૫. કુમ્ભવગ્ગો

[૨૯૧] ૧. સુરાઘટજાતકવણ્ણના

સબ્બકામદદં કુમ્ભન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ભાગિનેય્યં આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર માતાપિતૂનં સન્તકા ચત્તાલીસ હિરઞ્ઞકોટિયો પાનબ્યસનેન નાસેત્વા સેટ્ઠિનો સન્તિકં અગમાસિ. સોપિસ્સ ‘‘વોહારં કરોહી’’તિ સહસ્સં અદાસિ, તમ્પિ નાસેત્વા પુન અગમાસિ. પુનસ્સ પઞ્ચ સતાનિ દાપેસિ, તાનિપિ નાસેત્વા પુન આગતસ્સ દ્વે થૂલસાટકે દાપેસિ. તેપિ નાસેત્વા પુન આગતં ગીવાયં ગાહાપેત્વા નીહરાપેસિ. સો અનાથો હુત્વા પરકુટ્ટં નિસ્સાય કાલમકાસિ, તમેનં કડ્ઢિત્વા બહિ છડ્ડેસું. અનાથપિણ્ડિકો વિહારં ગન્ત્વા સબ્બં તં ભાગિનેય્યસ્સ પવત્તિં તથાગતસ્સ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ત્વં એતં કથં સન્તપ્પેસ્સસિ, યમહં પુબ્બે સબ્બકામદદં કુમ્ભં દત્વાપિ સન્તપ્પેતું નાસક્ખિ’’ન્તિ વત્વા તેન યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિત્વા પિતુ અચ્ચયેન સેટ્ઠિટ્ઠાનં લભિ. તસ્સ ગેહે ભૂમિગતમેવ ચત્તાલીસકોટિધનં અહોસિ, પુત્તો પનસ્સ એકોયેવ. બોધિસત્તો દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા કાલકતો સક્કો દેવરાજા હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથસ્સ પુત્તો વીથિં આવરિત્વા મણ્ડપં કારેત્વા મહાજનપરિવુતો નિસીદિત્વા સુરં પાતું આરભિ. સો લઙ્ઘનધાવનનચ્ચગીતાદીનિ કરોન્તાનં સહસ્સં સહસ્સં દદમાનો ઇત્થિસોણ્ડસુરાસોણ્ડમંસસોણ્ડાદિભાવં આપજ્જિત્વા ‘‘ક્વ ગીતં, ક્વ નચ્ચં, ક્વ વાદિત’’ન્તિ સમજ્જત્થિકો પમત્તો હુત્વા આહિણ્ડન્તો નચિરસ્સેવ ચત્તાલીસકોટિધનં ઉપભોગપરિભોગૂપકરણાનિ ચ વિનાસેત્વા દુગ્ગતો કપણો પિલોતિકં નિવાસેત્વા વિચરિ. સક્કો આવજ્જેન્તો તસ્સ દુગ્ગતભાવં ઞત્વા પુત્તપેમેન આગન્ત્વા સબ્બકામદદં કુમ્ભં દત્વા ‘‘તાત, યથા અયં કુમ્ભો ન ભિજ્જતિ, તથા નં રક્ખ, ઇમસ્મિં તે સતિ ધનસ્સ પરિચ્છેદો નામ ન ભવિસ્સતિ, અપ્પમત્તો હોહી’’તિ ઓવદિત્વા દેવલોકમેવ ગતો. તતો પટ્ઠાય સુરં પિવન્તો વિચરિ. અથેકદિવસં મત્તો તં કુમ્ભં આકાસે ખિપિત્વા સમ્પટિચ્છન્તો એકવારં વિરજ્ઝિ, કુમ્ભો ભૂમિયં પતિત્વા ભિજ્જિ. તતો પટ્ઠાય પુન દલિદ્દો હુત્વા પિલોતિકં નિવાસેત્વા કપાલહત્થો ભિક્ખં ચરન્તો પરકુટ્ટં નિસ્સાય કાલમકાસિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા –

૧૨૧. ‘‘સબ્બકામદદં કુમ્ભં, કુટં લદ્ધાન ધુત્તકો;

યાવ નં અનુપાલેતિ, તાવ સો સુખમેધતિ.

૧૨૨. ‘‘યદા મત્તો ચ દિત્તો ચ, પમાદા કુમ્ભમબ્ભિદા;

તદા નગ્ગો ચ પોત્થો ચ, પચ્છા બાલો વિહઞ્ઞતિ.

૧૨૩. ‘‘એવમેવ યો ધનં લદ્ધા, પમત્તો પરિભુઞ્જતિ;

પચ્છા તપ્પતિ દુમ્મેધો, કુટં ભિત્વાવ ધુત્તકો’’તિ. –

ઇમા અભિસમ્બુદ્ધગાથા વત્વા જાતકં સમોધાનેસિ.

તત્થ સબ્બકામદદન્તિ સબ્બે વત્થુકામે દાતું સમત્થં કુમ્ભં. કુટન્તિ કુમ્ભવેવચનં. યાવાતિ યત્તકં કાલં. અનુપાલેતીતિ યો કોચિ એવરૂપં લભિત્વા યાવ રક્ખતિ, તાવ સો સુખમેધતીતિ અત્થો. મત્તો ચ દિત્તો ચાતિ સુરામદેન મત્તો દપ્પેન દિત્તો. પમાદા કુમ્ભમબ્ભિદાતિ પમાદેન કુમ્ભં ભિન્દિ. નગ્ગો ચ પોત્થો ચાતિ કદાચિ નગ્ગો, કદાચિ પોત્થકપિલોતિકાય નિવત્થત્તા પોત્થો. એવમેવાતિ એવં એવ. પમત્તોતિ પમાદેન. તપ્પતીતિ સોચતિ.

‘‘તદા સુરાઘટભેદકો ધુત્તો સેટ્ઠિભાગિનેય્યો અહોસિ, સક્કો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુરાઘટજાતકવણ્ણના પઠમા.

[૨૯૨] ૨. સુપત્તજાતકવણ્ણના

બારાણસ્યં, મહારાજાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો બિમ્બાદેવિયા સારિપુત્તત્થેરેન દિન્નં રોહિતમચ્છરસં નવસપ્પિમિસ્સકં સાલિભત્તં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ હેટ્ઠા કથિતઅબ્ભન્તરજાતકે (જા. ૧.૩.૯૧-૯૩) વત્થુસદિસમેવ. તદાપિ હિ થેરિયા ઉદરવાતો કુપ્પિ, રાહુલભદ્દો થેરસ્સ આચિક્ખિ. થેરો તં આસનસાલાયં નિસીદાપેત્વા કોસલરઞ્ઞો નિવેસનં ગન્ત્વા રોહિતમચ્છરસં નવસપ્પિમિસ્સકં સાલિભત્તં આહરિત્વા તસ્સ અદાસિ. સો આહરિત્વા માતુ થેરિયા અદાસિ, તસ્સા ભુત્તમત્તાય ઉદરવાતો પટિપ્પસ્સમ્ભિ. રાજા પુરિસે પેસેત્વા પરિગ્ગણ્હાપેત્વા તતો પટ્ઠાય થેરિયા તથારૂપં ભત્તં અદાસિ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો ધમ્મસેનાપતિ, થેરિં એવરૂપેન નામ ભોજનેન સન્તપ્પેસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ સારિપુત્તો રાહુલમાતાય પત્થિતં દેતિ, પુબ્બેપિ અદાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો કાકયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો અસીતિયા કાકસહસ્સાનં જેટ્ઠકો સુપત્તો નામ કાકરાજા અહોસિ, અગ્ગમહેસી પનસ્સ સુફસ્સા નામ કાકી અહોસિ, સેનાપતિ સુમુખો નામ. સો અસીતિયા કાકસહસ્સેહિ પરિવુતો બારાણસિં ઉપનિસ્સાય વસિ. સો એકદિવસં સુફસ્સં આદાય ગોચરં પરિયેસન્તો બારાણસિરઞ્ઞો મહાનસમત્થકેન અગમાસિ. સૂદો રઞ્ઞો નાનામચ્છમંસવિકતિપરિવારં ભોજનં સમ્પાદેત્વા થોકં ભાજનાનિ વિવરિત્વા ઉસુમં પલાપેન્તો અટ્ઠાસિ. સુફસ્સા મચ્છમંસગન્ધં ઘાયિત્વા રાજભોજનં ભુઞ્જિતુકામા હુત્વા તં દિવસં અકથેત્વા દુતિયદિવસે ‘‘એહિ, ભદ્દે, ગોચરાય ગમિસ્સામા’’તિ વુત્તા ‘‘તુમ્હે ગચ્છથ, મય્હં એકો દોહળો અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘કીદિસો દોહળો’’તિ વુત્તે ‘‘બારાણસિરઞ્ઞો ભોજનં ભુઞ્જિતુકામામ્હિ, ન ખો પન સક્કા મયા તં લદ્ધું, તસ્મા જીવિતં પરિચ્ચજિસ્સામિ, દેવા’’તિ આહ. બોધિસત્તો ચિન્તયમાનો નિસીદિ. સુમુખો આગન્ત્વા ‘‘કિં, મહારાજ, અનત્તમનોસી’’તિ પુચ્છિ, રાજા તમત્થં આરોચેસિ. સેનાપતિ ‘‘મા ચિન્તયિ, મહારાજા’’તિ તે ઉભોપિ અસ્સાસેત્વા ‘‘અજ્જ તુમ્હે ઇધેવ હોથ, મયં ભત્તં આહરિસ્સામા’’તિ વત્વા પક્કામિ.

સો કાકે સન્નિપાતેત્વા તં કારણં કથેત્વા ‘‘એથ ભત્તં આહરિસ્સામા’’તિ કાકેહિ સદ્ધિં બારાણસિં પવિસિત્વા મહાનસસ્સ અવિદૂરે કાકે વગ્ગે વગ્ગે કત્વા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને આરક્ખત્થાય ઠપેત્વા સયં અટ્ઠહિ કાકયોધેહિ સદ્ધિં મહાનસછદને નિસીદિ રઞ્ઞો ભત્તહરણકાલં ઓલોકયમાનો. તે ચ કાકે આહ – ‘‘અહં રઞ્ઞો ભત્તે હરિયમાને ભાજનાનિ પાતેસ્સામિ, ભાજનેસુ પતિતેસુ મય્હં જીવિતં નત્થિ, તુમ્હેસુ ચત્તારો જના મુખપૂરં ભત્તં, ચત્તારો મચ્છમંસં ગહેત્વા નેત્વા સુપત્તં સપજાપતિકં કાકરાજાનં ભોજેથ, ‘કહં સેનાપતી’તિ વુત્તે ‘પચ્છતો એહિતી’તિ વદેય્યાથા’’તિ. અથ સૂદો રઞ્ઞો ભોજનવિકતિં સમ્પાદેત્વા કાજેન ગહેત્વા રાજકુલં પાયાસિ. તસ્સ રાજઙ્ગણં ગતકાલે કાકસેનાપતિ કાકાનં સઞ્ઞં દત્વા સયં ઉપ્પતિત્વા ભત્તહારકસ્સ ઉરે નિસીદિત્વા નખપઞ્જરેન પહરિત્વા કણયગ્ગસદિસેન તુણ્ડેન નાસગ્ગમસ્સ અભિહન્ત્વા ઉટ્ઠાય દ્વીહિ પક્ખેહિ મુખમસ્સ પિદહિ. રાજા મહાતલે ચઙ્કમન્તો મહાવાતપાનેન ઓલોકેત્વા તં કાકસ્સ કિરિયં દિસ્વા ભત્તહારકસ્સ સદ્દં દત્વા ‘‘ભો ભત્તકારક, ભાજનાનિ છડ્ડેત્વા કાકમેવ ગણ્હા’’તિ આહ. સો ભાજનાનિ છડ્ડેત્વા કાકં દળ્હં ગણ્હિ. રાજાપિ નં ‘‘ઇતો એહી’’તિ આહ.

તસ્મિં ખણે કાકા આગન્ત્વા અત્તનો પહોનકં ભુઞ્જિત્વા સેસં વુત્તનિયામેનેવ ગહેત્વા અગમિંસુ. તતો સેસા આગન્ત્વા સેસં ભુઞ્જિંસુ. તેપિ અટ્ઠ જના ગન્ત્વા રાજાનં સપજાપતિકં ભોજેસું, સુફસ્સાય દોહળો વૂપસમિ. ભત્તહારકો કાકં રઞ્ઞો ઉપનેસિ. અથ નં રાજા પુચ્છિ – ‘‘ભો કાક, ત્વં મમઞ્ચ ન લજ્જિ, ભત્તહારકસ્સ ચ નાસં ખણ્ડેસિ, ભત્તભાજનાનિ ચ ભિન્દિ, અત્તનો ચ જીવિતં ન રક્ખિ, કસ્મા એવરૂપં કમ્મમકાસી’’તિ? કાકો ‘‘મહારાજ, અમ્હાકં રાજા બારાણસિં ઉપનિસ્સાય વસતિ, અહમસ્સ સેનાપતિ, તસ્સ સુફસ્સા નામ ભરિયા દોહળિની તુમ્હાકં ભોજનં ભુઞ્જિતુકામા, રાજા તસ્સા દોહળં મય્હં આચિક્ખિ. અહં તત્થેવ મમ જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા આગતો, ઇદાનિ મે તસ્સા ભોજનં પેસિતં, મય્હં મનોરથો મત્થકં પત્તો, ઇમિના કારણેન મયા એવરૂપં કમ્મં કત’’ન્તિ દીપેન્તો ઇમા ગાથા આહ.

૧૨૪. ‘‘બારાણસ્યં મહારાજ, કાકરાજા નિવાસકો;

અસીતિયા સહસ્સેહિ, સુપત્તો પરિવારિતો.

૧૨૫. ‘‘તસ્સ દોહળિની ભરિયા, સુફસ્સા ભક્ખિતુમિચ્છતિ;

રઞ્ઞો મહાનસે પક્કં, પચ્ચગ્ઘં રાજભોજનં.

૧૨૬. ‘‘તેસાહં પહિતો દૂતો, રઞ્ઞો ચમ્હિ ઇધાગતો;

ભત્તુ અપચિતિં કુમ્મિ, નાસાયમકરં વણ’’ન્તિ.

તત્થ બારાણસ્યન્તિ બારાણસિયં. નિવાસકોતિ નિબદ્ધવસનકો. પક્કન્તિ નાનપ્પકારેન સમ્પાદિતં. કેચિ ‘‘સિદ્ધ’’ન્તિ સજ્ઝાયન્તિ. પચ્ચગ્ઘન્તિ અબ્ભુણ્હં અપારિવાસિકં, મચ્છમંસવિકતીસુ વા પચ્ચેકં મહગ્ઘં એત્થાતિ પચ્ચગ્ઘં. તેસાહં પહિતો દૂતો, રઞ્ઞો ચમ્હિ ઇધાગતોતિ તેસં ઉભિન્નમ્પિ અહં દૂતો આણત્તિકરો રઞ્ઞો ચ અમ્હિ પહિતો, તસ્મા ઇધ આગતોતિ અત્થો. ભત્તુ અપચિતિં કુમ્મીતિ સ્વાહં એવં આગતો અત્તનો ભત્તુ અપચિતિં સક્કારસમ્માનં કરોમિ. નાસાયમકરં વણન્તિ, મહારાજ, ઇમિના કારણેન તુમ્હે ચ અત્તનો ચ જીવિતં અગણેત્વા ભત્તભાજનં પાતાપેતું ભત્તહારકસ્સ નાસાય મુખતુણ્ડકેન વણં અકાસિં, મયા અત્તનો રઞ્ઞો અપચિતિ કતા, ઇદાનિ તુમ્હે યં ઇચ્છથ, તં દણ્ડં કરોથાતિ.

રાજા તસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘મયં તાવ મનુસ્સભૂતાનં મહન્તં યસં દત્વા અમ્હાકં સુહજ્જે કાતું ન સક્કોમ, ગામાદીનિ દદમાનાપિ અમ્હાકં જીવિતદાયકં ન લભામ, અયં કાકો સમાનો અત્તનો રઞ્ઞો જીવિતં પરિચ્ચજતિ, અતિવિય સપ્પુરિસો મધુરસ્સરો ધમ્મકથિકો’’તિ ગુણેસુ પસીદિત્વા તં સેતચ્છત્તેન પૂજેસિ. સો અત્તના લદ્ધેન સેતચ્છત્તેન રાજાનમેવ પૂજેત્વા બોધિસત્તસ્સ ગુણે કથેસિ. રાજા નં પક્કોસાપેત્વા ધમ્મં સુત્વા ઉભિન્નમ્પિ તેસં અત્તનો ભોજનનિયામેન ભત્તં પટ્ઠપેસિ, સેસકાકાનં દેવસિકં એકં તણ્ડુલમ્બણં પચાપેસિ, સયઞ્ચ બોધિસત્તસ્સ ઓવાદે ઠત્વા સબ્બસત્તાનં અભયં દત્વા પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિ. સુપત્તકાકોવાદો પન સત્ત વસ્સસતાનિ પવત્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, સુમુખો સેનાપતિ સારિપુત્તો, સુફસ્સા રાહુલમાતા, સુપત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સુપત્તજાતકવણ્ણના દુતિયા.

[૨૯૩] ૩. કાયનિબ્બિન્દજાતકવણ્ણના

ફુટ્ઠસ્સ મેતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં પુરિસં આરબ્ભ કથેસિ. સાવત્થિયં કિરેકો પુરિસો પણ્ડુરોગેન અટ્ટિતો વેજ્જેહિ પટિક્ખિત્તો. પુત્તદારોપિસ્સ ‘‘કો ઇમં પટિજગ્ગિતું સક્કોતી’’તિ ચિન્તેસિ. તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સચાહં ઇમમ્હા રોગા વુટ્ઠહિસ્સામિ, પબ્બજિસ્સામી’’તિ. સો કતિપાહેનેવ કિઞ્ચિ સપ્પાયં લભિત્વા અરોગો હુત્વા જેતવનં ગન્ત્વા સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિ. સો સત્થુ સન્તિકે પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિત્વા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો નામ પણ્ડુરોગી ‘ઇમમ્હા રોગા વુટ્ઠિતો પબ્બજિસ્સામી’તિ ચિન્તેત્વા પબ્બજિતો ચેવ અરહત્તઞ્ચ પત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ. પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનિ અયમેવ; પુબ્બે પણ્ડિતાપિ એવં વત્વા રોગા વુટ્ઠાય પબ્બજિત્વા અત્તનો વુડ્ઢિમકંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તો કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા વસન્તો પણ્ડુરોગી અહોસિ. વેજ્જાપિ પટિજગ્ગિતું નાસક્ખિંસુ, પુત્તદારોપિસ્સ વિપ્પટિસારી અહોસિ. સો ‘‘ઇમમ્હા રોગા વુટ્ઠિતો પબ્બજિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા કિઞ્ચિદેવ સપ્પાયં લભિત્વા અરોગો હુત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞા ચ સમાપત્તિયો ચ ઉપ્પાદેત્વા ઝાનસુખેન વિહરન્તો ‘‘એત્તકં કાલં એવરૂપં સુખં નામ નાલત્થ’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો ઇમા ગાથા આહ –

૧૨૭. ‘‘ફુટ્ઠસ્સ મે અઞ્ઞતરેન બ્યાધિના, રોગેન બાળ્હં દુખિતસ્સ રુપ્પતો;

પરિસુસ્સતિ ખિપ્પમિદં કળેવરં, પુપ્ફં યથા પંસુનિ આતપે કતં.

૧૨૮. ‘‘અજઞ્ઞં જઞ્ઞસઙ્ખાતં, અસુચિં સુચિસમ્મતં;

નાનાકુણપપરિપૂરં, જઞ્ઞરૂપં અપસ્સતો.

૧૨૯. ‘‘ધિરત્થુમં આતુરં પૂતિકાયં, જેગુચ્છિયં અસ્સુચિં બ્યાધિધમ્મં;

યત્થપ્પમત્તા અધિમુચ્છિતા પજા, હાપેન્તિ મગ્ગં સુગતૂપપત્તિયા’’તિ.

તત્થ અઞ્ઞતરેનાતિ અટ્ઠનવુતિયા રોગેસુ એકેન પણ્ડુરોગબ્યાધિના. રોગેનાતિ રુજ્જનસભાવત્તા એવંલદ્ધનામેન. રુપ્પતોતિ ઘટ્ટિયમાનસ્સ પીળિયમાનસ્સ. પંસુનિ આતપે કતન્તિ યથા આતપે તત્તવાલિકાય ઠપિતં સુખુમપુપ્ફં પરિસુસ્સેય્ય, એવં પરિસુસ્સતીતિ અત્થો.

અજઞ્ઞં જઞ્ઞસઙ્ખાતન્તિ પટિકૂલં અમનાપમેવ બાલાનં મનાપન્તિ સઙ્ખં ગતં. નાનાકુણપપરિપૂરન્તિ કેસાદીહિ દ્વત્તિંસાય કુણપેહિ પરિપુણ્ણં. જઞ્ઞરૂપં અપસ્સતોતિ અપસ્સન્તસ્સ અન્ધબાલપુથુજ્જનસ્સ મનાપં સાધુરૂપં પરિભોગસભાવં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, ‘‘અક્ખિમ્હા અક્ખિગૂથકો’’તિઆદિના નયેન પકાસિતો અસુભસભાવો બાલાનં ન ઉપટ્ઠાતિ.

આતુરન્તિ નિચ્ચગિલાનં. અધિમુચ્છિતાતિ કિલેસમુચ્છાય અતિવિય મુચ્છિતા. પજાતિ અન્ધબાલપુથુજ્જના. હાપેન્તિ મગ્ગં સુગતૂપપત્તિયાતિ ઇમસ્મિં પૂતિકાયે લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા અપાયમગ્ગં પૂરેન્તા દેવમનુસ્સભેદાય સુગતિઉપપત્તિયા મગ્ગં પરિહાપેન્તિ.

ઇતિ મહાસત્તો નાનપ્પકારેન અસુચિભાવઞ્ચ નિચ્ચાતુરભાવઞ્ચ પરિગ્ગણ્હન્તો કાયે નિબ્બિન્દિત્વા યાવજીવં ચત્તારો બ્રહ્મવિહારે ભાવેત્વા બ્રહ્મલોકપરાયણો અહોસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને બહુજના સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. ‘‘તદા તાપસો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કાયનિબ્બિન્દજાતકવણ્ણના તતિયા.

[૨૯૪] ૪. જમ્બુખાદકજાતકવણ્ણના

કોયં બિન્દુસ્સરો વગ્ગૂતિ ઇદં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તકોકાલિકે આરબ્ભ કથેસિ. તદા હિ દેવદત્તે પરિહીનલાભસક્કારે કોકાલિકો કુલાનિ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘દેવદત્તત્થેરો નામ મહાસમ્મતપવેણિયા ઓક્કાકરાજવંસે જાતો અસમ્ભિન્નખત્તિયવંસે વડ્ઢિતો તિપિટકધરો ઝાનલાભી મધુરકથો ધમ્મકથિકો, દેથ કરોથ થેરસ્સા’’તિ દેવદત્તસ્સ વણ્ણં ભાસતિ. દેવદત્તોપિ ‘‘કોકાલિકો ઉદિચ્ચબ્રાહ્મણકુલા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો બહુસ્સુતો ધમ્મકથિકો, દેથ કરોથ કોકાલિકસ્સા’’તિ કોકાલિકસ્સ વણ્ણં ભાસતિ. ઇતિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વણ્ણં ભાસિત્વા કુલઘરેસુ ભુઞ્જન્તા વિચરન્તિ. અથેકદિવસં ધમ્મસભાયં ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો દેવદત્તકોકાલિકા, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અભૂતગુણકથં કથેત્વા ભુઞ્જન્તા વિચરન્તી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અભૂતગુણકથં કથેત્વા ભુઞ્જન્તિ, પુબ્બેપેવં ભુઞ્જિંસુયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અઞ્ઞતરસ્મિં જમ્બુવનસણ્ડે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તત્રેકો કાકો જમ્બુસાખાય નિસિન્નો જમ્બુપક્કાનિ ખાદતિ. અથેકો સિઙ્ગાલો આગન્ત્વા ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો કાકં દિસ્વા ‘‘યંનૂનાહં ઇમસ્સ અભૂતગુણકથં કથેત્વા જમ્બૂનિ ખાદેય્ય’’ન્તિ તસ્સ વણ્ણં કથેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૦. ‘‘કોયં બિન્દુસ્સરો વગ્ગુ, સરવન્તાનમુત્તમો;

અચ્ચુતો જમ્બુસાખાય, મોરચ્છાપોવ કૂજતી’’તિ.

તત્થ બિન્દુસ્સરોતિ બિન્દુના અવિસારેન પિણ્ડિતેન સરેન સમન્નાગતો. વગ્ગૂતિ મધુરસદ્દો. અચ્ચુતોતિ ન ચુતો સન્નિસિન્નો. મોરચ્છાપોવ કૂજતીતિ તરુણમોરોવ મનાપેન સદ્દેન ‘‘કો નામેસો કૂજતી’’તિ વદતિ.

અથ નં કાકો પટિપસંસન્તો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૩૧. ‘‘કુલપુત્તોવ જાનાતિ, કુલપુત્તં પસંસિતું;

બ્યગ્ઘચ્છાપસરીવણ્ણ, ભુઞ્જ સમ્મ દદામિ તે’’તિ.

તત્થ બ્યગ્ઘચ્છાપસરીવણ્ણાતિ ત્વં અમ્હાકં બ્યગ્ઘપોતકસમાનવણ્ણોવ ખાયસિ, તેન તં વદામિ અમ્ભો બ્યગ્ઘચ્છાપસરીવણ્ણ. ભુઞ્જ, સમ્મ, દદામિ તેતિ વયસ્સ યાવદત્થં જમ્બુપક્કાનિ ખાદ, અહં તે દદામીતિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા જમ્બુસાખં ચાલેત્વા ફલાનિ પાતેસિ. અથ તસ્મિં જમ્બુરુક્ખે અધિવત્થા દેવતા તે ઉભોપિ અભૂતગુણકથં કથેત્વા જમ્બૂનિ ખાદન્તે દિસ્વા તતિયં ગાથમાહ –

૧૩૨. ‘‘ચિરસ્સં વત પસ્સામિ, મુસાવાદી સમાગતે;

વન્તાદં કુણપાદઞ્ચ, અઞ્ઞમઞ્ઞં પસંસકે’’તિ.

તત્થ વન્તાદન્તિ પરેસં વન્તભત્તખાદકં કાકં. કુણપાદઞ્ચાતિ કુણપખાદકં સિઙ્ગાલઞ્ચ.

ઇમઞ્ચ પન ગાથં વત્વા સા દેવતા ભેરવરૂપારમ્મણં દસ્સેત્વા તે તતો પલાપેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો દેવદત્તો અહોસિ, કાકો કોકાલિકો, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

જમ્બુખાદકજાતકવણ્ણના ચતુત્થા.

[૨૯૫] ૫. અન્તજાતકવણ્ણના

ઉસભસ્સેવ તે ખન્ધોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તેયેવ દ્વે જને આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ પુરિમસદિસમેવ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં ગામૂપચારે એરણ્ડરુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તદા એકસ્મિં ગામકે મતં જરગ્ગવં નિક્કડ્ઢિત્વા ગામદ્વારે એરણ્ડવને છડ્ડેસું. એકો સિઙ્ગાલો આગન્ત્વા તસ્સ મંસં ખાદિ. એકો કાકો આગન્ત્વા એરણ્ડે નિલીનો તં દિસ્વા ‘‘યંનૂનાહં એતસ્સ અભૂતગુણકથં કથેત્વા મંસં ખાદેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૩૩. ‘‘ઉસભસ્સેવ તે ખન્ધો, સીહસ્સેવ વિજમ્ભિતં;

મિગરાજ નમો ત્યત્થુ, અપિ કિઞ્ચિ લભામસે’’તિ.

તત્થ નમો ત્યત્થૂતિ નમો તે અત્થુ.

તં સુત્વા સિઙ્ગાલો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૩૪. ‘‘કુલપુત્તોવ જાનાતિ, કુલપુત્તં પસંસિતું;

મયૂરગીવસઙ્કાસ, ઇતો પરિયાહિ વાયસા’’તિ.

તત્થ ઇતો પરિયાહીતિ એરણ્ડતો ઓતરિત્વા ઇતો યેનાહં, તેનાગન્ત્વા મંસં ખાદાતિ વદતિ.

તં તેસં કિરિયં દિસ્વા રુક્ખદેવતા તતિયં ગાથમાહ –

૧૩૫. ‘‘મિગાનં સિઙ્ગાલો અન્તો, પક્ખીનં પન વાયસો;

એરણ્ડો અન્તો રુક્ખાનં, તયો અન્તા સમાગતા’’તિ.

તત્થ અન્તોતિ હીનો લામકો.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સિઙ્ગાલો દેવદત્તો અહોસિ, કાકો કોકાલિકો, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

અન્તજાતકવણ્ણના પઞ્ચમા.

[૨૯૬] ૬. સમુદ્દજાતકવણ્ણના

કો નાયન્તિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉપનન્દત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. સો હિ મહગ્ઘસો મહાતણ્હો અહોસિ, સકટપૂરેહિ પચ્ચયેહિપિ સન્તપ્પેતું ન સક્કા. વસ્સૂપનાયિકકાલે દ્વીસુ તીસુ વિહારેસુ વસ્સં ઉપગન્ત્વા એકસ્મિં ઉપાહને ઠપેતિ, એકસ્મિં કત્તરયટ્ઠિં, એકસ્મિં ઉદકતુમ્બં. એકસ્મિં સયં વસતિ, જનપદવિહારં ગન્ત્વા પણીતપરિક્ખારે ભિક્ખૂ દિસ્વા અરિયવંસકથં કથેત્વા તેસં પંસુકૂલાનિ ગાહાપેત્વા તેસં ચીવરાનિ ગણ્હાતિ, મત્તિકાપત્તે ગાહાપેત્વા મનાપમનાપે પત્તે થાલકાનિ ચ ગહેત્વા યાનકં પૂરેત્વા જેતવનં આગચ્છતિ. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, ઉપનન્દો સક્યપુત્તો મહગ્ઘસો મહિચ્છો અઞ્ઞેસં પટિપત્તિં કથેત્વા સમણપરિક્ખારેન યાનકં પૂરેત્વા આગચ્છતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘અયુત્તં, ભિક્ખવે, ઉપનન્દેન કતં પરેસં અરિયવંસકથં કથેન્તેન, પઠમતરઞ્હિ અત્તના અપ્પિચ્છેન હુત્વા પચ્છા પરેસં અરિયવંસં કથેતું વટ્ટતી’’તિ.

‘‘અત્તાનમેવ પઠમં, પતિરૂપે નિવેસયે;

અથઞ્ઞમનુસાસેય્ય, ન કિલિસ્સેય્ય પણ્ડિતો’’તિ. (ધ. પ. ૧૫૮) –

ઇમં ધમ્મપદે ગાથં દેસેત્વા ઉપનન્દં ગરહિત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ ઉપનન્દો મહિચ્છો, પુબ્બે મહાસમુદ્દેપિ ઉદકં રક્ખિતબ્બં મઞ્ઞી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સમુદ્દદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથેકો કાકો સમુદ્દસ્સ ઉપરિભાગે વિચરન્તો ‘‘સમુદ્દે ઉદકં પમાણેન પિવથ, રક્ખન્તા પિવથા’’તિ મચ્છસઙ્ઘસકુણસઙ્ઘે વારેન્તો વારેન્તો ચરતિ. તં દિસ્વા સમુદ્દદેવતા પઠમં ગાથમાહ –

૧૩૬. ‘‘કો નાયં લોણતોયસ્મિં, સમન્તા પરિધાવતિ;

મચ્છે મકરે ચ વારેતિ, ઊમીસુ ચ વિહઞ્ઞતી’’તિ.

તત્થ કો નાયન્તિ કો નુ અયં.

તં સુત્વા સમુદ્દકાકો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૩૭. ‘‘અનન્તપાયી સકુણો, અતિત્તોતિ દિસાસુતો;

સમુદ્દં પાતુમિચ્છામિ, સાગરં સરિતંપતિ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – અહં અનન્તસાગરં પાતુમિચ્છામિ, તેનમ્હિ અનન્તપાયી નામ સકુણો મહતિયાપિ અપૂરણિયા તણ્હાય સમન્નાગતત્તા અતિત્તોતિપિ અહં દિસાસુ સુતો વિસ્સુતો પાકટો, સ્વાહં ઇમં સકલસમુદ્દં સુન્દરાનં રતનાનં આકરત્તા સાગરેન વા ખતત્તા સાગરં સરિતાનં પતિભાવેન સરિતંપતિં પાતુમિચ્છામીતિ.

તં સુત્વા સમુદ્દદેવતા તતિયં ગાથમાહ –

૧૩૮. ‘‘સો અયં હાયતિ ચેવ, પૂરતે ચ મહોદધિ;

નાસ્સ નાયતિ પીતન્તો, અપેય્યો કિર સાગરો’’તિ.

તત્થ સો અયં હાયતિ ચેવાતિ ઉદકસ્સ ઓસક્કનવેલાય હાયતિ, નિક્ખમનવેલાય પૂરતિ. નાસ્સ નાયતીતિ અસ્સ મહાસમુદ્દસ્સ સચેપિ નં સકલલોકો પિવેય્ય, તથાપિ ‘‘ઇતો એત્તકં નામ ઉદકં પીત’’ન્તિ પરિયન્તો ન પઞ્ઞાયતિ. અપેય્યો કિરાતિ એસો કિર સાગરો ન સક્કા કેનચિ ઉદકં ખેપેત્વા પાતુન્તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા સા ભેરવરૂપારમ્મણં દસ્સેત્વા સમુદ્દકાકં પલાપેસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા સમુદ્દકાકો ઉપનન્દો અહોસિ, દેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

સમુદ્દજાતકવણ્ણના છટ્ઠા.

[૨૯૭] ૭. કામવિલાપજાતકવણ્ણના

ઉચ્ચે સકુણ ડેમાનાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણદુતિયિકાપલોભનં આરબ્ભ કથેસિ. પચ્ચુપ્પન્નવત્થુ પુપ્ફરત્તજાતકે (જા. ૧.૧.૧૪૭) કથિતં, અતીતવત્થુ ઇન્દ્રિયજાતકે (જા. ૧.૮.૬૦ આદયો) આવિભવિસ્સતિ. તં પન પુરિસં જીવન્તં સૂલે ઉત્તાસેસું. સો તત્થ નિસિન્નો આકાસેન ગચ્છન્તં એકં કાકં દિસ્વા તાવખરમ્પિ તં વેદનં અગણેત્વા પિયભરિયાય સાસનં પેસેતું કાકં આમન્તેન્તો ઇમા ગાથા આહ –

૧૩૯. ‘‘ઉચ્ચે સકુણ ડેમાન, પત્તયાન વિહઙ્ગમ;

વજ્જાસિ ખો ત્વં વામૂરું, ચિરં ખો સા કરિસ્સતિ.

૧૪૦. ‘‘ઇદં ખો સા ન જાનાતિ, અસિં સત્તિઞ્ચ ઓડ્ડિતં;

સા ચણ્ડી કાહતિ કોધં, તં મે તપતિ નો ઇદં.

૧૪૧. ‘‘એસ ઉપ્પલસન્નાહો, નિક્ખઞ્ચુસ્સીસકોહિતં;

કાસિકઞ્ચ મુદું વત્થં, તપ્પેતુ ધનિકા પિયા’’તિ.

તત્થ ડેમાનાતિ ગચ્છમાન ચરમાન. પત્તયાનાતિ તમેવાલપતિ, તથા વિહઙ્ગમાતિ. સો હિ પત્તેહિ યાનં કત્વા ગમનતો પત્તયાનો, આકાસે ગમનતો વિહઙ્ગમો. વજ્જાસીતિ વદેય્યાસિ. વામૂરુન્તિ કદલિક્ખન્ધસમાનઊરું, મમ સૂલે નિસિન્નભાવં વદેય્યાસિ. ચિરં ખો સા કરિસ્સતીતિ સા ઇમં પવત્તિં અજાનમાના મમ આગમનં ચિરં કરિસ્સતિ, ‘‘ચિરં મે ગતસ્સ પિયસ્સ ન ચ આગચ્છતી’’તિ એવં ચિન્તેસ્સતીતિ અત્થો.

અસિં સત્તિઞ્ચાતિ અસિસમાનતાય સત્તિસમાનતાય ચ સૂલમેવ સન્ધાય વદતિ. તઞ્હિ તસ્સ ઉત્તાસનત્થાય ઓડ્ડિતં ઠપિતં. ચણ્ડીતિ કોધના. કાહતિ કોધન્તિ ‘‘અતિચિરાયતી’’તિ મયિ કોધં કરિસ્સતિ. તં મે તપતીતિ તં તસ્સા કુજ્ઝનં મં તપતિ. નો ઇદન્તિ ઇધ પન ઇદં સૂલં મં ન તપતીતિ દીપેતિ.

‘‘એસ ઉપ્પલસન્નાહો’’તિઆદીહિ ઘરે ઉસ્સીસકે ઠપિતં અત્તનો ભણ્ડં આચિક્ખતિ. તત્થ ઉપ્પલસન્નાહોતિ ઉપ્પલો ચ સન્નાહો ચ ઉપ્પલસન્નાહો, ઉપ્પલસદિસો કણયો ચ સન્નાહકો ચાતિ અત્થો. નિક્ખઞ્ચાતિ પઞ્ચહિ સુવણ્ણેહિ કતં અઙ્ગુલિમુદ્દિકં. કાસિકઞ્ચ મુદુ વત્થન્તિ મુદું કાસિકસાટકયુગં સન્ધાયાહ. એત્તકં કિર તેન ઉસ્સીસકે નિક્ખિત્તં. તપ્પેતુ ધનિકા પિયાતિ એતં સબ્બં ગહેત્વા સા મમ પિયા ધનત્થિકા ઇમિના ધનેન તપ્પેતુ પૂરેતુ, સન્તુટ્ઠા હોતૂતિ.

એવં સો પરિદેવમાનોવ કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા જાતકં સમોધાનેસિ, સચ્ચપરિયોસાને ઉક્કણ્ઠિતભિક્ખુ, સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. ‘‘તદા ભરિયા એતરહિ ભરિયા અહોસિ, યેન પન દેવપુત્તેન તં કારણં દિટ્ઠં, સો અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કામવિલાપજાતકવણ્ણના સત્તમા.

[૨૯૮] ૮. ઉદુમ્બરજાતકવણ્ણના

ઉદુમ્બરા ચિમે પક્કાતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. સો કિર અઞ્ઞતરસ્મિં પચ્ચન્તગામકે વિહારં કારેત્વા વસતિ. રમણીયો વિહારો પિટ્ઠિપાસાણે નિવિટ્ઠો, મન્દં સમ્મજ્જનટ્ઠાનં ઉદકફાસુકં, ગોચરગામો નાતિદૂરે નાચ્ચાસન્ને, સમ્પિયાયમાના મનુસ્સા ભિક્ખં દેન્તિ. અથેકો ભિક્ખુ ચારિકં ચરમાનો તં વિહારં પાપુણિ. નેવાસિકો તસ્સ આગન્તુકવત્તં કત્વા પુનદિવસે તં આદાય ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. મનુસ્સા પણીતં ભિક્ખં દત્વા સ્વાતનાય નિમન્તયિંસુ. આગન્તુકો કતિપાહં ભુઞ્જિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘એકેનુપાયેન ઇમં ભિક્ખું વઞ્ચેત્વા નિક્કડ્ઢિત્વા ઇમં વિહારં ગણ્હિસ્સામી’’તિ. અથ નં થેરૂપટ્ઠાનં આગતં પુચ્છિ – ‘‘કિં, આવુસો, બુદ્ધૂપટ્ઠાનં નાકાસી’’તિ? ‘‘ભન્તે, ઇમં વિહારં પટિજગ્ગન્તો નત્થિ, તેનમ્હિ ન ગતપુબ્બો’’તિ. ‘‘યાવ ત્વં બુદ્ધૂપટ્ઠાનં ગન્ત્વા આગચ્છસિ, તાવાહં પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ નેવાસિકો ‘‘યાવ મમાગમના થેરે મા પમજ્જિત્થા’’તિ મનુસ્સાનં વત્વા પક્કામિ.

તતો પટ્ઠાય આગન્તુકો ‘‘તસ્સ નેવાસિકસ્સ અયઞ્ચ અયઞ્ચ દોસો’’તિ તે મનુસ્સે પરિભિન્દિ. ઇતરોપિ સત્થારં વન્દિત્વા પુનાગતો, અથસ્સ સો સેનાસનં ન અદાસિ. સો એકસ્મિં ઠાને વસિત્વા પુનદિવસે પિણ્ડાય ગામં પાવિસિ, મનુસ્સા સામીચિમત્તમ્પિ ન કરિંસુ. સો વિપ્પટિસારી હુત્વા પુન જેતવનં ગન્ત્વા તં કારણં ભિક્ખૂનં આરોચેસિ. તે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, અસુકો કિર ભિક્ખુ અસુકં ભિક્ખું વિહારા નિક્કડ્ઢિત્વા સયં તત્થ વસી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ સો ઇમં વસનટ્ઠાના નિક્કડ્ઢિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો અરઞ્ઞે રુક્ખદેવતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. તત્થ વસ્સાને સત્તસત્તાહં દેવો વસ્સિ. અથેકો રત્તમુખખુદ્દકમક્કટો એકિસ્સા અનોવસ્સિકાય પાસાણદરિયા વસમાનો એકદિવસં દરિદ્વારે અતેમનટ્ઠાને સુખેન નિસીદિ. તત્થ એકો કાળમુખમહામક્કટો તિન્તો સીતેન પીળિયમાનો વિચરન્તો તં તથાનિસિન્નં દિસ્વા ‘‘ઉપાયેન નં નીહરિત્વા એત્થ વસિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા કુચ્છિં ઓલમ્બેત્વા સુહિતાકારં દસ્સેત્વા તસ્સ પુરતો ઠત્વા પઠમં ગાથમાહ –

૧૪૨. ‘‘ઉદુમ્બરા ચિમે પક્કા, નિગ્રોધા ચ કપિત્થના;

એહિ નિક્ખમ ભુઞ્જસ્સુ, કિં જિઘચ્છાય મિય્યસી’’તિ.

તત્થ કપિત્થનાતિ પિલક્ખા. એહિ નિક્ખમાતિ એતે ઉદુમ્બરાદયો ફલભારનમિતા, અહમ્પિ ખાદિત્વા સુહિતો આગતોસ્મિ, ત્વમ્પિ ગચ્છ ભુઞ્જસ્સૂતિ.

સોપિ તસ્સ વચનં સુત્વા સદ્દહિત્વા ફલાનિ ખાદિતુકામો નિક્ખમિત્વા તત્થ તત્થ વિચરિત્વા કિઞ્ચિ અલભન્તો પુનાગન્ત્વા તં અન્તોપાસાણદરિયં પવિસિત્વા નિસિન્નં દિસ્વા ‘‘વઞ્ચેસ્સામિ ન’’ન્તિ તસ્સ પુરતો ઠત્વા દુતિયં ગાથમાહ –

૧૪૩. ‘‘એવં સો સુહિતો હોતિ, યો વુડ્ઢમપચાયતિ;

યથાહમજ્જ સુહિતો, દુમપક્કાનિ માસિતો’’તિ.

તત્થ દુમપક્કાનિ માસિતોતિ ઉદુમ્બરાદીનિ રુક્ખફલાનિ ખાદિત્વા અસિતો ધાતો સુહિતો.

તં સુત્વા મહામક્કટો તતિયં ગાથમાહ –

૧૪૪. ‘‘યં વનેજો વનેજસ્સ, વઞ્ચેય્ય કપિનો કપિ;

દહરો કપિ સદ્ધેય્ય, ન હિ જિણ્ણો જરાકપી’’તિ.

તસ્સત્થો – યં વને જાતો કપિ વને જાતસ્સ કપિનો વઞ્ચનં કરેય્ય, તં તયા સદિસો દહરો વાનરો સદ્દહેય્ય, માદિસો પન જિણ્ણો જરાકપિ મહલ્લકમક્કટો ન હિ સદ્દહેય્ય, સતક્ખત્તુમ્પિ ભણન્તસ્સ તુમ્હાદિસસ્સ ન સદ્દહતિ. ઇમસ્મિઞ્હિ હિમવન્તપદેસે સબ્બં ફલાફલં વસ્સેન કિલિન્નં પતિતં, પુન તવ ઇદં ઠાનં નત્થિ, ગચ્છાતિ. સો તતોવ પક્કામિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા ખુદ્દકમક્કટો નેવાસિકો અહોસિ, કાળમહામક્કટો આગન્તુકો, રુક્ખદેવતા પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

ઉદુમ્બરજાતકવણ્ણના અટ્ઠમા.

[૨૯૯] ૯. કોમારપુત્તજાતકવણ્ણના

પુરે તુવન્તિ ઇદં સત્થા પુબ્બારામે વિહરન્તો કેળિસીલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. તે કિર ભિક્ખૂ સત્થરિ ઉપરિપાસાદે વિહરન્તે હેટ્ઠાપાસાદે દિટ્ઠસુતાદીનિ કથેન્તા કલહઞ્ચ પરિભાસઞ્ચ કરોન્તા નિસીદિંસુ. સત્થા મહામોગ્ગલ્લાનં આમન્તેત્વા ‘‘એતે ભિક્ખૂ સંવેજેહી’’તિ આહ. થેરો આકાસે ઉપ્પતિત્વા પાદઙ્ગુટ્ઠકેન પાસાદથુપિકં પહરિત્વા યાવ ઉદકપરિયન્તા પાસાદં કમ્પેસિ. તે ભિક્ખૂ મરણભયભીતા નિક્ખમિત્વા બહિ અટ્ઠંસૂ. તેસં સો કેળિસીલભાવો ભિક્ખૂસુ પાકટો જાતો. અથેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, એકચ્ચે ભિક્ખૂ એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા કેળિસીલા હુત્વા વિચરન્તિ, ‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’તિ વિપસ્સનાય કમ્મં ન કરોન્તી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેતે કેળિસીલકાયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં ગામકે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, ‘‘કોમારપુત્તો’’તિ નં સઞ્જાનિંસુ. સો અપરભાગે નિક્ખમિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા હિમવન્તપદેસે વસિ. અથઞ્ઞે કેળિસીલા તાપસા હિમવન્તપદેસે અસ્સમં માપેત્વા વસિંસુ, કસિણપરિકમ્મમત્તમ્પિ નેસં નત્થિ, અરઞ્ઞતો ફલાફલાનિ આહરિત્વા ખાદિત્વા હસમાના નાનપ્પકારાય કેળિયા વીતિનામેન્તિ. તેસં સન્તિકે એકો મક્કટો અત્થિ, સોપિ કેળિસીલકોવ મુખવિકારાદીનિ કરોન્તો તાપસાનં નાનાવિધં કેળિં દસ્સેતિ. તાપસા તત્થ ચિરં વસિત્વા લોણમ્બિલસેવનત્થાય મનુસ્સપથં અગમંસુ. તેસં ગતકાલતો પટ્ઠાય બોધિસત્તો તં ઠાનં ગન્ત્વા વાસં કપ્પેસિ, મક્કટો તેસં વિય તસ્સપિ કેળિં દસ્સેસિ.

બોધિસત્તો અચ્છરં પહરિત્વા ‘‘સુસિક્ખિતપબ્બજિતાનં સન્તિકે વસન્તેન નામ આચારસમ્પન્નેન કાયાદીહિ સુસઞ્ઞતેન ઝાનેસુ યુત્તેન ભવિતું વટ્ટતી’’તિ તસ્સ ઓવાદં અદાસિ. સો તતો પટ્ઠાય સીલવા આચારસમ્પન્નો અહોસિ, બોધિસત્તોપિ તતો અઞ્ઞત્થ અગમાસિ. અથ તે તાપસા લોણમ્બિલં સેવિત્વા તં ઠાનં અગમંસુ. મક્કટો પુબ્બે વિય તેસં કેળિં ન દસ્સેસિ. અથ નં તાપસા ‘‘પુબ્બે, ત્વં આવુસો, અમ્હાકં પુરતો કેળિં અકાસિ, ઇદાનિ ન કરોસિ, કિંકારણા’’તિ પુચ્છન્તા પઠમં ગાથમાહંસુ –

૧૪૫. ‘‘પુરે તુવં સીલવતં સકાસે, ઓક્કન્તિકં કીળસિ અસ્સમમ્હિ;

કરોહરે મક્કટિયાનિ મક્કટ, ન તં મયં સીલવતં રમામા’’તિ.

તત્થ સીલવતં સકાસેતિ કેળિસીલાનં અમ્હાકં સન્તિકે. ઓક્કન્તિકન્તિ મિગો વિય ઓક્કન્તિત્વા કીળસિ. કરોહરેતિ એત્થ અરેતિ આલપનં. મક્કટિયાનીતિ મુખમક્કટિકકીળાસઙ્ખાતાનિ મુખવિકારાનિ. ન તં મયં સીલવતં રમામાતિ યં પુબ્બે તવ કેળિસીલં કેળિવતં, તં મયં એતરહિ ન રમામ, ત્વમ્પિ નો ન રમાપેસિ, કિં નુ ખો કારણન્તિ.

તં સુત્વા મક્કટો દુતિયં ગાથમાહ –

૧૪૬. ‘‘સુતા હિ મય્હં પરમા વિસુદ્ધિ, કોમારપુત્તસ્સ બહુસ્સુતસ્સ;

મા દાનિ મં મઞ્ઞિ તુવં યથા પુરે, ઝાનાનુયુત્તો વિહરામિ આવુસો’’તિ.

તત્થ મય્હન્તિ કરણત્થે સમ્પદાનં. વિસુદ્ધીતિ ઝાનવિસુદ્ધિ. બહુસ્સુતસ્સાતિ બહૂનં કસિણપરિકમ્માનં અટ્ઠન્નઞ્ચ સમાપત્તીનં સુતત્તા ચેવ પટિવિદ્ધત્તા ચ બહુસ્સુતસ્સ. તુવન્તિ તેસુ એકં તાપસં આલપન્તો ઇદાનિ મા મં ત્વં પુરે વિય સઞ્જાનિ, નાહં પુરિમસદિસો, આચરિયો મે લદ્ધોતિ દીપેતિ.

તં સુત્વા તાપસા તતિયં ગાથમાહંસુ –

૧૪૭. ‘‘સચેપિ સેલસ્મિ વપેય્ય બીજં, દેવો ચ વસ્સે ન હિ તં વિરૂળ્હે;

સુતા હિ તે સા પરમા વિસુદ્ધિ, આરા તુવં મક્કટ ઝાનભૂમિયા’’તિ.

તસ્સત્થો – સચેપિ પાસાણપિટ્ઠે પઞ્ચવિધં બીજં વપેય્ય, દેવો ચ સમ્મા વસ્સેય્ય, અખેત્તતાય તં ન વિરૂળ્હેય્ય, એવમેવ તયા પરમા ઝાનવિસુદ્ધિ સુતા, ત્વં પન તિરચ્છાનયોનિકત્તા આરા ઝાનભૂમિયા દૂરે ઠિતો, ન સક્કા તયા ઝાનં નિબ્બત્તેતુન્તિ મક્કટં ગરહિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ – ‘‘તદા કેળિસીલા તાપસા ઇમે ભિક્ખૂ અહેસું, કોમારપુત્તો પન અહમેવ અહોસિ’’ન્તિ.

કોમારપુત્તજાતકવણ્ણના નવમા.

[૩૦૦] ૧૦. વકજાતકવણ્ણના

પરપાણરોધા જીવન્તોતિ ઇદં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પુરાણસન્થતં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ વિનયે (પારા. ૫૬૫ આદયો) વિત્થારતો આગતમેવ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – આયસ્મા ઉપસેનો દુવસ્સિકો એકવસ્સિકેન સદ્ધિવિહારિકેન સદ્ધિં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થારા ગરહિતો વન્દિત્વા પક્કન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અરહત્તપ્પત્તો અપ્પિચ્છતાદિગુણયુત્તો તેરસ ધુતઙ્ગાનિ સમાદાય પરિસમ્પિ તેરસધુતઙ્ગધરં કત્વા ભગવતિ તેમાસં પટિસલ્લીને સપરિસો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિસં નિસ્સાય પઠમં ગરહં લભિત્વા અધમ્મિકાય કતિકાય અનનુવત્તને દુતિયં સાધુકારં લભિત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય ધુતઙ્ગધરા ભિક્ખૂ યથાસુખં ઉપસઙ્કમિત્વા મં પસ્સન્તૂ’’તિ સત્થારા કતાનુગ્ગહો નિક્ખમિત્વા ભિક્ખૂનં તમત્થં આરોચેસિ. તતો પભુતિ ભિક્ખૂ ધુતઙ્ગધરા હુત્વા સત્થારં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમિત્વા સત્થરિ પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતે તત્થ તત્થ પંસુકૂલાનિ છડ્ડેત્વા અત્તનો પત્તચીવરાનેવ ગણ્હિંસુ. સત્થા સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સેનાસનચારિકં ચરન્તો તત્થ તત્થ પતિતાનિ પંસુકૂલાનિ દિસ્વા પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘ભિક્ખવે, ઇમેસં નામ ભિક્ખૂનં ધુતઙ્ગસમાદાનં ન ચિરટ્ઠિતિકં વકસ્સ ઉપોસથકમ્મસદિસં અહોસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો સક્કો દેવરાજા અહોસિ. અથેકો વકો ગઙ્ગાતીરે પાસાણપિટ્ઠે વસતિ, અથ ગઙ્ગાય મહોદકં આગન્ત્વા તં પાસાણં પરિક્ખિપિ. વકો અભિરુહિત્વા પાસાણપિટ્ઠે નિપજ્જિ, નેવસ્સ ગોચરો અત્થિ, ન ગોચરાય ગમનમગ્ગો, ઉદકમ્પિ વડ્ઢતેવ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં નેવ ગોચરો અત્થિ, ન ગોચરાય ગમનમગ્ગો, નિક્કમ્મસ્સ પન નિપજ્જનતો ઉપોસથકમ્મં વર’’ન્તિ મનસાવ ઉપોસથં અધિટ્ઠાય સીલાનિ સમાદિયિત્વા નિપજ્જિ. તદા સક્કો દેવરાજા આવજ્જમાનો તસ્સ તં દુબ્બલસમાદાનં ઞત્વા ‘‘એતં વકં વિહેઠેસ્સામી’’તિ એળકરૂપેન આગન્ત્વા તસ્સ અવિદૂરે ઠત્વા અત્તાનં દસ્સેસિ. વકો તં દિસ્વા ‘‘અઞ્ઞસ્મિં દિવસે ઉપોસથકમ્મં જાનિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય તં ગણ્હિતું પક્ખન્દિ. એળકોપિ ઇતો ચિતો ચ પક્ખન્દિત્વા અત્તાનં ગહેતું નાદાસિ. વકો તં ગહેતું અસક્કોન્તો નિવત્તિત્વા આગમ્મ ‘‘ઉપોસથકમ્મં તાવ મે ન ભિજ્જતી’’તિ તત્થેવ પુન નિપજ્જિ. સક્કો સક્કત્તભાવેનેવ આકાસે ઠત્વા ‘‘તાદિસસ્સ દુબ્બલજ્ઝાસયસ્સ કિં ઉપોસથકમ્મેન, ત્વં મમ સક્કભાવં અજાનન્તો એળકમંસં ખાદિતુકામો અહોસી’’તિ તં વિહેઠેત્વા ગરહિત્વા દેવલોકમેવ ગતો.

૧૪૮. ‘‘પરપાણરોધા જીવન્તો, મંસલોહિતભોજનો;