકુલે પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ, સો અઞ્ઞેસં યસં અચ્છિન્દિત્વા અત્તનો ગણ્હાતિ. રાજાનોપિ નં ‘‘અયં અમ્હેસુ સસસ્નેહો’’તિ ઉચ્ચે ઠાને ઠપેન્તિ, અમચ્ચાદયોપિસ્સ ‘‘અયં નો રાજકુલે પરિભિન્દેય્યા’’તિ ભયેન દાતબ્બં મઞ્ઞન્તિ, એવં એતરહિ પિસુણસ્સ લાભો ઉપ્પજ્જતિ. યો પન અપિસુણો, સો મૂળ્હેસુ લાભં ન લભતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

નાનટોતિ લાભં ઉપ્પાદેન્તેન નટેન વિય ભવિતબ્બં. યથા નટો હિરોત્તપ્પં પહાય નચ્ચગીતવાદિતેહિ કીળં કત્વા ધનં સંહરતિ, એવમેવ લાભત્થિકેન હિરોત્તપ્પં ભિન્દિત્વા ઇત્થિપુરિસદારિકદારકાનં સોણ્ડસહાયેન વિય નાનપ્પકારં કેળિં કરોન્તેન વિચરિતબ્બં. યો એવં અનટો, સો મૂળ્હેસુ લાભં ન લભતિ.

નાકુતૂહલોતિ કુતૂહલો નામ વિપ્પકિણ્ણવાચો. રાજાનો હિ અમચ્ચે પુચ્છન્તિ – ‘‘અસુકટ્ઠાને કિર ‘મનુસ્સો મારિતો, ઘરં વિલુત્તં, પરેસં દારા પધંસિતા’તિ સુય્યતિ, કેસં નુ ખો ઇદં કમ્મ’’ન્તિ. તત્થ સેસેસુ અકથેન્તેસુયેવ યો ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચ નામા’’તિ વદતિ, અયં કુતૂહલો નામ. રાજાનો તસ્સ વચનેન તે પુરિસે પરિયેસિત્વા નિસેધેત્વા ‘‘ઇમં નિસ્સાય નો નગરં નિચ્ચોરં જાત’’ન્તિ તસ્સ મહન્તં યસં દેન્તિ, સેસાપિ જના ‘‘અયં નો રાજપુરિસેહિ પુટ્ઠો સુયુત્તદુયુત્તં કથેય્યા’’તિ ભયેન તસ્સેવ ધનં દેન્તિ, એવં કુતૂહલસ્સ લાભો ઉપ્પજ્જતિ. યો પન અકુતૂહલો, એસ ન મૂળ્હેસુ લભતિ લાભં. એસા તે અનુસાસનીતિ એસા અમ્હાકં સન્તિકા તુય્હં લાભાનુસિટ્ઠીતિ.

અન્તેવાસિકો આચરિયસ્સ કથં સુત્વા લાભં ગરહન્તો –

૧૧૦. ‘‘ધિરત્થુ તં યસલાભં, ધનલાભઞ્ચ બ્રાહ્મણ;

યા વુત્તિ વિનિપાતેન, અધમ્મચરણેન વા.

૧૧૧. ‘‘અપિ ચે પત્તમાદાય, અનગારો પરિબ્બજે;

એસાવ જીવિકા સેય્યો, યા ચાધમ્મેન એસના’’તિ. – ગાથાદ્વયમાહ;

તત્થ યા વુત્તીતિ યા જીવિતવુત્તિ. વિનિપાતેનાતિ અત્તનો વિનિપાતેન. અધમ્મચરણેનાતિ અધમ્મકિરિયાય વિસમકિરિયાય વધબન્ધનગરહાદીહિ અત્તાનં વિનિપાતેત્વા અધમ્મં ચરિત્વા યા વુત્તિ, તઞ્ચ યસધનલાભઞ્ચ સબ્બં ધિરત્થુ નિન્દામિ ગરહામિ, ન મે એતેનત્થોતિ અધિપ્પાયો. પત્તમાદાયાતિ ભિક્ખાભાજનં ગહેત્વા. અનગારો પરિબ્બજેતિ અગેહો પબ્બજિતો હુત્વા ચરેય્ય, ન ચ સપ્પુરિસો કાયદુચ્ચરિતાદિવસેન અધમ્મચરિયં ચરેય્ય. કિંકારણા? એસાવ જીવિકા સેય્યો. યા ચાધમ્મેન એસનાતિ, યા એસા અધમ્મેન જીવિકપરિયેસના, તતો એસા પત્તહત્થસ્સ પરકુલેસુ ભિક્ખાચરિયાવ સેય્યો, સતગુણેન સહસ્સગુણેન સુન્દરતરોતિ દસ્સેતિ.